Bıyl biz basty ulttyq merekeniń, Táýelsizdik kúniniń, egemen memlekettiń qurylýynyń, halyqaralyq quqyq pen halyqaralyq qatynastardyń qadirli sýbektisiniń 30 jyldyǵyn atap ótemiz. Qazaqstan Táýelsizdik jyldarynda halyqaralyq arenada abyroıly, órkendegen, damýshy elge aınaldy. Bul Tuńǵysh Prezıdent - Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń da zor eńbegi.
«Tarıhy eren, tamyry tereń Qazaqstan úshin budan artyq qundylyq joq. Bul bizdiń eń qymbat qazynamyz, eń asyl muratymyz. Sondyqtan biz ata-babalarymyz armandaǵan Táýelsizdigimizdi baǵalaı bilemiz. Egemendik - bul ár halyqqa buıyra bermeıtin baǵa jetpes ıgilik. Táýelsizdigimizdiń shejiresi Tuńǵysh Prezıdent - Elbasynyń tarıhı tulǵasymen tyǵyz baılanysty», dedi Memleket Basshysy Qasym-Jomart Toqaev.
Táýelsiz memlekettiń damýy, memlekettik basqarý júıesiniń qyzmeti, ekonomıkany jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttaryn damytý, halyqaralyq yntymaqtastyq úshin jańa quqyqtyq negiz qalyptastyryldy. Quqyqtyq saıasattyń negizgi qorytyndylary ulttyq zańnamanyń negizgi salalaryn eleýli túrde jańartýy boldy. Basqa elderde etnosaralyq jáne konfessııaaralyq negizde silkinister bolyp jatqanda Qazaqstan óz halqy úshin ishki saıası turaqtylyqty qamtamasyz etti, Qazaqstan halqy Assambleıasyn quryp, halyqtar arasyndaǵy dostyqty jáne olardyń damýyn nyǵaıtty. Reformalar júrgizý úshin qajetti zańnamalyq baza quryldy, quqyqtyq memleket qurý jáne quqyq ústemdigin ornatý jónindegi konstıtýsııalyq qaǵıdattar belgilendi. Bul rette, qazaqstandyq quqyqtyq júıe úzdik halyqaralyq standarttarǵa, qoǵamdyq damý qajettilikterine baǵdarlana otyryp, dáıekti damyp keledi, ózekti jahandyq mindetterge beıimdeledi.
1995 jyly memlekettiliktiń saıası, ekonomıkalyq, mádenı jáne quqyqtyq negizderin bekitken Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy qabyldandy. Konstıtýsııa memleket pen qoǵamnyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizine aınaldy. Ata Zańǵa sáıkes tıimdi demokratııalyq ınstıtýttar - prezıdenttik basqarý nysany, qos palataly Parlament, esep beretin Úkimet, táýelsiz sot júıesi jáne belsendi azamattyq qoǵam qalyptasty. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti bastamalarynyń arqasynda elimiz halyqaralyq ıadrolyq qarýsyzdaný qozǵalysynyń kóshbasshysy bolyp, joǵary halyqaralyq bedelge ıe boldy.
Táýelsizdik alǵan sátten bastap Qazaqstan kóptegen bedeldi halyqaralyq uıymdardyń múshesi boldy. Búgingi tańda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev jumysty «halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdattaryn iske asyrýǵa, «ádil qoǵam men tıimdi memleket» qalyptastyrý, memleket pen azamattyq qoǵamnyń tyǵyz ózara is-qımylyna, quqyqtyq saıasat pen quqyq qorǵaý júıesiniń tıimdiligin arttyrý baǵytyna baǵyttaýda.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2021 jyldy «Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy» dep jarııalady. «Mereıtoı ekonomıkalyq jáne saıası reformalar, sıfrlandyrý, balalar men múgedekterdiń quqyqtaryn qorǵaý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl, ekologııalyq jáne basqa da problemalardy sheshý belgisimen ótýde. Memleket basshysy áńgime, eń aldymen, azamattardyń ál-aýqatyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan tıimdi reformalar týraly bolyp otyrǵanyn atap ótti. Búgingideri Adam quqyqtary týraly konstıtýsııalyq normalardy is júzinde iske asyrý, zańdar men zańǵa táýeldi aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkes kelýi, al oǵan pármendi konstıtýsııalyq baqylaý júzege asyrylýy úshin tolyqqandy jáne tıimdi zań jobalaý jumysy mańyzdy bolyp tabylady. Mine, osy baǵytta úlken jumys júrip jatyr. Konstıtýsııa negizgi qaǵıdat – qarapaıym adam quqyqtarynyń basymdyǵy dep jarııalaýdan bastalady: «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy-adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary». Iаǵnı, memlekettiń qyzmeti ǵana emes, memlekettiń eń qymbat qazynasy – adam.
