Jeke qosalqy sharýashylyq: Irilene me, birige me?

Úkimet qysqa merzim ishinde ázir­leý­ge tıis «Jeke qosalqy sharýa­shy­­lyqtar týraly» zań jobasynda qan­daı jańashyldyqtar bolady, sharýalardy qoldaıtyn qandaı múm­kin­dik­ter qaras­ty­rylýy múmkin? Aýyl sharýa­shy­ly­ǵy mınıstri Erbol Qarashó­keev­tiń sózimen aıtsaq, zań jobasynda jeke qosalqy sharýashylyqtardyń áleýetin aýyl sharýashylyǵy kooperasııasyn damytý arqyly kóterý josparlanýda. Osylaısha, qosalqy sharýashylyqtar men shaǵyn fermerlerdi azyq-túlikpen jáne ónerkásiptik qajettilikterimen
kooperasııa tizbekteri arqyly qamtamasyz etý múmkindigi qarastyrylmaq, ıaǵnı usaq sharýashylyqtar bir-birine qosylyp, kooperatıv qurylady.

Bul usynystar 2006 jyly Parlament qaraýyna joldanǵan. Biraq «usaq sharýa­lardy kooperasııa jolymen biriktirý» týraly usynys «burynǵy qolhoz-sovhoz júıesine qaıta oralý» dep qabyldanyp, qoldaý tappaǵan. Sóıtip agrarly el bolsaq ta burynǵy Keńes Odaǵy memleketteri ishinde qosalqy sharýashylyq máselesin retteıtin zańnamasyz jumys istep kelgen jalǵyz el boldyq. Tipti másele aýyl sharýashylyǵyna qatysty qoldanystaǵy zań jobalarynda da kóp aıtylmaǵan. Máselen, Jer kodeksiniń 50-babynda jeke qosalqy sharýashylyq retinde aýyl­da sýarylmaıtyn jerden 0,25 gektar, al sýarmaly jerden 0,15 gektar jer beriletini ǵana kórsetilgen. Endi Úkimetke de, Parlamentke de bul máselemen shyndap aınalysýǵa týra kelip tur.

Qosalqy sharýashylyqtardyń már­te­besin Reseı de, Belarýste, Ýkraına da 2000 jyldardyń basynda-aq zańmen rettep alǵan. Reseı Federasııasynyń 2003 jyldyń 21 maýsymyndaǵy «Jeke qosalqy sharýashylyq týraly» Za­ńynda «Jeke qosalqy sharýashy­lyq­­ty memlekettik qoldaý» degen arna­ıy bap bar. Onda jeke qosalqy sharýa­shy­lyqtarǵa uıymdastyrýshylyq-quqyq­tyq, ekologııalyq jáne áleýmettik jaǵ­daı­lar jasaý arqyly onyń ishinde jeke qosalqy sharýashylyqtarǵa, olarǵa qyzmet kórsetetin aýylsharýashylyq kooperatıvterine jáne ózge de uıymdarǵa qaıtarymdy negizde memlekettik qarjy jáne materıaldyq-tehnıkalyq resýrstar berilýi tıis ekeni kórsetilgen. 2016 jyly bul zańǵa ózgerister engizilip, qosalqy sharýashylyǵyn keńeıtkisi kelgen fermerlerge beriletin jer kólemi 0,25-ten 1 gektarǵa deıin kóbeıdi.

Eske salsaq, Memleket basshysy qo­sal­­qy sharýashylyqtardyń mártebesin naqtylap alý máselesin alǵash ret byl­tyr­ǵy Joldaýynda kóterip, koope­ra­­sııalaý arqyly olardyń áleýetin paı­dalanyp, aımaqtyq azyq-túlik habtaryna tartý máselesin aıtqan-dy. Prezıdent sýbsıdııalaý jáne salyqtyq jeńildikter baǵdarlamasy aıasynda aýyldyq jerlerdegi kooperasııany yntalandyrý úshin tıisti sharalar toptamasyn ázirleý jóninde naqty mindetter qoıyp, zań jobasyn 2021 jyldyń mamyr aıyna deıin daıyndaýdy tapsyrdy. Biraq Úkimet bul máseleni tıisti merziminen bes aıǵa keshiktirip baryp qolǵa alǵaly otyr. Onyń keshikken sebebin jyl sa­ıyn memleket bólgen qarjydan qomaqty úles alyp otyrǵan iri sharýashylyq ókilderi, zańdy solardyń yńǵaıyna qaraı beıimdep otyrǵan shendiler ǵana biler. Zańnamanyń solqyldaq tusyn paıdalanǵan sheneýnikter myńdaǵan gektar qunarly jerdi jekeshelendirip jibergenin, al sharýa aýyldyń irgesinen mal baǵatyn, shóp shabatyn jer taba almaı, qolyna quryq ustap qalǵanyn el kórdi. Keıbir sarapshylar 2006 jyly Úkimet tabaldyryǵynan qaıtqan zań jobasy qaıta orala ma dep qaýiptenedi.

Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Qýanysh Aıtahanov sharýalarǵa beriletin jeńildikter jeke qosalqy sharýashylyqtarǵa da tıesili ekeni zań jobasynda naqtylanýy keregin aıtady. О́simdik sharýashylyǵyndaǵy ónimniń 50 paıyzy, al mal sharýashylyǵy óniminiń 80 paıyzǵa jýyǵy jeke qosalqy sharýashylyqtarda óndiriledi. Baý-baqsha, saıajaı, úı irgesindegi jerlerdegi kókónis, jemis-jıdekterdi karantındi zııankes­terden, ártúrli aýrýlardan qorǵaý jeke sharýashylyqtyń qolynan kelmeıtinin qaperge salǵan qoǵam qaıratkeri mal tu­qymyn asyldandyrý, qoldan uryq­tan­dy­rý, tegin dárigerlik tekserýden ótkizý, maldan adamǵa juǵatyn juqpaly aýrýlarmen kúres máselesi de memleket tarapynan qoldaý tabýy tıis ekenin jetkizdi.

Sondaı-aq «Jaıylymdyq jer týra­ly» Zańnyń tolyq jumys istemeı tur­ǵanyna da qosalqy sharýashylyq týraly máseleni zańdastyra almaý sebep kórinedi. Sarapshynyń aıtýyn­sha, Asqar Myrzahmetov Jambyl obly­synyń ákimi bolǵanda qosalqy sharýa­shy­lyqqa qatysty biraz tájirıbeni alǵa jyljytqan. Bul úrdisti qazirgi ákim Berdibek Saparbaev jalǵastyryp ke­le­di. Zań jobasyn talqylaǵan kezde osy tájirıbeni de eskerip, bir nusqa retinde qarastyrǵan durys. Zań jobasyn daıyndaǵan kezde asyǵystyqqa jol berýge bolmaıdy, máseleni sheshýdi kezeń-kezeńmen júzege asyryp, kúrmeýi qıyn tustaryn naryq jolymen retteý qajet.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ókilderi atap ótkendeı, Úkimet jańa zań jobasyn qolǵa aldy. Al sarapshylar atal­ǵan jaıtty azyq-túlik qaýipsizdigin qam­tamasyz etý, salyq jınaý jáne aýyl­­­­­­da jumys ornyn ashý máselesimen bir­ge qarastyrý qajettigin aıtyp jatyr. Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Atamurat Shámenov birinshi kezekte jańa zańnyń ataýyn naqtylap alý qajettigin aıtady. Ekonomıst 1980-jyl­dardyń aıaǵyna deıin eldegi 982 qosal­qy sharýashylyq 4,8 myń tonnadan astam et jáne sút, 1 mln 44 myń jumyrtqa óndirgenin jetkizdi. Bul derekter qosalqy sharýashylyqtardyń áleýeti joǵary bolǵanyn kórsetedi. Sondaı-aq sarapshy aýyl sharýashylyǵy salasynda qosalqy sharýashylyq uǵymy qalalyqtardyń saıa­jaıy nemese jekelegen uıym­dar­ǵa qatysty sharýashylyq nysandary «qosalqy sharýashylyq» dep atala beretinin, osy tusty da aıqyndap alý qajettigin aıtty. «Bul joly osy zań arqyly aýyl sharýashylyǵy salasyna bólinip jatqan mıllıardtaǵan demeýqarjydan qaǵylǵan, on shaqty malyn qorasynda baǵyp otyrǵan, ondaǵan gektar jerge baý-baqsha daqyldaryn egip, memleket qajetin qolynan kelgenshe qanaǵattandyryp otyrǵan sharýa­lar­ǵa kómek qolyn usynýymyz kerek. Qazaqstandaǵy 1,7 mln jeke úı telimi bir jaǵynan salyq tólemeıdi, ekinshi jaǵynan olardyń ıeleri áleýmettik jaǵynan qorǵalmaǵan. Bul – aýyl tur­ǵyndarynyń zeınetaqysynda da, medı­sı­nalyq qorynda da, áleýmettik qorynda da jınaqtary joq degen sóz», deıdi A.Shámenov

Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń keńesshisi Tóleýtaı Rahymbekov jeke qosalqy sharýashylyq ıelerin zań deń­ge­ıinde moıyndaý keregin aıtady. Sondaı-aq ol aýyl sharýashylyǵy ónimderimen qamtamasyz etip otyrǵan segment úsh topqa bólip qarastyrylatynyn jetkizdi. Alǵashqysy – birneshe myń­daǵan maly, jeri bar irilendirilgen sharýashylyqtar. Ekinshi top – jeke kásipker retinde tir­kel­gen, qaraýynda 5-6 malshysy bar shaǵyn sharýa qojalyqtary. Al úshinshi – sanatqa kirmeı qalǵan top, olar – jıyrma shaqty malyn qorada baılap, ondaǵan gektar jerin baptap otyrǵan aýyldaǵy aǵaıyn. T.Rahymbekov aıtyp ótkendeı, sońǵy jıyrma jylda osy máselege mem­lekettik deńgeıde nazar aýdarmaýdyń sal­dary BJZQ reformasyn daıyndaý kezinde aldydan shyqty.

