Qarjy • 24 Qarasha, 2021

Memleket qazynasy

295 ret kórsetildi

Salyq – eldi órkendetýdiń mańyzdy bólshegi. Salyq túsimderiniń esebinen memleket qazynasy tolyǵyp, bıýdjet josparlanady. Bul salanyń da óz damý tarıhy bar. Táýelsiz Qazaqstannyń salyq júıesiniń qalyptasqanyna da bıyl 30 jyl tolyp otyr. Onyń negizi 1991 jyldyń sońynda qabyldanǵan 16 jalpy memlekettik, 10 mindetti jáne 17 jergilikti salyqty kózdeıtin zańdarmen qalandy.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

Salt júrgenderge de salyq mindettelgen

1991-1993 jyldary aınalym salyǵynyń ornyna qun salyǵynyń engizilýi eleýli jańalyq boldy. Bul sol kezde respýblıka bıýdjetin jetkilikti túrde kepildendirilgen tabys kózimen qamtamasyz etýge múmkindik berdi. Osylaısha, aksızderdi qosa alǵanda, janama salyqtardyń úlesi shamamen 40 paıyzdy qurady.

Tarıhqa úńilsek, túrli memlekettik betburystarǵa, onyń ishki jáne syrtqy saıasatyna baılanysty salyq júıesi de ózgerip otyrǵan. Mysaly, Uly Otan soǵysy kezeńinde soǵys salyǵy degen bolǵan. Tipti  boıdaq júrgenderge de, balasy az shaǵyn otbasylarǵa da salyq salynǵan. Bertinde de boıdaqtarǵa salynatyn salyqty qaıta qoldanysqa engizý kerek degen usynystar aıtylǵany eldiń esinde bolar? Ásirese demograf-ǵalymdar mundaı salyq túri el demografııasyna áser etip, salt júrgenderdiń sanyn azaıtady degen pikirin alǵa tartty.  Keıin áleýmettik narazylyqqa baılanysty bul másele «jabýly kúıinde» qaldy.

60-jyldary qarjy organdary salyqtyq  tizimderdi qoldan jasap, onda salyq tóleýshiler týraly aqparat jeke jınaqtalǵan. Ár turǵynnyń atynda qandaı múlki, qansha tabysy bary esepke alynyp, sa­lyqty qolmen jınaǵan. Ol kezde sa­­lyqshylardyń qyzmetin jalaqy tóleıtin kásiporyndar men uıymdar
atqarǵan.

«Al qaıta qurý kezeńinde (1985-1991jj.) salyq júıesi tolyqtaı óz­ger­tilip, ózin ózi qarjylandyratyn jáne sharýashylyq eseptegi kásip­oryndardyń mańyzy ósken. Naryqtyq ekonomıkaǵa kóshe bastaǵan ýaqytta kásip­kerlikpen aınalysýǵa nıet bildir­gen azamattardyń ósýine baılanysty olardy yntalandyrýdyń jańa salyq­tyq sharalary ázirlene bastaǵan. Sol ýaqytta jeke kásipkerlikpen aı­na­l­ysý quqyǵyn beretin patent úshin tólem belgilenip, eń alǵash ret kásip­kerlikpen aınalysýǵa ruqsat qujaty berile bastaǵan. Bul rette salynatyn salyq mólsheri kásipkerdiń tabysyna jáne qoǵamdyq múddelerge baılanysty belgilengen, al patent qunyn tólegen azamattar tabys salyǵynan bosa­tylǵan. Máselen, kásipkerlerge saly­natyn tabys salyǵynyń mólsher­lemesi 35 paıyz bolsa, basqa tabystardan jáne qyzmetkerlerdiń jalaqysynan ustalatyn tabys salyǵynyń mólsher­lemesi 50 paıyz bolǵan. Osynyń barlyǵy sol kezde eldegi daǵdaryspen, bıýdjet tapshylyǵymen, kásiporyndardyń jartysy derlik bankrottyqqa ushyraýymen tuspa-tus keldi», deıdi Qarjy mınıstr­ligi Memlekettik kirister komıtetiniń tóraǵasy Álı Altynbaev.