Adam memleketke qyzmet etpeıdi, biraq memleket, memlekettik organdar osy qarapaıym adamnyń quqyqtary úshin jumys isteýi kerek. Osy qaǵıdattardy is júzinde iske asyrýdy Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ózi jarııalaǵan «halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamalarynda, «ádil qoǵam men tıimdi memleket» qurýda iske asyrady. Olar demokratııa týraly, Adam quqyqtary men bostandyqtarynyń basymdyǵy týraly, ıdeologııalyq jáne saıası san alýandyq, zań men sot aldynda jurttyń báriniń teńdigi týraly, ádil sot arqyly qorǵalý quqyǵy týraly, kez kelgen negizder boıynsha kemsitýshilikke tyıym salý týraly, azamattyń memleketti basqarýdaǵy quqyǵy týraly, saılaý jáne saılaný quqyǵy týraly, qoǵamdyq baqylaý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly konstıtýsııalyq prınsıpter men normalardy aıqyn kórsetedi. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesin, bılik pen azamattyq qoǵamnyń tikeleı dıalogynyń biregeı ınstıtýtyn qurý memlekettiń demokratııalyq qundylyqtarǵa, quqyq ústemdigi men adam quqyqtary qaǵıdattaryna baǵyttalǵan qozǵalysyndaǵy progressıvti qadam jáne mańyzdy oqıǵa boldy.
Naq osy tusta Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev saıası reformalardyń mańyzdy ári qajetti qorjynyn pash etti. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń túrli bastamalaryn iske asyrý aıasynda qysqa merzim ishinde 17 zań qabyldandy. Osynyń bári progressıvti demokratııalyq qaıta qurýlarǵa, al eń bastysy, biz bárimiz ómir súrip jatqan Qazaqstan Konstıtýsııasynyń, bizdiń Ata Zańymyzdyń qaǵıdattary men normalaryn iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń reformalary – demokratııalandyrý, qoǵamdyq qatynastardy yryqtandyrý, azamattarymyzdyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdyń tıimdiligin arttyrý boıynsha alǵa jyljý.
Búgingi tańda memleket pen qoǵam ómiriniń barlyq aspektilerin modernızasııalaý jaǵdaıynda quqyqtyń róli artyp keledi. Qazaqstan Prezıdenti normashyǵarmashylyq prosesin sapaly deńgeıge shyǵarý jóninde jańa mindetter qoıyp otyr. Olardyń ishinde zań jobalaý qyzmetin perspektıvalyq josparlaý; normatıvtik quqyqtyq aktiler jobalaryna ǵylymı (quqyqtyq, sybaılas jemqorlyqqa qarsy jáne t.b.) saraptama júrgizý; qabyldanatyn zańdardy tolyq qarjylyq qamtamasyz etý, quqyq shyǵarmashylyǵy qyzmetin boljamdy-taldamalyq qamtamasyz etý erekshe oryn alady.
Azamattyq qoǵam ókilderin, sarapshylardy normashyǵarmashylyq qyzmetke tartý mańyzdy bolmaq. Adamdardy keńinen qatystyrý arqasynda quqyqtyq júıe áleýmettik prosesterge, azamattyq qoǵamnyń úmitterin ornatýǵa jáne baǵdarlaýǵa belsendi áser etedi, olardyń zań shyǵarý prosesine qosylýyn qamtamasyz etedi. Norma túzýshiliktiń qoldanystaǵy praktıkasyn jetildirý jóninde ári qaraıǵy sharalar qajet.
