Aldaǵy kún – «aqyldy» ekonomıkada

Prezıdent Nursultan Na­zarbaev Qazaqstan halqyna óziniń kezekti Joldaýynda Qazaqstannyń 30 joǵary damyǵan elderiniń qataryna kirýin basty strategııalyq mindet retinde atap ótti, al bul – ındýstrııaly damyǵan derjava retindegi álemdik sahnaǵa tikeleı shyǵý joly. Ekonomıkalyq damyǵan elder úshin de mundaı dárejege jetýge birneshe ǵasyrlardyń qajet bolǵandyǵyn eskere otyryp, Memleket basshysynyń bul kúrdeli josparlary qysqa merzim ishinde júzege asar ma eken? Ásili tek alǵashynda ǵana álemdik ekonomıkalyq elıtaǵa Qazaqstannyń kórsetilgen merzim ishinde kirýi múmkin emes­teı kórinedi. Taıvan jáne Sıngapýr jáne eń aldymen ońtústikkoreıalyq «aıdahar» mysalynan kóz jetkizgenimizdeı, ekonomıkalyq «ǵajaıyp» bul astraksııa emes, qoljetimdi qubylys. Ǵylymı qamtymdylyǵy jo­ǵary óndiris deńgeıiniń kún sanap artýy kóptegen ekonomıkasy damyǵan elderdiń sıpatty belgisi bolyp tabylady. Joǵary damyǵan Japonııanyń ózi de bolashaqta memleket úshin mańyzdy ındýstrııaly qu­rylymdy qalyptastyrýǵa baǵyt­talǵan ónerkásip salasyna aralasý saıasatyn júrgizdi. Ǵylymı syıymdy jáne joǵary tehnologııalar búgingi tańda AQSh-ta jumysbastylyq ósiminiń 85 paıyzyn qurasa, al Ulybrıtanııada bul kórsetkish – 89, Japonııada – 90%. Memleket basshysynyń óz Joldaýynda ekonomıkanyń ǵylymı syıymdy salasyn damytýǵa erekshe nazar aýdarýy tegin emes. Tek «aqyldy ekonomıka» ǵana Qazaqstanǵa álemdik ekonomıkalyq júıege kóbirek ıntegrasııalaný baǵytynda damýǵa múmkindik beredi. Qazaqstandaǵy ǵylymı syıym­dylyǵy joǵary salalar – mashına jasaý, hımııalyq, mıkrobıologııalyq ónerkásip, atom energetıkasy jáne t.b. Sońǵy jyldary ýnıversıtet ǵylymynyń ónerkásippen ushtasýy oryn alýda, nátıje­sinde ýnıversıtettik-ónerkásip­tik ortalyqtar, zertteý kon­sor­sıýmdary qurylyp jáne tabys­ty jumys isteýde, birikken zertteý jobalary júzege asyrylýda. Búgingi tańda Qazaqstanda 400-den asa ǵylymı-zertteý uıym­dary, ortalyqtary men ǵylymı ulttyq zerthana­lar, venchýrlyq qorlar men kons­trýktorlyq bıýrolar jumys jasaıdy. Kásipkerlik sektordaǵy ǵy­lym – bul ǵylymı-zertteý, táji­rıbelik-konstrýktorlyq já­ne tehnologııalyq jumystaryna (ǴZTKJ) jumsalatyn qarajat kólemi jáne ondaǵy ǵalymdar men mamandar sany boıynsha eń iri sektor. Qazirgi tańda Qazaqstanda ǴZTKJ qarjylandyrý úshin arnaıy qor qurylǵan. Ǵalymdardyń pikirinshe, ǵylymı-tehnıkalyq basymdyqtardy qalyptastyrý kezinde ulttyq ekonomıkanyń qajettilikterin eskerý qajet. Qazaqstandyq ekonomıka úshin ózindik jeke klasterlerdi damytý asa qıyn emes, mysaly, dárilik ósimdikter, hımııalyq reagentter óndirisi boıynsha nemese qara metaldan az salmaqty ónimder óndirisin jetildirý. Qazaqstandaǵy jer qoınaýyn paıdalanýshylar tabysynyń 1%-yn ǵylymı-tehnıkalyq jáne tájirıbelik