Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Máselen, AQSh-ta mundaı mereke 22 aqpanǵa belgilenip, 1880 jyldan beri atalyp keledi. AQSh halqy Djordj Vashıngtonnyń eńbegine tarıhı turǵydan zor baǵa berip, bul merekeni eldik deńgeıde Prezıdent kúni retinde atap ótip, mektepterinde Qurama Shtattardyń barlyq prezıdentteriniń tarıhyn bilip, eldiń damýyn zerdeleý kúnine aınalǵan. Úndistandyqtar 2 qazanda Mahatma Gandıdiń týǵan kúnin atap ótse, Túrkııada 19 mamyr Atatúrikti eske alý kúni dep jarııalanǵan. Mundaı dástúrler – halyqty ıgilikti bastamalarǵa, jas urpaqty uly murattarǵa jeteleı otyryp, jaqsyny baǵalaýǵa, ketken kemshilikterden sabaq alýǵa úıretetin ónege.
Bıyl táýelsiz el bolǵanymyzǵa – 30 jyl. Bul – álem kartasynda oıyp óz ornyn alǵan Qazaqstannyń orda buzar jasy. Babalar ulan-ǵaıyr jerimizdi aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen qorǵap, san ǵasyr egemen el bolýdy arman etse, sol armanyna 1991 jyly urpaǵynyń qoly jetti.
Táýelsiz Qazaqstannyń irgetasyn qalap, shekarasyn bekitip, álemge tanytyp, búgingideı bedeldi ári qýatty memleket bolýymyzda Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń eńbegi ushan-teńiz.
Búginde jańarǵan, jańǵyrǵan Qazaqstannyń osy jyldar ishindegi shyqqan bıigin barsha álem Elbasy esimimen tikeleı baılanystyrýynyń óz orny bar. Sondyqtan Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti kúni memlekettik merekesi – táýelsizdik shejiresindegi eń mańyzdy datalardyń biri.
2011 jylǵy 14 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy merekeler týraly» zańǵa tolyqtyrýlar engizilip, 1 jeltoqsan – Tuńǵysh Prezıdent kúni bolyp belgilendi.
Bul kún bekerge tańdalǵan joq. 1991 jyldyń 1 jeltoqsany kúni táýelsiz Qazaq elinde alǵash ret prezıdenttik saılaý ótip, onda Nursultan Ábishuly Nazarbaev halyqtyń zor senimimen, saılaýshylardyń 98,78 paıyz daýysymen jeńiske jetti.
Bıyl bul ataýly memlekettik merekege 10 jyl tolypty.
Elbasymyzdyń saıası kóshbasshylyq fenomeni tarıhqa Táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalaýshy, dana strateg, uly reformator jáne álemde qazirgi zamandaǵy asa kórnekti saıası kóshbasshy retinde endi. Elbasy uǵymyn osy kúni alǵash ret elimizdiń zańǵar jazýshysy Ábish Kekilbaev óziniń Prezıdentke arnaǵan tilek sózinde aıtqany belgili.
Syrboıylyq, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Qaltaı Muhamedjanov: «Prezıdenttik orynǵa úmitkerlerdiń barshasyn bilemin. Biraq Nursultan Ábishulynyń olardan ózge, bıikte kórsetetin úsh qasıeti bar dep bilemin. Birinshi, ol qarshadaıynan jerdiń demin, nannyń dámin, terdiń ıisin sezip, ózi de solardyń qatarynda ósken. Ekinshi qasıeti – qarasha úıdiń kóseýinen bastap, alyp zaýyttyń kúregine deıin qolynan ótkizgen adam. Úshinshiden, halqynyń rýhanı mol murasyn ańyzynan bastap búgingi kelbetine deıin ana tilinde oqyp, boıyna sińirse, orys ádebıeti arqyly álemdik ádebıettiń úzdik úlgilerin óz ádebıetindeı tanyǵan, oqyǵan, toqyǵan adam», degen edi.
Elimiz táýelsizdiktiń dańǵyl jolyna túsken kezde memleketimiz ben onyń halqynyń aldyndaǵy orasan zor jaýapkershilik júgin moınyna alyp, ulttyq rýhty oıatý, memlekettilikti jandandyrý tek kóregen Kóshbasshynyń ǵana qolynan keleri anyq.
