Memleketimizdiń baǵyty – túzý, maqsaty – aıqyn

Biz Táýelsizdikti qandaı jaǵdaıda qarsy alyp edik? Ol alyp KSRO memle­keti tarap, buryn qalyptasqan júıe ydyrap, ekonomıkalyq baılanys­tardyń múldem úzilip, el men halyqtyń basyna qıyn jaǵdaı týǵan kezeń edi. Alda ne kútip turǵanyn eshkim bilgen joq. Keńes Odaǵynyń 1980-jyldary halyqqa jasaǵan áleýmettik qoldaýlaryn kórgen adamdar úshin qaıda bara jatqany belgisiz zaman boldy. Sol tusta Táýelsizdigin al­ǵan jas memleketterge bul aýyr soq­qy bolyp tıdi. Iri óndiris oryndary toqtap qaldy. Jappaı jumyssyzdyq beleń aldy. Aqshanyń qunsyzdanýy kún­nen kúnge asqynyp bara jatty. Ha­lyq­tyń kúnkórisi de qıyndap ketti. Turaqty jalaqy joq. Eńbek etip júrgen adamnyń alǵan jalaqysy da mardymsyz. Kúndelikti tamaǵyna áreń jetedi. Onyń ústine aılap keshiktirip beriletini odan saıyn jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. Zeınetkerler de ýaqtyly zeınetaqysyn ala almady. О́mirge kelip jatqan sábı­lerge járdemaqy tóleý júıesi de toq­tap qaldy. Sol kezeńde týǵan balalar sany da azaıyp ketkeni jasyryn emes. Muǵalimder de, dárigerler de qıyn jaǵ­daıda jumys istedi.

1990-jyldardaǵy ishki daǵdarys úl­ken synaq boldy. Biz egemendik alǵanda Táýelsiz el úshin bári daıyn bola qalǵan joq. Saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik reformalardy shuǵyl iske asyrý kerek boldy. Jurtshylyqpen ótken kez­­de­sýlerde shyndyqty jasyrǵan joq­­­pyz. Bizdiń elimiz negizinen shı­ki­­zat shyǵarýmen aınalysqanyn aıt­tyq. Buryn turaqty júıe boldy, ár ken or­ny óz ónimderin KSRO-nyń res­pýblı­kalaryndaǵy zaýyt-fabrı­kalarǵa jiberip turdy. Mysaly, bir zaýyt mashınanyń qajetti qural-jabdyqtaryn óndirse, ekinshi bireýi ony qurastyratyn edi. Sonyń bári jaıyna qaldy. Jalaqy almaǵan soń, ashý-yzaǵa berilgen adamdar da az bolǵan joq. «Bul qıyn kezeńnen de shyǵarmyz. Tek birligimizdi, adamdyq qasıetterimizdi saqtap, keler kúnnen úmitimizdi úzbeıik», dep halyqtyń eńse­sin kóterýge tyrystyq. О́zim qyzmet jasaǵan Qostanaı oblysy da astyǵy mol, áleýeti joǵary óńir bolǵanmen, 1990 jyldary aýyrtpashylyqtardy bastan keshti.

Ekonomıkalyq daǵdarys kezinde halyqtyń eńsesin kóterip tastaǵan erekshe oqıǵa boldy. Ol – 1993 jyly 15 qarashada tól teńgemizdiń jasalýy. Eń bastysy, Reseıdiń ózi qoldanystan shyǵaryp tastaǵan ári óte qunsyzdanyp ketken KSRO-nyń rýblinen qutyldyq. Ulttyq valıýta ulttyq ekonomıkalyq derbestiktiń negizi boldy. Alǵash teńge shyqqanda bir teńgeni qolyna ustap, «Bul – bizdiń teńgemiz. Burynǵy ata-babamyz teńge degen» dep kózine jas úıirilgen aqsaqaldardy kózben kórdik.

