QR Prezıdentiniń halyqaralyq yntymaqtastyq jónindegi arnaýly ókili, sessııa moderatory Erjan Qazyhan QR Tuńǵysh Prezıdentiniń eldiń qalyptasýy men halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyrýdaǵy aıryqsha rólin atap ótti: «Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń kóshbasshylyǵynyń arqasynda Qazaqstan Eýrazııanyń eń qarqyndy damyp kele jatqan elderiniń birine aınaldy. Prezıdent Nazarbaev elimizdiń álemdik arenadaǵy jaýapty ári senimdi seriktes retindegi rólin arttyrý, ulttyq ekonomıkany adamı kapıtal negizinde jańǵyrtý jáne 2050 jylǵa qaraı eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý jóninde naqty maqsattar qoıý úshin bar kúshin saldy. Muny biz Nazarbaevtyń strategııasy dep ataımyz».
Talqylaýǵa, sondaı-aq Brıtan-Qazaqstan qoǵamynyń tóraǵasy, «FIRST» baspasynyń negizin qalaýshy Rýpert Gýdman, Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymynyń Bas hatshysy, О́zbekstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri (2006-2010) Vladımır Norov, «Postındýstrıaldy qoǵamdy zertteý ortalyǵynyń» dırektory Vladıslav Inozemsev, Atlan keńesiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, Energetıka jáne qaýipsizdik baǵdarlamasynyń (ITIC) dırektory Arıel Koen qatysty.
Rýpert Gýdman «Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy: Nazarbaev strategııasy jáne Qazaqstan men Ortalyq Azııa bolashaǵy» sessııasynda Ulybrıtanııa premer-mınıstriniń quttyqtaý sózin oqydy.
«Men Qazaqstandy táýelsizdigimen quttyqtaý lebizin jetkizgim keledi. Bul úlken jetistik. Qazaqstan damyp, Eýrazııa ortalyǵyndaǵy myqty elge aınalǵanyn kórdik. Kelesi jyly dıplomatııalyq baılanysymyzdyń 30 jyldyǵyn atap ótemiz. Baılanysymyz jahandyq pandemııaǵa qaramastan, odan ári damıtyn bolady», delingen Borıs Djonsonnyń quttyqtaý sózinde.
Sarapshylar Iаdrosyz álem qalyptastyrýdaǵy Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń erekshe rólin atap ótti. Olardyń pikirinshe, Qazaqstannyń tájirıbesi geosaıası ahýaldyń shıelenisken jaǵdaıynda burynǵydan da ózekti.
«Nazarbaev ıadrolyq qarýdyń álemdegi tórtinshi, eń iri arsenalynan bas tartý týraly tarıhı sheshim qabyldady. Bul Qazaqstan men Ortalyq Azııaǵa ıadrolyq qarýdan azat aımaq bolýǵa múmkindik berdi. Ol ıadrolyq qarýsyz álemge birinshi bolyp umtyldy. Qazir Qazaqstan aımaqtaǵy turaqtylyqty saqtaýda negizgi halyqaralyq ról atqaryp otyr», - dedi Rýpert Gýdman.
VLADIMIR NOROV: «Halyqaralyq arenada Qazaqstan bedeliniń artýy Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev esimimen baılanysty. Ol halyqaralyq qaýymdastyq nazaryn aýdarǵan aýqymdy ınnovasııalyq bastamalar men ıdeıalardy kóterdi»,- dedi.
Sondaı-aq, ol «Ortalyq Azııada jańa múmkindikter paıda bolýda, aımaqtyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy artyp keledi. Taldaý qorytyndysyna sáıkes, aldaǵy 10 jylda aımaqtaǵy sheteldik ınvestısııa kólemi 170 mlrd dollarǵa jetedi. Onyń 70 mlrd-y shıkizattyq emes saladan kelýi múmkin», ekenin atap ótti.
VLADISLAV INOZEMSEV óz sózinde: «Qazaqstan 160 mlrd dollardan astam tikeleı ınvestısııa tartty. О́zge postkeńestik elderde kórsetkish áldeqaıda tómen. Qazaqstandy sheteldik ınvestısııa tartý boıynsha postkeńestik keńistiktegi chempıon dep ataýǵa bolady»,- dedi.
«Ortalyq Azııa elderi óńirlik ıntegrasııaǵa múddeli bolýy múmkin. Kelesi jyldar qandaı bolatynyn bilmeımin, biraq meniń oıymsha, Qazaqstannyń kóshbasshy bolatyn jańa óńirlik strategııany ázirleý áleýeti bar», - dep atap ótti Vladımır Inozemsev.
Úshinshi kún baǵdarlamasyn Iаdrolyq qaýipsizdik úshin Kóshbasshylar jahandyq Alıansynyń «Tún ortasy aıaq basty: ıadrolyq dıalog boıynsha áreket ýaqyty» otyrysy jalǵastyrdy.
Sessııanyń moderatory Nursultan Nazarbaev Qorynyń Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynyń basshysy Qaırat Ábýseıitov boldy.
Sessııa qatysýshylary: Nobel syılyǵynyń laýreaty (2005), Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń Bas dırektory (1997-2009) Mohammed El-Baradeı, Iаdrolyq qarýsyz álem jáne jahandyq qaýipsizdik úshin Nazarbaev syılyǵynyń laýreaty (2019) Lassına Zerbo, Halyqaralyq beıbitshilik ınstıtýtynyń vıse-prezıdenti, qarýsyzdaný máseleleri jónindegi Joǵary ókil (2012-2015), BUU Bas hatshysynyń orynbasary (2008-2012) Angela Keın, Iаdrolyq qarýdan bas tartý jónindegi jahandyq qaýipsizdik ınstıtýty (AQSh) Djonatan Granoff, «Iаdrolyq qarýdy taratpaý jáne joıý úshin parlamentshiler» Uıymynyń jahandyq úılestirýshisi (PNND) Alın Ýeır, Nobel syılyǵynyń laýreaty (2017), «Iаdrolyq qarýdy joıý úshin halyqaralyq naýqannyń» (ICAN) atqarýshy dırektory Beatrıs Fın.
