Qazaq til bilimin álemdik lıngvıstıka deńgeıine kóterý mańyzdy

Qazirgi lıngvıstıka álemniń ártúrli ǵylymı ortalyqtarynda qarqyndy damyp keledi. Qazaq til bilimi álemdik til biliminiń bir bóligi retinde lıngvıstı­ka ǵylymynyń qazirgi zamanǵy úrdisteri­ne sáıkes damyp, birneshe kezeńinen ót­ti. Qazaqstan lıngvıstıkasy til týraly ǵy­lymnyń barlyq baǵyttaryn qam­tıdy. Buǵan sońǵy jyldary otandyq ǵa­lym­dardyń eńbekteri dálel bola alady. Otandyq tiltanýshy ǵalymdardyń mindeti qazaq til bilimin álemdik lıngvıstıka deńgeıine kóterý, ony serpindi, ınnovasııalyq zertteýler esebinen bá­sekege qabiletti damytý bolyp otyr.

Sıntezdeıtin kúrdeli ǵylym bola oty­ryp, lıngvıstıka mádenıet, fılosofııa, psıhologııa, fızıologııa, son­daı-aq logıka, matematıka, ınforma­tıka birqatar naqty ǵylymdarmen únemi sabaqtastyqta. Dybystyq sıgnal­dardyń kompıýterlik tehnologııalar arqyly zerttelýi til bilimin naqty ǵylym­dar­dyń qataryna qosady. Mundaı zertteý­lerde qoıylatyn suraqqa naqty jaýap alýǵa bolady. Kompıýterlik tóń­keris sóz dybystaryn zertteýdi jańa deńgeıge kóterdi. Endi kez kelgen til mamany fo­netıkalyq redaktordyń kó­­megimen ek­rannan spektr, ton, uzaq­tyq jáne qar­qyndylyq sııaqty dy­bys tolqyny men sıg­naldyń akýstıkalyq sıpattamasyn baı­qaı alady. Eks­perı­menttik fonetıka zertha­nasynda naq­ty nátıjelerge qol jet­kizý úshin táji­rıbelik-kompıýterlik zertteý ádisteri qoldanylady.

Jańa qaǵıdattar men jańa baǵdar­lar, óz kezeginde, odan ári evolıýsııalyq damýǵa ıe bolyp, qazaq halqynyń ir­geli, bazalyq mádenı, rýhanı qundy­lyqtaryna súıenedi. Osyǵan baıla­nysty sońǵy kezde júrgizilip jat­qan onomastıkalyq zertteýlerdiń ózek­tiligin aıta ketken jón. Olardyń maq­saty qazaq onomastıkalyq leksıkasyn lıngvomádenı, lıngvokognıtıvtik aspektilerde zerdeleý, osy baǵyttaǵy ǵylymı ázirlemelerdi júıeleý, jańa tildik faktologııalyq materıaldy aı­qyn­daý, onımderdiń aksıologııalyq kom­ponentin belgileýge, onomastıka­lyq ataý­larda kodtalǵan etnomádenı aqpa­ratty deshıfrleýge baǵyttalǵan ǵy­lymı-teorııalyq ádisterdi túsindirý bo­lyp tabylady. Osyndaı eńbekter­de qazaq tiliniń ulttyq onomastıka­lyq kodynyń júıesi retinde keńistik­tik, soma­tıkalyq, bıomorftyq, fol­k­lor­lyq materıal negizindegi dinı-mı­­fologııalyq, agıonımııalyq, pare­mıo­logııalyq, frazeologııalyq, pre­se­­denttik leksıka zertteledi. «Ata­meken» (týǵan jer, ata-babalar jeri), «dala», «taý» sııaqty t.b. negizgi ult­tyq lıngvomádenı konseptiler fol­k­lor men kórkem ádebıettegi, aqyn­dar shy­ǵar­malaryndaǵy frazeolo­gızm­derdiń, paremıologııanyń keń tildik materıalynda qaıta qarastyrylyp, olar­dyń assosıatıvti aıasy keńeıtilip, qazirgi Qazaqstan kontekstinde mazmuny baıytylyp, jańǵyrtylýda.