Aldymyzda ne kútip tur, dúnıe júzi kartasynda alar ornymyz qandaı bolmaq, ekonomıkalyq haostan qalaı shyǵamyz, san saýal aldymyzdy oraǵan shaqta progressıvti órkenıettik damý jolyna bastar tulǵanyń bolýy – bizdiń baǵymyz edi.
HH ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵynda Qazaq eliniń buryn bolmaǵan jańa qadamǵa bet buryp, alǵa jyljýy 90-jyldardaǵy kúrdeli tarıhı kezeńge sáıkes keldi. Sol sebepti eldiń birinshi Kóshbasshysy faktory taǵdyrsheshti edi. О́zine jaýapkershilik ala bilý, eldiń damýyna naqty kózqaraspen qaraý jáne ony qorǵaı bilý – álemdegi tarıhı tulǵalardyń eń basty qasıeti boldy.
Nursultan Nazarbaev Qazaqstan tarıhynda AQSh-taǵy Djordj Vashıngton, Túrkııadaǵy Mustafa Kemal Atatúrik, Fransııadaǵy Sharl de Goll, Malaızııadaǵy Mahathır Mohammad, Sıngapýrdaǵy Lı Kýan Iý sekildi jańa memleketimizdiń damý jolynda orasan zor ról atqardy.
1990-jyldardyń basynda Tuńǵysh Prezıdentimiz memlekettik damýdyń barlyq salasyn reformalaýdyń ózindik baǵdarlamasyn ázirlep, ulttyq jańǵyrtýdy tabysty júzege asyra aldy. Ol óziniń «aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıasat» damý formýlasyn usyndy. Búginde bul tájirıbe «Nazarbaev modeli» nemese «Qazaqstan joly» degen atpen tanymal.
Táýelsizdiktiń qalyptasý jyldary Elbasy úshin de, el halqy úshin de ońaı boldy dep eshkim de aıta almaıdy. Burynǵy keńestik júıe de buzyldy, baılanys ta úzildi. Shyndyǵyn aıtsaq, Qazaqstan buǵan deıin agrarlyq-shıkizat qosymshasy retinde qarastyrylyp keldi. Bul óz kezeginde táýelsizdigimizdi alǵannan keıin kóptegen syn-qaterge tótep berýimizge ákeldi. Eski tehnologııamen ónim shyǵaratyn zaýyttar toqtap qaldy. Qazaqstannyń ekonomıkalyq jaǵdaıy nasharlady. Jumyssyzdyq artyp, jappaı ekonomıkalyq kóshi-qon bastaldy. Aılap eńbekaqy, zeınetaqy berilmedi. Elektr energııasy jetispeı, kógildir otyn arman bolǵany da kúni keshe edi.
Naryqtyq ekonomıkaǵa umtylǵan elde memlekettik ınstıtýttardy basqarýdyń jáne uıymdastyrýdyń ámirshildik-ákimshilik tetikteri saqtaldy.
Elbasy eń aldymen, ishki ekonomıkalyq jaǵdaıdy qalypqa keltirýge asa mán berdi. Al eldiń jaǵdaıyn kóterýdiń bir joly – ınvestısııa tartý bolatyn. Osy maqsatta alys sheteldermen yntymaqtastyq baılanystar ornatyldy. О́ndiris oryndaryn jańa zaman suranysyna qajetti taýarlar shyǵarýǵa beıimdedi. Saıası-ekonomıkalyq reformalar sátti júzege asyryldy. Biz sonyń nátıjesinde úlken qıyndyqtardy jeńe bildik.
Qazaq eli Táýelsizdik jyldarynda qanshalyqty tolymdy tabystarǵa qol jetkizse, oǵan Syr eli de óz úlesin qosyp keledi.
Elbasynyń Syr halqymen baılanysy nede desek: eń aldymen, mádenı muralardyń asyl kómbesi, talaı tarıhty qoınaýyna búkken, talaı tarlandy qanattandyrǵan Qyzylorda jaıly Elbasynyń «Syr – Alashtyń anasy» degen qanatty sózi oıǵa oralady. Toqsanynshy jyldardaǵy toqyraý kezeńinde ekologııalyq apat aımaǵy retinde tarap ketkeli turǵan Syr eli Tuńǵysh Prezıdentimizdiń dana saıasatymen táýelsiz el tarıhyndaǵy óz ornyn saqtap qaldy.