Jalpy, 1990-jyldary naryq­tyq ekonomıka negizderin qurý maqsatyn­da birqatar zań qabyldanyp, onyń ishinde Odaqtyń quramyna engen res­pýblıkalardyń bıýdjet jáne salyq salasyndaǵy quzyretin arttyratyn zańdar qabyldandy. Bul zańdar odaqtas elderde derbes respýblıkalyq jáne jergilikti bıýdjetterdi qalyptastyrdy jáne osyǵan deıin qoldanysta bolǵan eskirgen ortaq júıeni birtindep joıa bastady. Qazaq eli de egemendigin alǵan­nan keıin 1991-1995 jyldar araly­ǵynda birqatar zań qabyldap, sonyń negizinde jańa salyq júıesi qalyptasty.

 

Jas memlekettiń jańa qadamdary

1991 jyldyń 25 jeltoqsanynan bas­tap elimizde salyq júıesi jumys isteı bastady. Ol «Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy salyq júıesi týraly» Zańǵa negizdeldi. Bul zań salyq júıesin qurýdyń qaǵıdattaryn, salyqtar men alymdardyń túrlerin, olardyń bıýdjetke túsý tártibin belgilegen alǵashqy qujat edi. Osy zańǵa sáıkes Qazaqstanda 1992 jylǵy qańtardyń 1-nen bastap 13 jalpy memlekettik salyq,18 jergilikti salyq men alym engizdi.

– Táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýy jyldarynda jas memlekettiń aldynda turǵan synaqtar az bolǵan joq. Bul ekonomıkalyq kollaps edi jáne bir kezderi birtutas ekonomıkalyq keńis­tik­ti qurǵan sýbektiler arasyn­da­ǵy baılanystardyń úzilýinen týyn­daǵan daǵdarys boldy. Osylaısha, ekonomıkamyzdyń naryqtyq júıege kóshý kezeńinde basqarýdyń barlyq júktemesi salyq qyzmetine tústi. Odaq­tan muraǵa qalǵan salyq júıesi, árıne, bıýdjetti qalyptastyrý jáne mem­lekettiń salyq tóleýshilermen qarym-qatynasyn retteý fýnksııalaryn tolyq oryndaı alǵan joq. Osyǵan baılanysty Elbasy Nursultan Nazarbaev 1991 jyldyń 9 shildesinde «Qazaq KSR Memlekettik salyq qyzmetin qurý týraly» №380 Jarlyq qabylda­dy. Bul sheshim naryqtyq júıeniń ekonomıkalyq tetigin qalyptastyratyn memlekettik organdy qurý týraly der kezinde qabyl­danǵan edi, – deıdi Á.Altynbaev.

Prezıdenttiń osy Jarlyǵynyń negizinde el Úkimeti eki aı ishinde «Qazaq KSR Memlekettik salyq qyzmetiniń máseleleri» degen qaý­lyny ázirlep, qabyldaǵan. Jańa­dan qurylǵan salyq qyzmeti mem­lekettik organ retinde qurylyp, mem­lekettik Bas salyq ınspeksııasy dep atal­dy. «Tıimdi salyq júıesin qalyptas­tyrý úshin eń aldymen, jańa salyq zań­na­masyn ázirleý qajet boldy. Ol úshin salyqtandyrýdyń halyqaralyq táji­rıbesi muqııat zertteldi. Zertteý ju­mys­taryna túrli halyqaralyq uıym­dar kómekteskenin atap ótý qajet. Olar­­dyń ishinde Halyqaralyq valıýta qory, Halyqaralyq salyq qory, Ekono­mıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy, sondaı-aq salyq máseleleri boıynsha bedeldi halyqaralyq mamandar, taǵy basqalar bar. Jańa zańnamany ázirleý jumystarynyń barysyn sol kezde Qazaqstanda qyzmetin júzege asy­ryp otyrǵan sheteldik ınvestorlar baqy­lap otyrdy», deıdi Memlekettik kirister komıtetiniń tóraǵasy.