Sońǵy ýaqytta qazaq til biliminiń irgeli jáne qoldanbaly sıpattaǵy bir­qatar jetistikteri bar. Qazaq tiliniń latyn grafıkasyna kóshýiniń ǵylymı tujyrymdamasy jasaldy, qazaq latyn grafıkasyndaǵy álipbıdiń biryńǵaı ulttyq standarty negizinde qazaq ja­zýyn jańǵyrtýdyń ǵylymı-teorııa­­lyq, tájirıbelik problemalary ázirlen­di. Grammatologııa, jazý teorııasy, gra­fıka, orfografııa jáne orfoepııa, ter­­mınografııa, onomatografııa, neo­grafııa salasynda álipbı reformasyna baılanysty teorııalyq zertteýler júrgizildi. Latyn grafıkasy negizinde jańa orfografııalyq erejelerdi ázirleý jáne shet memleketterdi, astanalardy, álem qalalaryn latyn grafıkasymen belgileı otyryp, «Álemniń saıası kartasyn» jasaý til mamandarynyń mańyzdy jetistikteri dep sanaǵan jón.

Qazaq mátinderin kırıllısalyq grafıkadan latyn negizindegi jańa álipbıge qaıta kodtaý úshin IT-qosym­shalardy ázirleý, jańa qazaqsha latyn grafıkasyndaǵy pernetaqtanyń ázirlenýi erekshe nazar aýdarýǵa turar­lyq.Til men sóıleýdi jetildirý, latyn grafıkasy negizinde ádebı tildiń qol­danystaǵy normalaryn nyǵaıtý min­detterine qyzmet etetin ortologııalyq sózdikter, anyqtamalyqtar (orfo­grafııalyq, orfoepııalyq jáne t.b.) daıyn­daldy jáne shyǵaryldy. Álip­bıdi aýystyrýmen baılanysty lıng­vıstıkalyq reformany iske asyrýdaǵy lıngvıstıkalyq ahýal jáne táýekelderdi basqarý jónindegi memlekettik saıasatty iske asyratyn memlekettik organdar úshin taldamalyq anyqtamalyqtardy daıyndaý maqsatynda qazaq jazýyn jańǵyrtýdyń áleýmettik-lıngvıs­tıka­lyq negizderi zerdelendi.

Dástúrli sıpattamalyq-júıelik arnada zertteýler de jalǵasyp keledi, máselen, sózdik quramnyń kompıýter­lik qorynyń, qazaq tiliniń ulttyq korpý­synyń derekter bazasy únemi jańa materıaldarmen tolyqtyrylyp otyrady, termınologııalyq qor odan ári jınaqtalyp jatyr, onomastıkalyq sózdikter jasaý, túrki til biliminde, túrki mádenıetinde balamasy joq etnolıngvıstıkalyq sózdikti ázirleý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr.Fonologııa, ıntonologııa, ekspe­rımenttik fonetıka, termınologııa, onomastıka, leksıkologııa, sóıleý má­de­nıeti, dıalektologııa, orfografııa, leksıkografııa, fýnksıonaldyq grammatıka, lıngvokýltýrologııa, qazaq ádebı tiliniń tarıhy, túrkologııa ­salasynda psıholıngvıstıkalyq, lıngvo­fılosofııalyq jáne etno­lıng­vıs­tıkalyq aspektilerde úlken zertteý jumysy júrgizilip jatyr. Mátin lıngvıstıkasy, birneshe táýelsiz sóı­lemnen turatyn, baılanysty sóıleý kontekstinde semantıkalyq tutastyqqa ıe sýperfrazalyq birlikterdiń qury­lymdyq jáne semantıkalyq jaqtaryn zertteıtin til biliminiń salasy tez damyp keledi. Mátin birlikterin anyqtaýmen qatar, mátin, dıskýrs deńgeıindegi logıkalyq-semantıkalyq qatynastar anyqtalyp jatyr. Lıngvıstıkalyq júıeniń ártúrli deńgeılerindegi dıs­kýrsıvti zertteýler kommýnıkatıvti-prag­matıkalyq turǵydan erekshe tany­maldyqqa ıe bolyp otyr.

