Ekonomıka • 17 Qarasha, 2021

Tutyný taýarlary ımporttyń negizgi draıverine aınaldy

176 ret kórsetildi

Qazaqstannyń munaı men metall syndy negizgi eksporttyq taýarlaryna álemdik baǵanyń aıtarlyqtaı ósýine qaramastan, tólem balansynyń aǵymdaǵy shotynda tapshylyq bar. Aldyn ala baǵalaý boıynsha, 2021 jyldyń 9 aıynda onyń deńgeıi (-)3 mlrd AQSh dollaryn qurady. Qazaqstannyń Ulttyq Banki tólem balansy departamentiniń syrtqy sektordy taldaý basqarmasynyń bastyǵy Merýert Almaǵambetova tutyný taýarlary ımportynyń tólem balansy men teńge baǵamyna qysymy týraly aıtyp berdi, dep habarlaıdy Egemen.kz.

Taýar ımportyndaǵy jaǵdaı qalaı qazir?

– Taýar eksportynda ósim bolǵandyqtan, ımport ta ósip keledi. Aıta ketetin jaıt, eger buryn ımport ósiminiń draıveri – aralyq taýarlar men óndiris quraldary bolsa, qazir kórinis birshama basqasha: aralyq jáne ınvestısııalyq taýarlardyń ımporty qysqarýda (-5%), al baıqalyp otyrǵan ımporttyń ósimi tutyný taýarlarynyń esebinen, eń aldymen, azyq-túliktikke jatpaıtyn taýarlar ımportynyń artýy sebebinen bolyp otyr.

Jyl basynan beri biz tutyný taýarlary ımportynyń ótken jylǵa qatysty (2020 jyldyń 9 aıyna +21%-ǵa) jáne pandemııaǵa deıingi 2019 jylǵa qatysty (+27%) óskenin baıqadyq. Import qurylymyndaǵy halyqtyq  tutyný taýarlarynyń úlesi 2020 jyldyń 9 aıyndaǵy 25%-dan bıyl 30%-ǵa deıin ósti.

О́zderińiz biletindeı, tutyný taýarlarynyń ımporty azyq-túlikten (úlesi – 28%) jáne azyq-túlikke jatpaıtyn (úlesi – 72%) taýarlardan turady.

 – Qazaqstan negizinen qandaı azyq-túlik ónimderin ımporttaıdy?

2021 jyldyń 9 aıynda negizgi ımporttalǵan azyq-túlik ónimderi – sýsyndar (141 mln AQSh dollary), unnan jasalǵan kondıterlik ónimder (134 mln AQSh dollary), qant (119 mln dollar), shokolad (109 mln dollar) jáne qus eti (104 mln AQSh dollary) boldy.

Osy jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynda azyq-túlik taýarlarynyń ımporty 11%-ǵa ósip, 2,4 mlrd AQSh dollaryn qurady. Eń úlken ósim sýsyndar (+60 mln AQSh dollary) – negizinen, Reseıden; Qytaı men Irannan – jańǵaqtar (+28 mln AQSh dollary); Reseı men Belarýsten – shujyqtar (+21 mln AQSh dollary); Norvegııadan – muzdatylǵan balyq (+18 mln AQSh dollary); Ekvadordan – banan (+14 mln AQSh dollary); Reseıden – unnan jasalǵan kondıterlik ónimder (+13 mln AQSh dollary) sııaqty taýarlardy jetkizýde baıqaldy. Bul taýarlardyń ımporty 2019 jylǵa qaraǵanda da ósken.

Importtyq azyq-túlik ónimderiniń negizgi jetkizýshisi – Reseı. Ol jaqtan sheteldik azyq-túlik ónimderiniń jartysy ımporttaldy. Basqa ımporttaýshy elderdiń ishinde О́zbekstannyń úlesi 7,4%, Belarýs pen Qytaıdyń úlesi, sáıkesinshe, 5% jáne 4,9% alady.

Qazaqstanǵa azyq-túlik taýarlary birqatar sebepterge baılanysty ımporttalady. Olardyń eń bastysy – qazaqstandyq óndiristiń jetkiliksizdigi. Qant, shujyq, irimshik, súzbe, alma, margarın sııaqty taýarlar otandyq óndirispen tolyq qamtylmaı qalyp otyr.

Sonymen qatar, ımportty yntalandyratyn basqa da faktorlar bar. Bulardyń arasynda sheteldegi neǵurlym qolaıly baǵalar da, ónim túrleriniń alýan túrliligi de, ónimniń jekelegen túrlerin ósirý men óndirýdiń klımattyq erekshelikteri de kezdesedi.

 –Azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlarǵa kelsek, ásirese,  avtosalondarda kóliktiń tapshylyǵyn, tipti joqtyǵyn eskere otyryp, avtokólik ımportyndaǵy úrdister týraly aıtyp berseńiz?

– Bıyl azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar ımportynyń joǵary qarqyny baıqaldy. 2021 jyldyń 9 aıynda azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlardy jetkizý 2020 jylmen salystyrǵanda 25,9%-ǵa jáne daǵdarysqa deıingi 2019 jylǵa qaraǵanda 30,7%-ǵa ósip, 6,3 mlrd AQSh dollaryn qurady. Eń kóp ósimdi Reseıden, О́zbekstannan jáne Japonııadan – avtomobılder (+501 mln AQSh dollary, 1 mlrd AQSh dollaryna deıin), Qytaıdan – aıaq kıimder (+164 mln AQSh dollary, 417 mln AQSh dollaryna deıin), Qytaı men Túrkııadan – kıimder (+161 mln AQSh dollary, 627 mln ​​AQSh dollaryna deıin), sondaı-aq Reseıden – monıtorlar men proektorlar (+71 mln AQSh dollary, 164 mln AQSh dollaryna deıin) ımporty kórsetti. Ishki suranysty ımporttyq azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlarmen qanaǵattandyrý – qazaqstandyq óndiristiń jetkiliksiz damýyna baılanysty.

