Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
21 300 operasııa, 145 000 oqýshy, 90 000 mentorlyq
Mine, bıyl Elbasy N.Nazarbaevtyń «Bolashaq» halyqaralyq bilim berý baǵdarlamasyna 28 jyl toldy. Osy jyldar ishinde 11 myńnan asa maman daıarlandy. Demek osynshama jas álemniń joǵary oqý oryndarynan alǵan bilimdi elge «eksporttady». Azattyqta alǵan oljamyzdyń ozyǵy «Bolashaq» bolsa kerek.
«Bolashaq» stıpendııasy talantty qazaqstandyqtarǵa álemniń úzdik joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa múmkindik berdi. Sol 28 jyl ishinde 6 300-den asa qazaqstandyq magıstratýra baǵdarlamasy boıynsha, 2800 adam bakalavrıat baǵdarlamasy boıynsha, 246 adam doktorantýra, ordınatýra, aspırantýra jáne ınternatýra baǵdarlamalary boıynsha akademııalyq bilim aldy.
2 myń maman sheteldik jetekshi joǵary oqý oryndarynda taǵylymdamadan ótti. Iá, baǵdarlama arqyly akademııalyq oqý (magıstratýra, doktorantýra, rezıdentýra) alýǵa ǵana emes, álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtary men ýnıversıtetterinde ǵylymı-óndiristik taǵylymdamadan ótýge de bolady. Osylaısha, Prezıdenttik stıpendııany iske asyrýdyń 28 jyly ishinde bas-aıaǵy ekonomıkanyń túrli sektory úshin 11 myńnan kóp joǵary bilikti kadr daıarlandy.
«Bolashaq» halyqaralyq bilim berý ortalyǵynyń prezıdenti Aınur Káribozova stıpendıattardyń basym bóligi Anglııa men Irlandııada oqyǵanyn aıtady.
«Bolashaq» stıpendııasy búginde álemniń alpaýyt elderinde bilikti maman daıarlaıtyn tabysty platformaǵa aınaldy. Baǵdarlama bastalǵaly beri stıpendıattardyń 45,5%-y Ulybrıtanııa men Irlandııada, 26,4%-y AQSh pen Kanadada, 12,6%-y kontınenttik Eýropa elderinde, 8%-y Azııa men Okeanııada jáne 7,5%-y Reseı Federasııasynda oqydy. Al mamandyqtarǵa kelsek, «Bolashaq» stıpendıattarynyń 55%-y gýmanıtarlyq mamandyqtar boıynsha álemniń úzdik joǵary oqý oryndarynda, 36%-y ınjenerlik-tehnıkalyq, 7,1%-y medısınalyq jáne 1,8%-y shyǵarmashylyq mamandyqtar boıynsha bilim aldy. Baǵdarlama túlekteri eńbek naryǵynda suranysqa ıe, muny statıstıka kórsetip otyr. Mysalǵa, eńbek monıtorıngindegi túlekterdiń 99%-dan artyǵy jumysqa ornalasqan. Bolashaq Impact Report 1 zertteýiniń nátıjeleri boıynsha jumys berýshilerdiń 90%-y túlekterdiń kásibı daǵdylaryn ǵana emes, sonymen qatar kóshbasshylyq, moraldyq jáne kommýnıkatıvtik qasıetterin de joǵary baǵalaıdy. 11 myń túlektiń 52%-y orta jáne joǵary býyn basshylaryna deıin ósti, onyń ishinde 10%-y óz startap jobalary men kompanııalarynyń basshylary. Baǵdarlama stıpendıattary ekonomıkadaǵy sapaly ózgerister salasynda: densaýlyq saqtaýda, adamı kapıtaldy damytýda, memlekettik basqarýda, ınnovasııalardy engizýde jáne bıznes-prosesterdi ońtaılandyrýda, mádenıet pen ónerdi ilgeriletýde, sondaı-aq qoǵamdyq bastamalardy iske asyrýda kóshbasshy boldy», deıdi A.Káribozova.
«Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ zertteý nátıjelerine súıensek, bolashaqtyqtar 1 jyl ishinde orta eseppen 213 myń medısınalyq operasııa jasaǵan, 145 myń oqýshy men stýdentti oqytqan, myńnan asa ǵylymı jumys jarııalapty. Sondaı-aq 90 myńnan asa balaǵa mentorlyq kórsetip, kásipke baýlyǵan kórinedi. Máselen, 805 túlek densaýlyq saqtaý salasynda qyzmet atqarsa, onyń 545-i – tájirıbeli dáriger, 135-i – medısınalyq joǵary oqý oryndarynda jumys isteıtin dáriger.