Árıne qysqa merzim ishinde memle­ket­tiń damýynda mańyzdy ról atqaratyn salyq júıesine túbegeıli ózgerister en­gizý ońaı emes. Degenmen salyq júıesin jetildirý maqsatynda sol kezdegi barlyq múmkin sharalar qolǵa alynǵan.

«1995 jyldyń basynda salyq zań­na­masy Qazaqstan Pre­zı­dentiniń úsh Jarlyǵynan jáne 45 zańnan turdy. Osy zańnamalyq akti­lerdiń 18-i salyq qatynastarynyń jú­ıe­sin, salyq túrleri men salyq salý tártibin, 11-i bıýdjetten tys qor­lar­dyń qyzmet etý tártibin jáne olar­­daǵy qatynastardy, qalǵandary salyq jeńildikterin qoldanýdy retteý úshin qabyldandy. Alaıda bul ózge­ris­terdiń bárin «salyqtyq refor­ma» dep aıtýǵa bolmaıtyn, sebebi zańna­ma­lyq baza negizinen sosıalıstik ekono­mıka prınsıpterin qaıtalaıtyn. Sa­lyq júıesiniń kúrdeliligi, salyq stav­ka­larynyń tym joǵary bolýy qa­jet­ti ekonomıkalyq ózgeristerge keder­gi keltirdi. Sol sebepti salyq zań­na­­­ma­syn ózgertý qajet boldy. Ol za­man­­ǵa beıimdelgen, qarapaıym, bire­geı, eko­nomıkalyq beıtarapqa sáı­kes kele­tindeı bolýy shart edi. Mine, osy­ǵan baılanysty Qazaqstan Pre­zıdentiniń «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólem­der týraly» (1995 jylǵy 1 shilde) Jar­ly­ǵy ázirlenip, qabyldandy. Onda sa­­lyq tóleýshilerdiń salyq júkte­mesi tó­men­detilip, 43 salyq­tyń ornyna 11 salyq belgilendi», deıdi Álı Saparǵalıuly.

Halyqaralyq tájirıbeni zerdelegen mamandar 2000 jyldardyń basynda salyq júıesine nebir jańashyldyq engizgen. Egemendi eldiń jańa aqparattyq salyq júıesi túzilip, salyq tóleýshiler mindetti tólemderin bank qyzmetteri arqyly tóleýge múmkindik aldy. Bıznes-prosesteri de avtomattandyryldy. Al 2002-2008 jyldary Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń zańnamasyna alǵashqy kodı­fıkasııalanǵan aktilerdiń biri bolyp Salyq kodeksi qabyldandy. «Qazaq­stan TMD elderiniń ishinde alǵash­qy bo­lyp Salyq kodeksin qabyldaǵanyn atap ótken jón. Salyq kodeksi eń aldy­men bıznesti damytý úshin qolaıly jaǵ­daı týǵyzyp, memleket pen salyq tóleýshi­lerdiń múddelerin ońtaıly úılestirýge baǵyttaldy», deıdi Komıtet tóraǵasy.

 

Bıýdjetti qalyptastyrýdyń qýatty quraly

 Qazaqstanda qazir salyqtyń 11 túri bar: korporatıvtik tabys salyǵy; jeke tabys salyǵy; qosylǵan qun salyǵy; aksızder; eksportqa renta salyǵy; jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń arnaýly tólemderi men salyqtary; áleýmettik salyq; kólikke salynatyn salyq; jer salyǵy; múlik salyǵy jáne oıyn bıznesi salyǵy.