Azyq-túlikke jatpaıtyn taýarlar, negizinen, Reseıden (30,1%) jáne Qytaıdan (28,3%) ımporttalady. Olardy jetkizýshiler bestigine EO elderi (14,2%), Túrkııa (5%) jáne О́zbekstan (4,8%) kiredi.

Búkil álemde oryn alyp otyrǵan quramdas bólikterdiń, onyń ishinde chıpterdiń jetispeýshiliginen týyndaǵan óndiristik shekteýlerge baılanysty avtokólikterdiń tapshylyǵyn atap ótkim keledi. Qazaqstandyq avtobıznes qaýymdastyǵynyń málimetinshe, bıylǵy 9 aıda Qazaqstan naryǵyndaǵy kólikterdiń satylymy 36,3%-ǵa ósip, 86,6 myń danaǵa jetti. Qarastyrylyp otyrǵan kezeńde aqshalaı ımport eki esege jýyq ósti. Jeńil avtomobılderdi satý qarqynynyń olardyń otandyq óndirisiniń qarqynynan joǵary bolýynyń sebebinen (21%-ǵa qarsy 30%) qalyptasqan suranys daıyn avtokólikterdiń ımportyn yntalandyrady.

Sonymen qatar, otandyq avtomobıl óndirisi áli de quramdas bólikterdiń ımportyna óte táýeldi. Bul turǵyda halyq suranysynyń artýy – daıyn kólikterge degen suranysty jáne el ishinde odan ári qurastyrý úshin quramdas bólikterdi ımporttaýdy yntalandyrady.

 – Tutyný taýarlary ımportynyń bulaısha kúrt artýyna ne sebep?

– Tutyný taýarlary ımportynyń ulǵaıýynyń negizgi sebepteri – eldegi ekonomıkalyq belsendiliktiń qalpyna kelýi jáne halyqtyń tólem qabileti suranysynyń artýy.

Jyl basynan beri el ekonomıkasynyń júıeli túrde qalypqa kelýin baıqadyq. Máselen, 2021 jyldyń qańtar-qyrkúıek aılarynda JIО́ ósimi 3,4%-dy qurady.

Halyqtyń tólem qabiletti suranysyna keletin bolsaq, ol, ádette, halyqtyń óz qarajaty men tutyný nesıesi esebinen qamtamasyz etiledi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimeti boıynsha, 2021 jyldyń 9 aıynda jan basyna shaqqandaǵy halyqtyń naqty aqshalaı tabysynyń da (+5,0%), ataýly tabysynyń da (+13,2%) ósýi baıqaldy. Halyqtyń nesıe qabilettiliginiń kórsetkishi retinde tabystyń ósýi – jańa tutynýshylyq nesıelerdiń kóptep berilýine yqpal etedi. Osylaısha, 2021 jyldyń 9 aıynda jeke tulǵalarǵa berilgen tutynýshylyq nesıeler – daǵdarysty 2020 jylmen salystyrǵanda eki ese, al 2019 jylǵa qaraǵanda 54,3%-ǵa ósti.

Otandyq óndiristiń artta qalýy jaǵdaıynda halyq tarapynan tutyný taýarlaryna suranystyń belsendi qalpyna kelýi, sondaı-aq azyq-túlik, shıkizat, metaldar men avtomobılder baǵasy ósýiniń jahandyq ınflıasııalyq úrdisteri, ekonomıkada proınflıasııalyq qysym týdyrtady. Halyqtyń tólem qabileti suranysynyń qalypqa kelýi jaǵdaıynda, baǵaǵa qysym shetel valıýtasyna suranystyń artýyna baılanysty aıyrbas baǵamy arnasy arqyly kórinedi.

Taýarlar ımportynyń ereksheligi – ınvestısııalyq ımport, kóbinese, tikeleı sheteldik ınvestısııalar esebinen qarjylandyrylady. Osylaısha, mundaı taýarlardy satyp alýdyń valıýta baǵamyna jáne tutastaı alǵanda, valıýta naryǵyna qysymy tutynýshylyq ımportpen salystyrǵanda mardymsyz. Sheteldik tutyný taýarlarynyń jetkizilimin tóleý úshin valıýta ishki valıýta naryǵynda satyp alynady. Tutyný ımportynyń aıtarlyqtaı artýy, óz kezeginde, álemdik munaı naryqtaryndaǵy oń konıýnktýranyń valıýta baǵamynyń qozǵalysyna áser etýine jol bermeı, shetel valıýtasyna suranystyń artýyna ákeledi.

Sońǵy jańalyqtar

Elordanyń damý dańǵyly

Elorda • Keshe

«Nur-Sultan kitaphanasy»

Elorda • Keshe

Qattalǵan tarıh qazynasy

Elorda • Keshe

Ahańnyń adaldyǵy

Ahmet Baıtursynuly • Keshe

Qaraly kezeń kartınasy

Qazaqstan • Keshe

Parıjge syımaǵan Pol

О́ner • Keshe

Qarttar úıindegi vals

Qoǵam • Keshe

Dollar qaıta kóterildi

Qarjy • Keshe

Uqsas jańalyqtar