Qostanaı óńirinde aýyl sharýashy­lyǵy jaqsy damyǵan. Negizinen eginmen jáne mal ósirýmen aınalysady. Mysaly, 1995 jyly biz úsh mln gektar jerge egin ektik. Sol tusta dıhanshylardy janarmaımen qamtamasyz etý ońaıǵa túsken joq. Aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń qosalqy bólshekterin tabý da qıyndyq týǵyzdy. Sol kezeńde biz bir tonna munaı ónimine tórt tonna bıdaı berip otyrdyq! Ondaı qymbatshylyqty kótere almaı jabylyp qalǵan sharýashylyqtar da boldy. Barter júıesi endi. Aýyl sharýashylyǵynyń kóptegen sapaly ónimderi barter arqyly arzanǵa ketip jatty. Bir jyly bizder barter ádisimen Aqtaýǵa astyq, et, jumyrtqa alyp baryp, janarmaı alyp keldik.

Ol kezeńde Elbasy Nursultan Na­zarbaev jyl saıyn elimizdiń barlyq óńirin aralap, halyqpen kezdesip, pikir­lerin biletin edi. Jınalǵan kópshilikke Qazaqstannyń aldaǵy qadamdary, álem elderimen baılanysy, ınvestısııa tartý máselesi qalaı júrip jatqany týraly aıtyp beretin-di. Jalpy, adammen adamnyń júzdesýi, sóılesýi jaqsy qarym-qatynasqa alyp keletini sózsiz. Elbasy bizdiń oblysqa kelgende eńbek adamdarynyń kóńiline úlken senim uıalatyp, aqyl-keńesimen kúsh-jiger berip, bir serpiltip tastaıtyn edi.

Bir oqıǵa áli esimde. 1996 jyly El­basy Qostanaıǵa keldi. 8-shaǵyn aýdanda bir jekemenshik bankiniń ashylý rásimine qatysýy kerek edi. Sol aýdanǵa barsaq, jınalǵan qala turǵyndarynyń sany óte kóp eken. Arasynda qazaq ta, orys ta, nemis te bar. Nursultan Ábishuly halyqtyń ishine kirip ketti. Bárimen qol alysyp, amandasyp, jaǵdaılaryn surady. Sonda jas shamasy 70-ten asqan orystyń bir ájesi: «Siz bizdiń úıdi baryp kórińizshi. Men toǵyz qabatty úıde turamyn», dedi. Elbasy birden kelisti. Ol kezde lıfti jumys istemeıdi. Barsaq, úıi tap-taza. Elbasy oǵan: «Úıińiz jaıly. Jaryǵy janyp tur. Kógildir otyn kelip tur. Qandaı másele aıtqyńyz kelip edi, meni nege shaqyrdyńyz?» dep surady. Sonda álgi áje: «Zeınetaqymyzdy alyp turmyz. Svet, gaz bar. Kúıeýim men balalarym jumys isteıdi. Meniń Sizdi úıge shaqyrǵanymnyń sebebi ózińiz­ben fotosýretke túsip, nemereme eskertkish retinde qaldyrsam dep oıladym», dedi. Sodan dıvanǵa otyryp, ekeýi fotoǵa tústi. Elbasy fotografqa «Durystap túsirip, Qostanaıǵa, myna kisige berip jiberińiz», dedi. Keıin sol foto álgi ájege tabys etildi. Ol kezde zeınetaqy alty aıǵa keshiktiriletin edi. Kógildir otyn grafıkpen beriledi. О́mirdiń ashy-tushysyn kórgen úlken adamdardyń keńdigin kórmeısiz be? Álgi páterden tómen túsip kele jatsaq, qazaqtyń bir aqsaqaly: «Nursultan balam, endi bizdiń úıden de nan aýyz tıińiz», dedi. «Jaraıdy, aqsaqal. Sizdiń úıge baraıyq», dep qarııanyń úıine bardyq. Ol úıde de lıfti istemeıdi eken. Jaıaý kóterilip kele jatqanymyzda, aqsaqal ózi turatyn páterdiń aldyna kelip: «Kelin, esikti ash. Nursultan balam keldi!» dep daýystap aıtty. Úıde otyrǵan kelini Prezıdent keldi degenge senbese kerek, esikti ashyp qalǵanda, aldynda atasy men Nursultan Ábishuly tur. Kelini ne aıtarǵa bilmeı qaldy. Atasy: «Kelin, nege tosylyp qaldyń? Bar, úlken jaqqa kórpe tóse. Bul Nursultan balam ǵoı», dep Elbasyn tórge shyǵardy. Prezıdent aqsaqalmen biraz áńgimelesti. Aıtqan usynystaryn tyńdady. Ol kisimen de fotosýretke tústi. Álgi banktiń ashy­lýyna sodan keıin bardyq. Sóıtip, issapar baǵdar­lama­synan tys oqıǵalar oryn alǵan edi.

