Tuńǵysh Prezıdent «Qamdanǵan qapy qalmaıdy» dep atap ótkendeı, rasymen, Elbasynyń «Erteńin oılaǵan el ǵana ozady. Bolashaq urpaǵymyz eshteńeden tarylmaýy úshin Ulttyq qor men altyn-valıýta qoryn jasaqtap, oǵan mol qarjy jınaqtadyq. Dál osy mol qarajat pandemııa kezinde bizge kómek boldy» degenimen kelispeýge bolmas.
Qazaqstannyń Ulttyq qory álemdik myqty daǵdarystardyń eń qıyn kezeńderiniń ózinde jáne álemdik naryqtardaǵy turaqsyzdyq jaǵdaıynda onyń turaqty jumys isteýin qamtamasyz ete otyryp, el ekonomıkasyn basqarý júıesiniń mańyzdy elementine aınaldy. Qor Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2000 jylǵy 23 tamyzdaǵy Jarlyǵymen quryldy, 2001 jylǵy qańtarda oǵan alǵashqy qarajat tústi, sol kezde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2001 jylǵy 29 qańtardaǵy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qoryn basqarý jónindegi keńes quryldy. Qordyń qurylýy táýelsizdiktiń alǵashqy onjyldyǵynda Tuńǵysh Prezıdent N.Á.Nazarbaev júrgizgen negizgi ekonomıkalyq reformalardyń mańyzdy quramdas bólikteriniń biri boldy.
Qurylǵan kezde Ulttyq qor kem degende TMD elderi men jalpy postsosıalıstik memleketter arasyndaǵy biregeı ınstıtýt sıpatynda bolady. Ol kezde egemendi ál-aýqat qorlaryn qurý tájirıbesi keń taralmaǵan bolatyn jáne mundaı profıldegi qoldanystaǵy ınstıtýttardyń fýnksııalary birshama ózgeshe edi. Sonymen qatar birinshi kezekte bolashaq urpaq úshin tabıǵı rentadan aqsha jınaýdy boljady. Qazaqstannyń osy jınaqtaý ǵana emes, sonymen qatar turaqtandyrý fýnksııasy bar Ulttyq qory álemdik naryqtardaǵy ósip kele jatqan týrbýlenttiliktiń kúrdeli jaǵdaılarynda ekonomıkany retteýdiń ozyq, ózekti jáne óte ýaqtyly quralyna aınaldy.
Qalyptasýynyń negizgi kózi munaı kásiporyndarynyń salyqtary bolǵan Ulttyq qor tez tolyqtyrylyp, qarqyndy túrde ósti. Eger birinshi jyldyń sońynda (2001) onyń kólemi 1 240 mln bolsa, on jyldan keıin ol 25 ese ósip, shamamen 31 mlrd jınaqtaldy. Qordyń resýrstary 2008-2009 jyldardaǵy jahandyq qarjy daǵdarysy kezinde ekonomıkany turaqtandyrý úshin belsendi paıdalanylǵanyna qaramastan ósip otyrdy. Qor aktıvteriniń eń joǵary kólemi 2014 jylǵy tamyzda baıqaldy, ol kezde 77 mlrd qarajat jınaqtalǵan bolatyn. Bul sol jyldyń IJО́-niń 35%-na teń boldy.
Ulttyq qordy qalyptastyrý jáne jumsaý kontrsıkldik qaǵıdat boıynsha júzege asyrylady. Iаǵnı qolaıly jaǵdaı kezeńinde ol álemdik naryqtardaǵy joǵary baǵalardan edáýir kiris alatyn munaı sektorynan túsetin iri salyq túsimderi esebinen tolyqtyrylady, al kúrdeli kezeńderde qordyń qarajaty syrtqy daǵdarys faktorlarynyń áserin beıtaraptandyrý úshin ekonomıkany joǵary kólemde qoldaýǵa jumsalady. Sońǵy jyldary álemdik naryqtardaǵy daǵdarystyq qubylystar jıilep, kúsheıe tústi, al shıkizattyń álemdik baǵasy salystyrmaly túrde tómen deńgeıde qalyp otyrǵandyqtan, Ulttyq qordyń qarajaty azaıa bastady. Jalpy, bul qalypty jaǵdaı, óıtkeni qordyń basty mindeti – ekonomıkany turaqtandyrý jáne elde ekonomıkalyq daǵdarystardyń týyndaýyna jol bermeý. Ol úshin «qıyn jyldary» jınaqtalǵan qarajatty jumsaý talap etiledi.
Ekonomıkadaǵy jaǵdaı turaqtanǵan saıyn Ulttyq qordan bıýdjetke transfertter azaıady, álemdik naryqtardaǵy baǵanyń ósýi túsimderdiń ósýine ákeledi jáne qor qaıtadan óse bastaıdy.
Sonymen qatar qordyń jınaqtaý fýnksııasy, onyń mindeti bolashaq urpaq úshin aqsha jınaqtaý quraly bolý da basym baǵyt bolyp qala beredi, sondyqtan turaqtandyrý maqsattaryna qarjy resýrstaryn jumsaý normatıvtik shekteýlerge ıe. Olar erekshe qujatpen – Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qorynyń qarajatyn qalyptastyrý jáne paıdalaný tujyrymdamasymen belgilengen jáne qordan túsetin transfertterdi onyń tómendetilmeıtin qaldyǵy IJО́-niń 30%-ynan kem bolmaıtyndaı etip shekteıdi. Osylaısha, qor kólemin jetkilikti joǵary deńgeıde saqtaý qamtamasyz etiledi, bul oǵan aldaǵy ýaqytta da uzaq merzimdi perspektıvada Qazaqstannyń ulttyq ekonomıkasyn qoldaý jáne damytý fýnksııasyn oryndaýǵa múmkindik beredi.
Vıacheslav DODONOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Prezıdent janyndaǵy QSZI bas ǵylymı qyzmetkeri