Salyqtardan bólek, múlikterdi nemese áreketterdi tirkeý barysynda bıýdjetke tólenýge tıisti tirkeý alymdary, baj alymdary men tólemaqylar bar. Olardyń bıýdjetke túsýin osy tirkeý jumystarymen aınalysatyn ýákiletti organdar qamtamasyz etedi.

«Salyq jáne keden qyzmetteri jyldan-jylǵa damyp, fıskaldyq organnan bıýdjetti qalyptastyrýdyń jáne memlekettiń ekonomıkalyq qaýip­­sizdigin qamtamasyz etýdiń qýat­ty qu­ralyna aınaldy. Damý jolynda otandyq kásiporyndar úshin de, shetel­dik kásiporyndar úshin de qolaı­ly ınvestısııalyq ahýal qalyptastyrý maq­satynda salyq jáne keden zańnamasy jetildirildi. Onyń ishinde salyq júıesi 2008-2017 jyldary qaıta qaralyp, ekonomıkany ártaraptandyrý, kóleńkeli ekonomıkany tómendetý sharalary, jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa salyq júktemesin ulǵaıtý jáne shıkizattyq emes sektorǵa salyq mólsherlemelerin tómendetý sharalary júrgizildi», deıdi Á.Altynbaev.

Qazir elimizde úshinshi Salyq kodeksi qoldanysta. Ol 2017 jyldan bastap engizilgen. Bul zańnama memlekettik apparat pen bıznestiń lıberaldy salyq salýmen birlesken jumysynyń nátı­jesi, deıdi mamandar. Salyq kodeksinde shaǵyn bıznesti salyqtyq ret­teý júıesin jetildirýge baǵyttalǵan bir­qatar progressıvti shara kózdelgen. Olardyń ishindegi eń mańyzdysy – shaǵyn bıznes sýbektilerine, sharýa qoja­lyqtaryna, aýyl sharýashylyǵy ónim­derin óndirýshi zańdy tulǵalarǵa berilgen salyq jeńildikteri eken.

Qoldanystaǵy salyq zańnamasy, bir jaǵynan, salyq tóleýshilerdi salyq tártibin saqtaýǵa shaqyrsa, ekinshi jaǵynan, salyq júıesin neǵurlym ashyq etýge, salyq júıesiniń turaqtylyǵy men ádildigine degen azamattardyń senimin uıalatýǵa negizdelgen. Nátıjesinde, salyq tóleýshi men memleket múddeleriniń tepe-teńdigin saqtap, bıýdjettiń kiris bóligin ulǵaıtýǵa múmkindik beretin júıe qalyptasty.

Jalpy, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan beri salyq túsimderiniń oń dınamıkasy baıqalǵan. Memle­ket­tik kirister komıtetiniń málimetine súıensek, Qazaqstanda 1998 jyly memlekettik bıýdjetke túsken túsimder 216 mlrd teńgeni quraǵan. Al 2000 jyly – 524 mlrd teńge, 2010 jyly – 5,2 trln teńge, 2020 jyly – 10 trln teńge el qazynasyna túsken.

Atalǵan kezeńde salyqtyq jáne kedendik túsimderdiń 50 esege deıin óskenin baıqaýǵa bolady. Bul – el eko­nomıkasynyń qaryshtap damýy men salyq salynatyn bazanyń óskeniniń dáleli.

Búginde memlekettik kirister organdary sıfrlandyrýǵa da den qoıa bas­tady. Osy salada elektrondy túrde kór­setiletin qyzmetterdiń sany jyldan­jylǵa ósip keledi. Máselen, bir jylda kórsetilgen 15 mln qyzmettiń 98 paıyzǵa jýyǵy elektrondy túrde kórsetilgen.

Qazirgi ýaqytta keden deklarasııa­larynyń – 100 paıyzy, salyq dek­la­ra­sııalarynyń 99 paıyzy elektron­dy túrde tapsyrylady. Al 2020-2021 jyldary qyzmetterdiń birqatary Mem­­lekettik kirister komıtetiniń mobıl­­di qosymshalary arqyly kórsetile bas­tady.