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń elde júrgizilip jatqan qaıta qurýlaryna barabar zańdardyń mazmuny men sapasy memlekettik bılik ınstıtýttarynyń tıimdi jumys isteýi, bıliktiń zań shyǵarýshy jáne atqarýshy tarmaqtarynyń syndarly jáne serpindi ózara is-qımylyn qamtamasyz etý arqyly qamtamasyz etilýge tıis, muny biz qazir baıqap ta otyrmyz. Qazirgi kezeńde quqyqtyq bilim berýdi jáne quqyqtyq nasıhatty, ıaǵnı quqyqtyq mádenıetti jetildirý ózekti bolyp tabylady. Bul quqyqtyq tárbıeniń jańa ǵylymı negizdelgen júıesin qalyptastyrý. Bul rette memlekettik jáne saıası ınstıtýttardy jańǵyrtý kezinde demokratııalandyrý prosesteri men XXI ǵasyrdyń jahandyq synqaterlerine saı qoǵamnyń quqyqtyq mádenıetiniń bir mezgilde ózgerýge bet alýy asa mańyzdy.
Quqyqtyq shyndyq quqyqtyq nıgılızmniń, halyqtyń quqyqtyq saýatsyzdyǵynyń saldarynan úlken qıyndyqpen qalyptasady. Qoǵamdyq sanany jańǵyrtýmen tyǵyz baılanysty aspektilerdiń biri zańgerlik bilim máseleleri bolyp tabylady. Qoǵamǵa jáne memleketke adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn, qoǵam men memlekettiń múddelerin qorǵaýǵa baǵdarlanǵan jańa turpattaǵy daıarlanǵan zań kadrlary qajet. Memleket basshysy jarııalaǵan «ádil qoǵam men tıimdi memleket» qurý, quqyqtyq memlekettilikti qalyptastyrý jaǵdaılarynda quqyq normalarynyń olardyń áleýmettik qajettiligine, ádildigine, ózektiligine tereń ishki nanymyna oraı oryndalýy mańyzdy. Zańnyń qoǵamnyń rýhanı mádenıetiniń elementi retinde, quqyqtyq mádenıet onyń barlyq kórinisterinde jalpy mádenıette erekshe oryn alatyndyǵyn atap ótken jón. Dál osyndaı tásil «qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń qazirgi zamanǵy talaptary konteksinde jan-jaqty qaıta qurýdy talap etetin zań bilimi júıesiniń negizinde jatýǵa tıis. Bul sondaı-aq respýblıka Konstıtýsııasynyń negizgi ıdeıalary men qaǵıdattaryn Qazaqstanda quqyqtyq memleket qurýdyń jańa kezeńi konteksinde iske asyrýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstandyq zańnamany keshendi damytý jáne ony tıimdi qoldaný konstıtýsııa pármenin, zańdylyq rejımin odan ári nyǵaıtýǵa, adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaýǵa, eldiń ornyqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etýge, qazaqstandyq memlekettilikti nyǵaıtýǵa yqpal etetin bolady. El damýynyń qazirgi kezeńi quqyqtyq júıeni damytýdyń iri keshendi problemalaryn shyǵarmashylyq turǵydan ázirleýdi, quqyqtyq saladaǵy ǵylymı zertteýlerdiń áleýmettik mańyzdylyǵyn arttyrýdy qajet etedi. Qazirgi ýaqytta elimizde quqyqtyq júıeni damytýdyń irgeli ǵylymı problemalaryn jarııa etýge jáne sheshimin tabýǵa baılanysty barlyq múmkindikter jasalǵan. Bul turǵyda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń ulttyq múddelerdi eskere otyryp, adam quqyqtary salasyndaǵy zańnamalyq jáne praktıkalyq sharalardy dáıekti qabyldaý týraly bastamalary asa mańyzdy. Áńgime jańa bastamalar týraly ǵana emes, qoldanystaǵy zańnama men praktıkany qaıta júkteý qajettigi týraly bolyp otyr. Qoldanystaǵy mehanızmniń tıimdiligine únemi monıtorıng júrgizý qajet. Bul prosess memlekettik organdardyń azamattyq qoǵammen, ulttyq jáne halyqaralyq sarapshylarmen jáne ǵalymdarmen syndarly áriptestigi arqyly ótýi tıis. Barlyq usynystar jan-jaqty talqylanýy kerek. Bul rette «halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń jergilikti jerlerde jumys isteýi de mańyzdy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ózi saılanǵan alǵashqy kúnderden bastap-aq adam quqyqtary onyń saıasatynyń basym baǵytyn quraıtynyn málimdedi. Qoldanystaǵy zańnamalyq tetikter men tájirıbeniń birtekti jáne tıimdi bolýynyń mańyzy zor. Bul tek atqarýshy organdardyń qyzmetine ǵana emes, sot praktıkasyna da qatysty. Ol úshin usynystardy qalyptastyrýdyń eń basynda talqylaýdyń ashyq dıalogyn qamtamasyz etý qajet. Bul áıelderdi, múgedek adamdardy qoldaý jáne olardyń múmkindikterin keńeıtý bóliginde memlekettik saıasatty tujyrymdaýǵa ǵana emes, sondaı-aq Konstıtýsııalyq kepildikterge sáıkes adam quqyqtaryn qorǵaýdyń naqty tetikterin qamtamasyz etýge de qatysty. Úkimet aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin qabyldanýy tıis birinshi kezektegi sharalardyń egjeı-tegjeıli josparyn qabyldaǵanynyń máni zor. Ázirlengen sharalarda azamattyq qoǵam ókilderi kótergen usynystardyń eskerilgeni óte mańyzdy. Azamattardyń adam quqyqtary salasyndaǵy ótinishteri boıynsha BUU komıtetteriniń sheshimderine den qoıýdyń quqyqtyq tetikterin jasaý zor mańyzǵa ıe bolyp otyr.