konstrýktorlyq jumystarǵa aýdarý mindetteldi (álemdik tájirıbede kelisimshart somasynan 2,5-4%). Nursultan Ábishuly atap ótkendeı, «eko­nomıkanyń ǵylymı syıymdy modelin endirý – shıkizattyq emes ónimniń qazaqstandyq eks­porttyq potensıalyndaǵy úlesin 70 paıyzǵa deıin art­tyrýǵa múmkindik beredi». Valıýtalyq túsimderdiń negizgi kózi retindegi atalyp ótken salalardyń jańar­tylýyn qarastyratyn eksportqa baǵyttalǵan óńdeýshi salalardy, ǵylymı syıymdy óndiristerdi damytý maqsatynda jasalýy tıis. Mundaı qaıta baǵyttaý aıtarlyqtaı qıyn, sondyqtan Qazaqstan sharýashylyǵynyń álemdik sharýashylyqpen sáı­kessizdigin jeńý joldaryn izdes­tirý qajet, sonymen birge, qatań básekelestikti jeńe oty­ryp, ónimdi halyqaralyq deńgeıdegi básekelestikke jetkizý mindet. Qazaqstan úshin qurylymdyq qaıta qurý tájirıbesi, ın­flıa­sııany aýyzdyqtaý jáne ónim kóleminiń jalpy ósýi óte mańyzdy. Prezıdent Nursultan Nazarbaev óz Joldaýynda 2014 jyly IJО́-niń 6-7% ósýin qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Sonymen birge, aǵymdaǵy jyl­dyń nátıjesi boıynsha jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 14,5 myń dollardan kem bolmaýy qajet. Atalǵan tapsyrmany oryndaý ábden múmkin mindet jáne naqty sektordy birtindep damytýdy ǵylymı syıymdylyǵy joǵary (ǵylym men tehnıkanyń aldyńǵy qatarly jetistikterin paıdalana otyryp ónim óndiretin ekonomıkanyń salalary) jáne eńbek syıymdylyǵy joǵary salalardy yntalandyrýdan bas­taý kerek. Bul atalǵan salalar salynǵan qarajattardyń tez aınalymymen sıpattalady jáne negizinen aýyl sharýashylyǵynyń shıkizatyn paıdalanady, joǵary biliktilikti jáne kúrdeli tehnologııalardy qajet etpeıdi. Bastysy, eldiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýy úshin árdaıym memleket tarapynan qoldaý qajet. Qazirgi jaǵdaıda, meniń oıymsha, ǵylymǵa qajetti shyǵyndardyń birqatar bóligin memleket óz moınyna alýy tıis, sebebi, jeke sektor ǵylymdy tolyqtaı qarjylandyrý fýnksııasyn óz moınyna ala almaıdy – bul óndiris shyǵyndarynyń ulǵaıýyna alyp keledi, nátıje­sinde paıda azaıady. Bul máseleni óz sózinde Memleket basshysy da atap ótti. Búgingi tańdaǵy naqty jaǵ­daı­lar men strategııalyq pers­pektıvalardy eskere oty­ryp, «Qazaqstan-2050» Stra­te­gııa­sy­nyń jalpy maqsattaryna negizdelgen Prezıdent Joldaýy el damýynyń jańa kezeńiniń bas­tamasy bolyp otyr. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń jetek­shiligimen Qazaqstan Úkime­ti men halqy saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik reformalardy turaqty jáne naqty júzege asyrýda. Halyqtyń ómir súrý deńgeıi ósip keledi, Qazaqstannyń halyqaralyq bedeli artýda. Baýyrjan JÚNISOV, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe  memlekettik ýnıversıteti ekonomıka fakýltetiniń dekany, professor.