Salyq júıesin sıfrlandyrýdyń eń jemisti tetikteriniń biri – «Elektrondy shot-faktýralar» aqparattyq júıesi. Munda sharýashylyq sýbektileriniń barlyq mámilesi tirkelip otyrady.

Bul júıede kásiporyndar ártúrli býhgalterlik qujattardy elektron­dy túrde rásimdeı alady. Júıe kásip­ker­lerdiń qaǵaz qujattaryn júrgizý­ge baılanysty jumsalatyn biraz shyǵyn­daryn qysqartty, deıdi mamandar. Ásirese lokdaýn kezinde salyq tóleýshiler arasynda atalǵan servıs­tiń koldanýshylary kúrt ósti. Kásip­kerlerge yńǵaıly bolý úshin júıeniń mobıldi qosymshasy da ázirlenip, jumys istep jatyr.

Búginde «EShF» aqparattyq júıe­sinde 665 myń qoldanýshy tirkelip, 762 mln-nan asa elektrondy shot-faktýra óńdelgen. «Biz buryn taýardy jetkizýshi men satyp alýshy arasyndaǵy mámileni esepti kezeń bitkende ǵana kóretinbiz, al qazir «EShF» júıesiniń arqasynda onlaın rejimde barlyǵy qoljetimdi. Júıe engizilgen jyly qosylǵan qun salyǵynan qazynaǵa túsken túsimder 1,5 ese ósken. Iаǵnı QQS boıynsha ákim­shilendirýde qol jetkizilgen úlken nátıje retinde taýarsyz mámilelerdi jasaýdy, salyq tóleýden jaltaryp júrgen kásiporyndardy onlaın anyqtaýǵa múmkindik alǵanymyzdy atap óter edik», deıdi Komıtet tóraǵasy

Elektrondy shot-faktýralardan bólek, Memlekettik kirister komıtetinde 14 mlrd-tan astam sıfrly qujat óńdelgen. Onyń ishinde baqylaý-kassa mashınalarynyń túbirtekteri, úshinshi tulǵalardan alynatyn 15 derekter qory, salyq eseptiligi men kedendik deklarasııalar da bar.

Ár otbasy óz bıýdjetine, tabysy­na qaraı kúndelikti turmys-tirshiligin, júris-turysyn josparlaıtyny bel­gili. Memleket te sol sııaqty. Salyq túsim­deri men tólemderi eldiń ári qaraı damýy­na áser etedi. Birde-bir memleket ekono­mıkalyq múddelerin qorǵamaı, salyq jáne keden zańnamasynyń saqtalýyn baqylamaı jáne bıýdjet túsimin qam­tamasyz etpeı, ómir súre almaıdy. Osy turǵydan alǵanda memlekettik kiris­ter organdaryna mıllıondaǵan qazaq­standyqtyń ál-aýqaty úshin úlken jaýapkershilik júktelip otyr. El turǵyndary da ulttyń bolashaǵy úshin jaýapty. Sondyqtan salyqty ýaqtyly tóleý – azamattardyń da mańyzdy mindeti.

 

Sońǵy jańalyqtar

PIK pen MIB-tiń «shaıqasy»

Qazaqstan • Keshe

Plastık qaptamanyń álegi

Ekologııa • Keshe

Kólikqumarlarǵa arnaldy

Ekonomıka • Keshe

Qymbat em-dom qoljetimdi

Medısına • Keshe

О́lke táji – О́leńti

Aımaqtar • Keshe

Aqshoqyda arqar atqan...

Aımaqtar • Keshe

Jastarǵa janashyr joba

Qoǵam • Keshe

Týrıster qyzyǵatyn ólke

Týrızm • Keshe

Uqsas jańalyqtar