Mine, Tuńǵysh Prezıdenttiń qara­paıymdylyǵy. Oblystyń aýdandaryn aralady. Lısakov qalasyna baryp, jı­nalǵan qaýym aldynda sóz sóıle­di. Qos­tanaıǵa bir kún qonyp, kelesi kúni Petropavlǵa ushyp ketti. Bir qyzy­ǵy, fotograf shatastyryp alypty. Ol foto respýblıkalyq gazetterge «Pre­zıdent Qostanaı oblysynda boldy jáne Soltústik Qazaqstanǵa baryp, aqsaqalmen kezdesti», dep shyqty. So­dan álgi aqsaqal maǵan kelip: «Men Soltústik Qazaqstanda turmaımyn. Nege shatastyrǵan? Durystap jazsyn dep Prezıdentke hat jazyp jiberemin» dedi. Men: «Memleket basshysyn mazalamaı-aq qoıyńyz. Fotograf qatelesken shyǵar» dep sabyrǵa shaqyryp edim, ol da sabasyna tústi.

Memleketimizdi qalyptastyrýdaǵy Elbasynyń róli óte zor. Nursultan Ábish­ulynyń elge, halyqqa, jerge degen kózqarasy aıryqsha. О́te kóregen adam. Aldaǵyny sezine biletin qabiletke ıe. Elbasy 1990-jyldary Qazaqstan áli eńsesi tiktelmeı turyp-aq memlekettik shekaramyzdy bekitip alýǵa bar kúshin saldy. Bul kez kelgen basshynyń qo­lynan keletin is emes! Mysaly, Qy­taı, Reseı sııaqty alyp eldermen jáne kórshiles jatqan О́zbekstan, Qyr­ǵyzstan, Túrikmenstanmen aradaǵy sheka­ra máńgilik dostyq jáne ózara ynty­maqtastyq kelisim negizinde, eshqan­daı daýsyz anyqtaldy. Ol kelisim­derdi bizdiń jáne atalǵan elderdiń parla­mentteri zań júzinde bekitti. Munyń barlyǵy – Elbasynyń jeke abyroıy men seriktes memlekettermen joǵary dıplomatııalyq qarym-qatynas jasaı bilgeniniń nátıjesi.

Syrtqy saıasatta bedelge ıe bolý – óte jaýapty ári kúrdeli. Onyń kóptegen ishki máseleleri jurtshylyqqa belgili bola bermeıdi. Biz Táýelsizdik alǵan soń, álemdik qoǵamdastyqqa múshe boldyq. Shetelderde elshilikter ashý mindeti turdy. Elshi qyzmetin atqaratyn azamattar da tapshy boldy. О́tken kezeń ishinde sheteldermen jáne iri halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyq baılanys ornattyq. Dál búgingi tańda Qa­zaq­­stan Birikken Ulttar Uıymyna múshe – álemniń 183 memleketimen dıp­lomatııalyq baılanys ornatqan. Elshiler mektebin qalyptastyrýda aýqym­dy ister atqaryldy. Qazir bilikti, tájirıbeli, bedeldi elshiler qyzmet atqarý­da. Qazaqstannyń 58 shetelde elshiligi orna­lasqan jáne 19 shaǵyn el men iri megapolısterde konsýldyq mekemeler ashylǵan.

