Qarjy • 06 Jeltoqsan, 2021

Ulttyq qor taryqqanda demeý bolady

112 ret kórsetildi

Elbasy N.Á. Nazarbaev «Táýelsizdik taǵylymy» maqalasynda Táýelsizdiktiń úshinshi onjyldyǵynyń basynda Qazaqstan resýrstar men tájirıbe jınaqtap, ekonomıkalyq jańǵyrtýdy, ınfraqurylymdy jańartýdy jáne shıkizattyq táýeldilikten alshaqtaýdy júzege asyra bastaǵanyn atap ótedi. Osy kúrdeli mindetti sheshý prosesinde jańǵyrýǵa jol ashatyn resýrstardy jınaqtaýdyń negizgi quralyna aınalǵan Qazaqstannyń Ulttyq qory mańyzdy ról atqarady. 

Tuńǵysh Prezıdent «Qamdanǵan qapy qalmaıdy» dep atap ótkendeı, rasymen, Elbasynyń «Erteńin oılaǵan el ǵana ozady. Bolashaq urpaǵymyz eshteńeden tarylmaýy úshin Ulttyq qor men altyn-valıýta qoryn jasaqtap, oǵan mol qarjy jınaqtadyq. Dál osy mol qarajat pandemııa kezinde bizge kómek boldy» degenimen kelispeýge bolmas.

Qazaqstannyń Ulttyq qory álem­dik myqty daǵdarystardyń eń qıyn kezeńderiniń ózinde jáne álemdik naryqtardaǵy turaqsyzdyq jaǵda­ıynda onyń turaqty jumys isteýin qamta­masyz ete otyryp, el ekonomıkasyn basqarý júıesiniń mańyzdy elementine aınaldy. Qor Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2000 jylǵy 23 tamyzdaǵy Jarlyǵymen quryl­dy, 2001 jylǵy qańtarda oǵan alǵash­qy qarajat tústi, sol kezde Qazaq­stan Respýblıkasy Prezı­denti­niń 2001 jylǵy 29 qańtar­daǵy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblı­kasynyń Ulttyq qoryn basqarý jónindegi keńes quryldy. Qordyń qurylýy táýelsizdiktiń alǵashqy onjyl­dyǵynda Tuńǵysh Prezıdent N.Á.Nazarbaev júrgizgen negizgi ekono­mı­kalyq reformalardyń mańyzdy quramdas bólikteriniń biri boldy.

Qurylǵan kezde Ulttyq qor kem degende TMD elderi men jalpy postsosıalıstik memleketter arasyndaǵy biregeı ınstıtýt sıpatynda bolady. Ol kezde egemendi ál-aýqat qorlaryn qurý tájirıbesi keń taralmaǵan bolatyn jáne mundaı profıldegi qoldanystaǵy ınstı­týttardyń fýnksııalary birsha­ma ózgeshe edi. Sonymen qatar birinshi kezekte bolashaq urpaq úshin tabıǵı rentadan aqsha jınaýdy boljady. Qazaqstannyń osy jınaqtaý ǵana emes, sonymen qatar turaqtandyrý fýnk­sııasy bar Ulttyq qory álemdik naryq­tardaǵy ósip kele jatqan týrbý­lenttiliktiń kúrdeli jaǵdaılarynda ekonomıkany retteýdiń ozyq, ózekti jáne óte ýaqtyly quralyna aınaldy.

Qalyptasýynyń negizgi kózi mu­naı kásiporyndarynyń salyqtary bol­ǵan Ulttyq qor tez tolyqtyry­lyp, qarqyndy túrde ósti. Eger birinshi jyldyń sońynda (2001) onyń kólemi 1 240 mln bolsa, on jyldan keıin ol 25 ese ósip, shamamen 31 mlrd jınaqtaldy. Qordyń resýrstary 2008-2009 jyldardaǵy jahandyq qarjy daǵdarysy kezinde ekonomıkany turaqtandyrý úshin belsendi paıdalanylǵanyna qaramastan ósip otyrdy. Qor aktıvteriniń eń joǵary kólemi 2014 jylǵy tamyzda baıqaldy, ol kezde 77 mlrd qarajat jınaqtalǵan bolatyn. Bul sol jyldyń IJО́-niń 35%-na teń boldy.