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmalaryn iske asyrý maqsatynda azamattardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý mindeti júktelgen memlekettik organdarmen qatar Qazaqstanda azamattardyń quqyqtaryn qorǵaıtyn Respýblıkalyq zań konsýltanttary alqasy quryldy jáne onyń negizgi maqsaty memleket kepildik bergen jáne QR Konstıtýsııasynda bekitilgen adamnyń óz quqyqtaryn, bostandyqtaryn sot arqyly qorǵaýǵa jáne bilikti zań kómegin alý quqyǵyn iske asyrýǵa járdemdesý bolyp tabylady. Ol bizdiń azamattarymyzdyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýǵa zor úles qosady. Alqa zań konsýltanttary palatalarynyń qyzmetin úılestirýdi júzege asyrady, memlekettik organdarda, memlekettik emes uıymdarda, onyń ishinde sheteldik jáne halyqaralyq uıymdarda zań konsýltanttary palatalarynyń múddelerine ókildik etedi, normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirleýge qatysady jáne zań kómegi máseleleri boıynsha ádistemelik materıaldar ázirleıdi.
Zań konsýltantynyń ózinen zańgerlik kómek suraǵandardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýyna múmkindigi mol. Zańgerlik kómek tek arnaıy quqyqtyq bilimdi ǵana emes, sonymen qatar olardy qoldanýdyń praktıkalyq daǵdylaryn da qajet etedi, tek kásipqoı maman ǵana osyndaı qasıetterge ıe bola alady. Zań konsýltanttarynyń quqyqtyq kómek kórsetý jónindegi qyzmeti belgili bir azamattyń, jeke adamnyń múddelerine de, qoǵamnyń, memlekettiń múddelerine de saı keledi. Sondyqtan olardyń qyzmetiniń eń basty maqsaty – adamnyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý, respýblıkalyq zań konsýltanttary alqasyn qurý – ábden negizdelgen, oryndy ári qajetti bolary anyq. Bul bilikti zań kómegin neǵurlym tıimdi, sapaly kórsetý qajettigine de baılanysty.
Respýblıkalyq zań konsýltanttary alqasynyń qurylýy tarıhı oqıǵa boldy, bul eldiń quqyqtyq júıesin odan ári damytýdyń jáne azamattarǵa quqyqtyq kómek kórsetýdiń mańyzdy kezeńderiniń biri ekeni haq. Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy kezeńinde qýatty, biregeı áleýmettik retteýshi retindegi qoldanystaǵy quqyqtyń myzǵymas máni asa mańyzdy bolyp otyr. О́ıtkeni, qoldanystaǵy quqyqtyń retteýshilik qasıetteriniń kómegimen, quqyqtyq quraldardyń kúlli júıesiniń quqyqtyq nysanymen bizdiń azamattarymyzdyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdyń tıimdiligi arta túsedi, adam men qoǵamnyń áleýmettik, saıası, ekonomıkalyq jáne tirshilik áreketiniń ózge de salalaryndaǵy negizgi problemalar sheshimin tabatyn bolady.
SERIK BAISEIITULY AQYLBAI,
Respýblıkalyq zań konsýltanttary alqasynyń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, professor