Otyrys barysynda spıkerler álemde ıadrolyq derjavalar arasyndaǵy shıelenis artyp kele jatqanyn atap ótti. Yntymaqtastyqtyń ornyna kóptegen elder máselelerdi birjaqty sheshýdi jón kóredi.
Mohammed El-Baradeı: «Adamdar arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń ornyna birjaqty tásilderdi, ultshyldyqty jáne bir-birine aıyp taǵý qalyptasqanyn kóremiz. Osyndaı jaǵdaıda qarý-jaraqty neǵurlym sapaly baqylaýdy qamtamasyz etý jáne ıadrolyq qaýipsizdik maqsatyna qol jetkizýge yqpal etý úshin naqty sharalar ázirleý mańyzdy», - dedi.
Angela Keınniń pikirinshe, «qazir áreket etýdiń ýaqyty keldi, biz qarý-jaraqty basqarý arhıtektýrasy is júzinde joq ekenin kórip otyrmyz. О́ıtkeni ózara árekettesý, saıası erik-jiger jáne kelissóz joq. Áskerı bıýdjet mólsheri kóbeıip keledi: jyl saıyn shamamen 4% ósim baıqalady».
Lassına Zerbo: «Qazaqstan men Japonııa ıadrolyq qarýsyzdaný salasynda moraldyq bedelge ıe. Qazaqstan 50 jylǵa jýyq ýaqyt ıadrolyq synaqtardan zardap shekti jáne sizdiń Tuńǵysh Prezıdentińiz táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda ıadrolyq polıgondy jaýyp tastady», - dedi.
Djonatan Granoff Mıhaıl Gorbachevtiń úndeýin oqydy:
«Men Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ıadrolyq qaýipsizdik úshin jahandyq kóshbasshylar alıansyn qurý jónindegi bastamasyna qoldaý bildiremin. Olardyń túrli saıası kóshbasshylar múddesi men kózqarastardy bildirýi mańyzdy».
Mıhaıl Gorbachevtiń úndeýinde: «bizdiń qaýipsizdik tujyrymdamamyzdy qaıta qarastyrý qajet. Osy ýaqytqa deıin qaýipsizdik áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etti. Biraq men qyrǵı qabaq soǵystyń aıaqtalsa da, az nárse ózgergenin ókinishpen atap ótkim keledi. Qazir adam qaýipsizdigine kóbirek kóńil bólýi kerek. Bul azyq-túlik qaýipsizdigi, sý resýrstarynyń qaýipsizdigi, ekologııa jáne densaýlyq saqtaý. Bizdiń kúsh-jigerimiz dál osyǵan baǵyttalýy kerek», - delingen.
Djonatan Granoff: «191 el ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly kelisimge qol qoıýǵa kelisti. Biz Sharttyń kirispesinde jazylǵan erejelerdi júzege asyrýǵa tıispiz. Tek osy erejelerdi saqtaı otyryp, qaýipterdi azaıta alamyz», - dep atap ótti.
«Astana klýby» otyrysy aralas formatta ótkizildi: spıkerler oflaın jáne onlaın qatysty.
Keıbir otyrystar «Chatham house» erejelerine sáıkes, ıaǵnı jabyq formatta ótti.
Altynshy «Astana klýbynyń» otyrysy QR Tuńǵysh Prezıdenti-Elbasy N.Nazarbaevtyń qatysýymen ótken plenarlyq sessııamen aıaqtalady.
Nursultan Nazarbaev jıynǵa qatysýshylarǵa iltıpat bildire otyryp, «Astana klýby» bedeldi saıasatkerler, dıplomattar jáne dúnıejúzilik deńgeıdegi sarapshylar bas qosqan alań retinde halyqaralyq arenada biregeı orynǵa ıe bolyp otyrǵanyn atap ótti. Elbasy táýelsizdiktiń 30 jyly ishinde Qazaqstan damý jolynda qol jetkizgen negizgi jetistikterge toqtaldy.
– Meniń oıymsha Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵy, Eýropalyq Odaq, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy jáne jaqynda ǵana qurylǵan Túrki memleketteri uıymy arasyndaǵy tikeleı baılanysty damytatyn kez keldi. Sondyqtan bizdiń elderimiz Eýrazııadaǵy kooperasııanyń barlyq múmkindikterin talqylap, damyta alatyn «Úlken Eýrazııa» tórtjaqty ekonomıkalyq forýmyn qurýdy usynamyn, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Aýǵanstandaǵy kúrdeli ahýaldy turaqtandyrý jáne ıadrolyq qarýdy taratpaýdyń naqty jumys tetigin ázirleý úshin halyqaralyq deńgeıde kúsh-jiger jumyldyrýǵa shaqyrdy.
Nursultan Nazarbaev Jahandyq kóshbasshylar alıansy Strategııalyq shabýyl qarýlaryn jappaı qysqartý josparyn talqylaý jáne qurý jolyndaǵy negizgi alańǵa ári qozǵaýshy kúshke aınala alatynyna senim bildirdi. Sondaı-aq Elbasy Qazaqstan astanasynda Iаdrolyq qarýdy taratpaý jáne qarýsyzdaný jónindegi jahandyq forým ótkizýdi usyndy.