Qazirgi qazaqstandyq til bilimi bir­qatar sapaly ózgeristerdi bastan keshirdi. Kóptegen ǵalymdardyń qyzyǵýshylyǵy sóıleýshiniń jalpyadamzattyq, ulttyq-mádenı jáne jeke qasıetteri qalaı kóri­netinimen baılanysty, ıaǵnı adam belgili bir qubylystardy taldaýda, onyń perspektıvasy men túpki maqsattaryn anyqtaýda tirek núktesine aınalady.Tilge degen antroposentrlik kózqa­ras lıngvıstıkalyq zertteýler salasy­nyń keńeıýine ákeldi, bul óz kókjıegin keńeıtýge umtylatyn lıngvıstıka­nyń ekspansıonızminiń bir túri bolyp tabylady.Sonymen otandyq til bilimi salasynda adamnyń aqyl-oı áreketiniń negizin quraıtyn tanymdyq mehanızmder turǵysynan tildi zertteıtin jáne sıpattaıtyn kognıtıvtik lıngvıstıka qalyptasty. Bul baǵyt kognıtıvtik ǵylymnyń, kognıtıvtik psıhologııanyń jáne lıngvıstıkalyq semantıkanyń ózara árekettesýi nátıjesinde paıda boldy, lıngvıstıkanyń bul salasy qury­lymdyq tiltanýdy eńserý bary­synda qalyptasty, degenmen ol qury­lymdyq kózqarasqa qaıshy kelmeıdi. Kognıtıvtik lıngvıstıka jáne dástúrli qurylymdyq-semantıkalyq til bilimi lıngvıstıkalyq shyndyqty bilýdiń ártúrli aspektileri bolyp tabylady.

Medıalıngvıstıka ádisnamasyn tu­tas ǵylymı pán retinde ázirleý bo­ıyn­sha ǵylymı-zertteý jumystary júr­gizilip jatyr, onyń páni BAQ tiliniń ta­bıǵatyn, fýnksııalaryn, naqty jáne bol­jamdyq múmkindikterin uǵyný tásili bolyp tabylady. Medıalıngvıstıkanyń ádisnamalyq negizderin damytýǵa degen betburys qazirgi aqparattyq qoǵamnyń jaǵdaıymen týyndaǵan qajettilikke baılanysty. Zertteý strategııalary men tásilderi medıadıskýrs, medıasóz, me­dıamátin máselelerin, buqaralyq kom­mýnıkasııa salasyndaǵy tildiń qyz­­met etý erekshelikterin, qoǵamnyń bu­qaralyq sanasyna áser etýdiń lıngvo­medııalyq tehnologııalaryn zert­teýge de­gen qyzyǵýshylyqtyń artýy­men baılanysty. Jahandyq aqpa­rattyq keńistiktiń qalyptasýy, jańa tehnogendik álemniń ózgerip jatqan jaǵdaıyndaǵy qoǵamnyń qajettilikteri tildiń qoldanysyna áser etpeýi múmkin emes edi, bul óz kezeginde akademııalyq ǵylym tarapynan BAQ tiline degen ǵylymı qyzyǵýshylyq­tyń artýyna yqpal etti. Álemdik jáne qazaqstandyq qoǵamnyń medıalanýy jaǵ­daıynda negizgi gýmanıtarlyq ǵy­lym­­dar – lıngvıstıka, áleýmettaný, psı­holo­gııa, jýrnalıstıka, mádenıettaný ter­mınderin biriktiretin pánniń uǵymdyq-ter­mıno­logııalyq apparatyn júıeleý jáne odan ári birizdendirý máselesi tur.