Ekinshiden, Aral teńizin saqtap qalýdy álemdik turǵyda kóterdi. Elimizdiń erteńine sengen Elbasy Araldy saqtap qalý maqsatynda ǵasyr jobasy atanǵan «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» (SARATS) jobasyn jáne oblysty taratpaý jóninde tarıhı sheshimder qabyldady. Buny qazir saıası turǵydan da, ekonomıkalyq turǵydan da óte kóregendilikpen jasalǵan sheshim dep aıtýymyzǵa ábden bolady.
Úshinshiden, otandyq ǵarysh keńistigin órkendetti. Qyzylorda oblysy – Qazaqstanda ǵana emes, álemde ǵaryshtyq keshen ornalasqan strategııalyq mańyzy bar óńir. Ǵaryshty ıgerý búginde órkenıetti álemniń basty máselesine aınalǵany anyq. Osy rette qazaq jerinde, sonyń ishinde Syr elindegi «Baıqońyr» ǵarysh kesheninen qazaq azamattarynyń ǵarysh keńistigin baǵyndyrýy da kemeńger kóshbasshynyń saıası salmaǵynyń basymdyǵy men júrgizgen saıasatynyń durystyǵy bolatyn.
Elbasynyń qoldaýymen 1991 jyly 2 qazanda Baıqońyrdan alǵash ret qazaq Toqtar Áýbákirov ǵaryshqa attandy. Bul elimizdiń ǵaryshtyq áleýetin damytýǵa serpin berdi. 1993 jyldyń aqpan aıynda Tuńǵysh Prezıdentimizdiń Jarlyǵymen otandyq ǵarysh salasyn damytatyn ókiletti memlekettik organ quryldy. 1994 jyly Qazaqstan men Reseı Baıqońyr ǵarysh aılaǵyn saqtap qalý men qalpyna keltirý maqsatynda memleketaralyq kelisimge qol qoıylyp, eldegi ǵaryshtyq qurylymdardyń ınfraqurylymy júıelendi. Sodan beri Talǵat Musabaev, Aıdyn Aıymbetovter qazaq balasynyń ǵaryshqa ushý ǵana emes, ǵaryshta ǵylym-zertteýler júrgizý armanyna jol ashyp berdi.
Tórtinshiden, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» joly arqyly el men eldi, jer men jerdi jaqyndatty. Bul qurlyqaralyq avtokólik dáliziniń Qazaqstanǵa tıesili 2 787 shaqyrymy 5 oblys aýmaǵynan ótetin bolsa, onyń eń kóp bóligi, ıaǵnı 812 shaqyrymy Qyzylorda jerinen ótedi. Bul barlyq aýdany temir jol men avtokólik jolynyń boıynda ornalasqan Syr eli úshin tıimdi ekenin aıtý kerek. Búgingi kúni óńirdegi jaqsy jaǵdaıdaǵy joldardyń úlesi 2,5 esege artyp otyr.
Táýelsizdiktiń 30 jyly ishinde Syr eli qarqyndy damyp, ındýstrıaldy-agrarlyq ólkege aınaldy.
Bul jyldary óńir ekonomıkasyna 4 trln teńgeden astam ınvestısııa tartyldy. Jalpy, óńirlik ónimdegi ónerkásip óndirisiniń úlesi 1991 jylǵy 11 paıyzdan 30 paıyzǵa deıin, al aýyl sharýashylyǵynyń úlesi sońǵy 10 jylda 3,9 paıyzdan 6,3 paıyzǵa deıin artty.
Kúrishtiń ónimdiligi men jalpy alynǵan ónimi búginde 1991 jylǵy kórsetkishterden 1,5 esege ósti.
Memlekettik qoldaýdyń nátıjesinde mal sharýashylyǵynda búginde mal sany 1991 jylǵy deńgeıden, ıaǵnı iri qara mal basy 223,1 myń bastan 342,4 myń, jylqy 71,3 myń bastan 164,7 myń, túıe 26,0 myń bastan 51,5 myń basqa deıin ósip otyr.