Sannan – sapaǵa
Sanmen aıtý bar da, sapaǵa kóshý bar. Bul – endi naqty jumystyń nátıjesi. Biz dál sony kórgimiz kelip, ortalyq ókilderinen sannan sapaǵa ótip, myqty degen mamandardyń atyn atap, túsin tústep kórsetýdi suradyq. Saýalymyzǵa Túlektermen jumys júrgizý basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Anar Kópeeva:
«Almatydaǵy Halyqaralyq Vaksınologııa ortalyǵynyń jetekshisi Qaısar Tabynov COVID-19-ǵa qarsy eki vaksına ázirlep jatqan zertteý tobynyń quramynda. Web of Science (WoS) derekter bazasy boıynsha Qaısar Tabynovtyń dáıeksóz ındeksi (H-index) – 9. Ol Scopus-ta ındekstelgen jýrnaldarda 30 maqala jáne WoS-ta 27 maqala, 2 Halyqaralyq, 2 Eýrazııalyq jáne 23 Ulttyq patent, sondaı-aq 1 monografııa jarııalady. Baǵdarlama túlegi Myńjylqy Berdihodjaev bas mıynyń anevrızmasyn emdeýdiń jańa ádisterin engizip, Qazaqstandaǵy alǵashqy mehanıkalyq tromboektomııany júrgizdi. Onkologııa jáne radıologııa QazǴZI onkolog-mammology Nazgúl Omarbaeva jas ǵalymdar tobymen birge Qazaqstandaǵy jas áıelderdiń sút bezi obyrynyń damýyn genetıkalyq zertteýlerdiń róli týraly jahandyq zertteý júrgizdi. 2018 jyly Sochıde ótken TMD elderiniń onkologteri men radıologteriniń H sezinde N.Omarbaeva «Úzdik jas ǵalym» ataǵyn jeńip aldy. Kardıohırýrg Baýyrjan Raqyshev alǵash ret júrekke shaǵyn ınvazıvti jáne toraskopııalyq operasııalar jasady», dep jaýap berdi.
A.Kópeevanyń aıtýynsha, bolashaqtyqtardyń arasynda kóptegen tanymal pedagog, ǵalym bar. Tek sońǵy 6 jyldyń ishinde bilim berý salasy úshin «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha 1 021 túlek daıarlandy. Búginde olar bastaýysh, orta, joǵary, joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynda, sonyń ishinde aýyldyq jerlerde jumys isteıdi. Erekshe atap óterligi, baǵdarlama túlekteri qazaqstandyq joǵary bilim – Nazarbayev University-diń iske qosylýynda basty ról atqardy, qazir onda 100-den asa «Bolashaq» túlegi eńbek etedi.
Ne ózgerdi? Ne uttyq?
28 jylda ne ózgerdi? Bul ózgeristen ne uttyq? Osy ýaqyt ishinde «Bolashaq» stıpendııasynan úmittilerge qoıylatyn talaptar, qujat qabyldaý sharttary ózgerdi. Aıtalyq, úmitkerlerdi irikteýdiń jańa erejesine saı kvota sanattary joıyldy, bul konkýrstyq irikteý kezinde barlyq úmitker úshin teń múmkindikterdi qamtamasyz etti.
«Konkýrsqa qatysýdyń negizgi talaby – «Bolashaq» baǵdarlamasy usynǵan tizimdegi sheteldik joǵary oqý ornynan shaqyrýdyń bolýy. El aýmaǵynda aldyn ala tildik daıyndyq (6 aıǵa deıin) aýyldyq eldi mekenderden kelgen úmitkerlerge ǵana saqtalǵan. Sonymen qatar sheteldik joǵary oqý oryndarynyń, oqýǵa usynylǵan sheteldik uıymdardyń tizimi sapaly jáne sandyq túrde ózgerdi. Tizimge 3 halyqaralyq akademııalyq reıtıngke kiretin 27 eldiń 207 sheteldik joǵary oqý orny jáne QS, Times Higher Education (THE), Academic Rankings of World Universities (ARWU) eki jáne odan da kóp Halyqaralyq akademııalyq reıtıngterdiń alǵashqy 250 pozısııasynyń qataryna kirdi.
Al bıylǵy erekshe ózgeristi, durysy tolyqtyrýdy bólek aıtpasqa bolmas. Bıyldan bastap «Bolashaq» baǵdarlamasynyń taǵylymdama qataryna «Ǵalymdar» dep atalatyn jańa sanat qosyldy. Bul sanat Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda jyl saıyn 500 ǵalymnyń taǵylymdamadan ótýin qamtamasyz etý maqsatynda engizildi. Sonyń nátıjesinde endi ǵylymı sektorda eńbek etip júrgen zertteýshiler sheteldik ǵylymı zerthanalardan tájirıbe jınap keledi. Jyl saıyn 500 jańa tájirıbeniń keletinin eskersek, ǵylym ózge salalardyń aqyryndap aldyna shyǵatynyna senim arta túsedi.