Qazir qosalqy sharýashylyqpen 3,5 mıllıon adam jan baǵyp otyr. Olardy kooperatıvke biriktirip, árqaısysynan 10 paıyz kóleminde salyq jınasa, qa­zy­naǵa jyl saıyn 200 mlrd teńge túsim ki­redi. Aýyldaǵy usaq sharýalardy iri­len­­dirý máselesi sarapshy­lar tal­qysyna salynǵan-dy. Olar kooperasııany kó­birek qoldaıdy. Aıtalyq, ár aýyl­da kem degende 200 adamnyń jeke sharýa qo­jalyǵy bar. Olardyń árqaısysyn jeke veterınarlyq klınıkamen, mal dárigerimen, agronommen qamtamasyz etý múmkin emes. Sondyqtan durysy – usaq sharýalardy irilendirý, biriktirý. Munyń mánisi, aýyldaǵy 200 sharýashylyq janynan 201 sharýa qojalyǵy ashylyp, oǵan ózgeler qolyndaǵy mal sanyna qaraı úlespen kiredi. Aýyldaǵy sharýanyń qolaıyna jaǵa bermeıtin bul usynystyń sebebin sarapshy bylaı túsindiredi: Qazaqstandaǵy 1 mln 700 myń jeke qosalqy sharýashylyqtyń ónimin saýda nysandary men qaıta óńdeýshi kásiporyndar resmı túrde satyp almaıdy. Sebebi saýda ókilderiniń paıymynsha, bul ónimder talapqa saı kelmeıdi. О́ıtkeni jekelegen sharýalardyń arnaıy mamandar ustaýǵa múmkindigi joq. «Biz bul máseleni joǵaryda aıtyp ótkendeı, 201 sharýa qojalyǵyn ashyp, oǵan ózgeleri qolyndaǵy mal sanyna qaraı úlespen kirý tetigi arqyly ǵana sheshe alamyz. Bul júıe syrttaı qaraǵanda, qaladaǵy jekemenshik páterler kooperatıvin eske túsiredi. Biz osy júıe arqyly ǵana aýylǵa maman tartyp, aýyl ekologııasyn saýyqtyra alamyz. Aýyldy damytýǵa bó­lingen qarjyny usaq sharýalarǵa baǵyt­taý máselesi osy júıe arqyly ońaı sheshiledi. Aýyldaǵy aǵaıyndar mal-jannyń problemasyn jeke-dara sheshe almaıtynyn túsinýi kerek. Bıylǵy qýań­shylyq barlyq máseleniń aldyn alý­dyń qajet ekenin kórsetti», dep tú­ıin­dedi T.Rahymbekov.

Bul usynysty aýylda mal ustap otyr­ǵan aǵaıynnyń bári qos qoldap qoldaıtynyna kúmánimiz bar. Sebebi aýyl 1930 jyldardyń basynda bul tájirıbeni bastan ótkergen. Keshegi kolhoz júıesi de sol tájirıbeniń jańartylǵan nusqasy boldy. Qazir eshkimdi kúshpen biriktire almaısyń, halyq bárine bas shulǵyp qosyla beretin kezeńnen áldeqashan ótip ketti.

Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Toqtar Esirkepov bul tájirıbeni kezeń-kezeńimen qoldaný qajettigin aıtyp berdi. Aldymen qosalqy sharýashylyqtyń naryqtyq mártebesin anyqtap alý qajet. Sarapshy aıtqandaı, qosalqy sharýashylyǵy arqyly jan baǵyp otyrǵan mıllıondaǵan sharýanyń naq­tylanbaǵan mártebesi keńestik kezeń­men salystyrǵanda túbegeıli ózgerdi. KSRO kezinde árbir adamnyń negizgi tabysy kolhoz-sovhozdan, al qosymsha tabysy qosalqy sharýashylyqtan alyndy. Qazir bul másele aýyldaǵy aǵaıynnyń kópshiligi úshin jalǵyz kúnkóris kózine aınalyp otyr. Parlamentte talqylanbaq zań jobasynda qosalqy sharýashylyq ıelerine tıesili sýbsıdııa zańmen naqty­lan­ýy kerek.

«Qosalqy sharýashylyq týraly zań qabyldanady» degennen beri aýyl­daǵy aǵaıyn máseleniń sońyn kútip, ishten tynyp otyr. Osy kúnge deıingi jeke­she­lendirý naýqany, sodan keıingi re­for­malardyń aýyl jaǵdaıyna qansha­lyqty áser etkeni aýylǵa belgili. Osy rette Úkimet pen Parlamenttiń aýyl taǵdyryna áser etetin zań jobasyn maıdan qyl sýyrǵandaı etip daıyndaýǵa kásibı biliktiligi jetse, aýyldyń kúre tamyryna qan júgireri anyq. Bul joly eshkimniń de qatelesýge quqy joq.

ALMATY

Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»