Ulttyq qordy qalyptastyrý jáne jumsaý kontrsıkldik qaǵıdat boıynsha júzege asyrylady. Iаǵnı qolaıly jaǵdaı kezeńinde ol álemdik naryqtardaǵy joǵary baǵalardan edáýir kiris alatyn munaı sektory­nan túsetin iri salyq túsimderi esebi­nen tolyqtyrylady, al kúrdeli ke­zeń­derde qordyń qarajaty syrtqy daǵdarys faktorlarynyń áserin beıtaraptandyrý úshin ekonomıkany joǵary kólemde qoldaýǵa jumsalady. Sońǵy jyldary álemdik naryqtardaǵy daǵdarystyq qubylystar jıilep, kúsheıe tústi, al shıkizattyń álemdik baǵasy salystyrmaly túrde tómen deńgeıde qalyp otyrǵandyqtan, Ulttyq qordyń qarajaty azaıa bas­tady. Jalpy, bul qalypty jaǵdaı, óıtkeni qordyń basty mindeti – ekonomıkany turaqtandyrý jáne elde ekonomıkalyq daǵdarystardyń týyndaýyna jol bermeý. Ol úshin «qıyn jyldary» jınaqtalǵan qarajatty jumsaý talap etiledi.

Ekonomıkadaǵy jaǵdaı turaq­tanǵan saıyn Ulttyq qordan bıýdjetke transfertter azaıady, álemdik na­ryqtardaǵy baǵanyń ósýi túsimderdiń ósýine ákeledi jáne qor qaıtadan óse bastaıdy.

Sonymen qatar qordyń jınaqtaý fýnksııasy, onyń mindeti bolashaq urpaq úshin aqsha jınaqtaý quraly bolý da basym baǵyt bolyp qala beredi, sondyqtan turaqtandyrý maqsattaryna qarjy resýrstaryn jumsaý normatıvtik shekteýlerge ıe. Olar erekshe qujatpen – Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qorynyń qara­jatyn qalyptastyrý jáne paıdalaný tujyrymdamasymen belgilengen jáne qordan túsetin transfertter­di onyń tómendetilmeıtin qaldyǵy IJО́-niń 30%-ynan kem bolmaıtyndaı etip shekteıdi. Osylaısha, qor kólemin jetkilikti joǵary deńgeıde saqtaý qamtamasyz etiledi, bul oǵan aldaǵy ýaqytta da uzaq merzimdi pers­pektıvada Qazaqstannyń ulttyq ekonomıkasyn qoldaý jáne damytý fýnksııasyn oryndaýǵa múmkindik beredi.

 

Vıacheslav DODONOV,

ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Prezıdent janyndaǵy QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri

Sońǵy jańalyqtar

Adam quqyǵyn qorǵaýdaǵy jańa beles

Referendým-2022 • Búgin, 23:15

Múgedek adamdarǵa qajetti jaǵdaı jasalady

Referendým-2022 • Búgin, 23:10

Terezeden qulamasyn sábıler...

Qoǵam • Búgin, 23:09

Sábıdiń saýlyǵy – ulttyń baılyǵy

Medısına • Búgin, 23:02

Tiltanymymyzdyń bolashaǵyn aıqyndaǵan tulǵa

Ahmet Baıtursynuly • Búgin, 23:00

Akademıktiń algorıtmi

Ǵylym • Búgin, 22:59

Qaharman ushqysh – qum perzenti

Qazaqstan • Búgin, 22:57

Erdi syılar el qaıda?

Qoǵam • Búgin, 22:56

Altyn qyz

Sport • Búgin, 22:52

Talant pen talap

Ádebıet • Búgin, 22:47

Tarıhı tanym taǵylymy

Tarıh • Búgin, 22:46

Ádebı ómirdegi áıelder

Rýhanııat • Búgin, 22:42

Ystanbulda ortaq oqýlyqtar tanystyryldy

Qazaqstan • Búgin, 18:38

Almatyda úsh kóshe uzartylady

Aımaqtar • Búgin, 17:57

Uqsas jańalyqtar