Eldegi zamanaýı áleýmettik, ekono­mıkalyq, mádenı, saıası ózgerister álemdik aqparattyq keńistikke ıntegrasııalanýmen baılanysty memlekettik til retinde qazaq tiliniń aldyna jańa ta­laptar qoıady. Osyǵan baılanys­ty búgingi tańda latyn grafıkasy negi­zindegi qazaq tilin reformalaý sala­syndaǵy izdenister erekshe ózekti bolyp tabylady. Latyn qarpine kóshý – bul bir áripti basqa árippen almastyra salý emes, ol qazaq tiliniń joǵary teh­no­logııalardaǵy qoldnysyn odan ári jetil­dirýdi maqsat etetin asa kúr­deli úrdis, bul qoǵamdyq sanany jań­ǵyrtý baǵdarlamasynyń ma­ńyz­dy element­teriniń biri, progrestiń, ozyq bilimniń, sıfrly qarym-qatynastyń ne­gizi.La­tyn grafıkasyna kóshý ıdeıasyn til­tanýshy ǵalymdar birinshi bolyp qol­ǵa aldy, óıtkeni olar óz kásibiniń arqa­synda qazaq tiliniń qaıta órleý dáýi­rindegi álip­bıdi reformalaýdyń, aqpa­rattyq tehnologııalardy tara­týdyń, jahandanýdyń, qazaq tilin kom­pıýterlendirýdiń mańyz­dylyǵy men qajettiligin jete túsinedi.

Kompıýterlendirý men qazirgi zaman­ǵy tehnologııalardyń damý dáýirinde qoǵam ómirinde Qazaqstannyń jalpy aq­pa­rattyq jáne áleýmettik-má­denı keńis­tigin ósip kele jatqan vızýa­lı­zasııamen baılanysty jyldam damyp kele jatqan sıfrly tehno­logııalarǵa úlken ról beri­lip otyr. Sıfr­landyrý prosesi jalpy ǵylymdy damytyp, ońtaılandyryp qana qoımaı, gýmanıtarlyq salalardy damy­týdyń mańyzdy alǵysharty bolyp tabylatynyn atap ótken jón.

Qazirgi ýaqytta jańa áleýmettik-mád­enı qubylys – ekrandyq mádenıet qalyptasyp jatyr, osyǵan baılanys­ty til bilimi jańa kommýnıkatıvti orta jaǵdaıynda baılanys prosesterin zertteý mindetine ıe. Áleýmettik pro­sesterdiń jedeldeýi jáne aqparattyq tehnologııalardyń damýy qoldanbaly lıngvıstıka, atap aıtqanda lıngvıs­tıkalyq tehnologııa problemalarymen baılanysty jańa kórinimdi-verbaldy ǵylymı paradıgmanyń paıda bolýyna alyp keldi.

Tildi súıemeldeıtin tehnologııalar «lıngvotehnologııa» degen jalpy ataýmen biriktiriledi. Til jeke adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas quraly ǵana emes, sonymen qatar áleýmettik qatynastar ornata otyryp, ǵylym men bilimniń jetistikterin kórsetetin sala. Til qatyspaıtyn salalardyń sany shekteýli. Bizdiń zamanymyzdyń álem­dik jetistikteri (avtomatty aýdarmashylar, sózderdi mashınalyq taldaý jáne sıntezdeý, mátindik redaktorlar, elektrondy tildik materıaldar jáne basqa da kóptegen tehnıkalyq jetis­tikter) lıngvotehnologııanyń qarqyndy damı otyryp, qazaq til biliminiń perspektıvaly baǵyty bolyp tabylatynyn kórsetedi. Osynyń bárin eskere otyryp, tildi sıfrly tehnologııalar dáýirine beıimdeý jáne tildi damytý, onyń múmkindikterin keńeıtý úshin teh­nıkalyq jetistikterdi paıdalaný qajet.

Zeınep BAZARBAEVA,

A.Baıtursynuly atyndaǵy

Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, akademık