О́ńirimiz jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri sanynyń ósý qarqyny boıynsha eldegi úzdikterdiń qatarynda (oblys – 106,6%, respýblıka – 104,5%).
30 jyl ishinde 8 mln sharshy metrge jýyq turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Berilgen turǵyn úılerdiń kólemi 1991 jylǵy 260 myń sharshy metrden búginde 600 myń sharshy metrge deıin jetti.
Búginde oblys halqynyń 97 paıyzy ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etilse, 67 paıyzy jyl sońyna deıin tabıǵı gazdy tutyný múmkindigine ıe bolady.
Búginde óńir birqatar kórsetkish boıynsha oń dınamıkaǵa qol jetkizip, kúrdeli problemalar sheshildi. Jumys istep turǵan ken oryndarynyń sarqylýyna baılanysty jańa ken oryndaryn izdeý maqsatynda bıyl Aral teńizi akvatorııasynyń «Batys» jáne «Shyǵys» ýchaskelerin, sondaı-aq Syrdarııa shógindi basseıni aýmaǵynyń bir bóligin seısmıkalyq barlaý boıynsha joba-smetalyq qujattama ázirleý aıaqtalady. 2022 jyly seısmıkalyq barlaý jumystaryn bastalady.
Indýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń úshinshi besjyldyǵy (2020-2025 jj.) aıasynda quny 543 mlrd teńgeden asatyn 46 ınvestısııalyq joba iske asýda, bul óz kezeginde 7 myńnan astam jańa jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi. Bıyl quny 45 mlrd teńgeni quraıtyn, qoldanysqa túskende 500-ge jýyq jumys orny ashylatyn 4 jobany iske qosý josparlanýda.
Shaǵyn orta bıznesti damytý maqsatynda Qyzylorda oblysynyń 2023 jylǵa deıingi ekonomıkalyq damý kartasyn júzege asyrý jalǵasýda. Búgingi kúni jalpy quny 9,5 mlrd teńgege 163 joba (1,5 myń jumys orny qurylǵan) iske qosyldy, onyń ishinde bıyl 74 joba (2,3 mlrd teńge), 426 jumys orny quryldy.
Syr eli – jyr elinde «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy sátti júzege asýda.
El Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy aıasynda «Tuǵyry bıik Táýelsizdik» atty respýblıkalyq aqyndar aıtysy, Syr súleıi Kete Júsip Eshnııazulynyń 150 jyldyǵyna arnalǵan «Jyrlansyn, Táýelsizdik jyr bulaǵy» atty jyrshy-jyraýlar baıqaýy ótkizildi.
Bıyl aımaqta Ybyraı Jaqaevtyń 130 jyldyǵy atalyp ótip, Jalańtós Bahadúrdiń 445 jyldyǵyna oraı Qazaly aýdanynda eskertkishi ornatylady. Keler jyly Halyq qaharmany Roza Baǵlanovanyń 100 jyldyǵyna oraı Qyzylordada ásem eskertkishi boı kótermek. Sondaı-aq tarıhı-mádenı muralarymyzdy saqtaý maqsatynda ejelgi Bábish mola jáne ortaǵasyrlyq Jankent, Syǵanaq qalashyqtarynda qazba jumystary jalǵasýda.
Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Táýelsizdik jyldaryndaǵy jetistikti bir ǵana Qyzylorda oblysynan-aq kórýge bolady» degen sózi mine, búgingi Syrdyń kelbetin dáleldep tur.
Búkil túrki álemine ortaq tarıhı tulǵa, fılosof, abyz Qorqyt atanyń «Aýyr júktiń mehnatyn tuǵyr emes, tulpar biler» degenindeı, táýelsiz elimizdiń júrip ótken joly kemeńger Kóshbasshynyń kemel isterimen tyǵyz baılanysty ekenin jas urpaqqa jetkizip otyrýdyń mańyzy zor.
Táýelsizdigimizdiń 30 jyldyq mereıli merekesi qutty bolsyn!
Eli súıgen, elin súıgen kemeńger Elbasymyz aman bolsyn!
Gúlshara ÁBDIQALYQOVA,
Qyzylorda oblysynyń ákimi