Táýelsizdik jyldarynda óńirlerdi damytýǵa úles qosyp, Qazaqstan zań­nama­syn jetildirýge atsalysqanymdy eńbek jolymdaǵy eleýli kezeń dep esepteıin.

Aldaǵy ýaqytta otandyq zańnamaǵa shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa baǵyttalǵan tolyqtyrýlar engizilgeni jón. О́ıtkeni eldiń áleýetin arttyrý shaǵyn bıznestiń úlesine tikeleı baılanys­ty. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda shaǵyn jáne orta bıznestiń ishki jalpy ónimdegi úlesi 2025 jylǵa qaraı 35 paıyzǵa deıin artýy kerek degen mindet qoıyp otyr. Osy salada 4 mıllıon adam jumyspen qamtylýy tıis. Osy mindetteme júzege assa, 2030-jyldary shaǵyn bınzestiń kólemi 50 paıyzǵa jaqyndaıtyny anyq.

Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵyna jańa kózqaras kerek. Bul salaǵa durys kóńil bólinbese, óńirler múldem damymaıdy. Buryn mal ósirýde úlken jetistikterimiz boldy. Aıtalyq, bizdiń etti aq bas sıyrlarymyz básekege qabi­letti edi. Sonyń asyl tuqymyn kóbeı­týdi jolǵa qoıa almaı kelemiz. Ol bizdiń jaqtyń klımatyna da tózimdi. Qazir bizdiń dúkenderimizde sút ónimderi lyq toly. Biraq onyń basym bóligi Reseı­den, Belarýsten kelgen. Bul bizdiń aýyl sharýashylyǵy salasyn damyta almaı otyrǵanymyzdy kórsetedi. Osyn­shama jerimiz bar, jaıylym men jaı­laý­larymyz bar. О́z halqymyzdy sút ónimderimen qamtı almasaq, qalaı bol­ǵany? Osy oraıda, sút taǵamdaryn sapaly óndirý isine basa kóńil bólingeni jón.

О́z sózinde Q.Toqaev azyq-túlik ta­ýarlarymen ózimizdi tolyq qamtamasyz etý mindetin alǵa tartty. Sonyń ishin­de aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń­detip qaıta óńdeý isin jolǵa qoıý kerek ekenin aıtty. Sonda halyqtyń tabysy da, eńbek ónimdiligi de artady.

2017 jyly «Jaıylymdar týraly» zań qabyldandy. Ol jaıylymdy tıimdi paıdalaný, jerdi tozdyrmaý maqsatyn kózdeıdi. Onda Úkimet pen jergilikti basqarý organdaryna naqty mindetter qoıyldy. Sol zańdy utymdy paıdalana bilsek, mal sharýashylyǵyn damytýǵa yqpaly zor. Parlament depýtattary zańdardy shyǵarady. Biraq olardyń sol zańnyń qalaı oryndalyp jatqanyn tekserý múmkindigi joq. Jalpy, zańdardyń oryndalýy qadaǵalanýy tıis. О́ńirlerge baryp, ákimderdiń esebin tyńdaý barysynda zańdardyń qalaı oryndalyp jatqany jóninde naqty jaýap alǵany jón dep esepteımin.

Elimizdiń órkendep kele jatqanyn anyq baıqap otyrmyz. Mysaly, Qostanaı oblysynyń jaǵdaıyna qarasaq, qar­jy salasyndaǵy qıyndyqtarǵa, indet­ten kelip jatqan zardaptarǵa jáne qýań­shy­­lyqqa qaramastan, bıyl bul óńir ekonomıkalyq kórsetkishteri jaǵynan oń nátıjege qol jetkizdi. 2,9 mln tonna egin aldy. Mal sharýashylyǵyn saqtap otyr. Jem-shóbin jınap aldy. Sondaı-aq ındýstrıaldyq ónerkásip, qurylys salalary jyldy tabyspen aıaqtaýda. Osy nátıjelerge qarap, kóńilimiz mar­qaıady.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń saıası ustanymyn, ásirese, onyń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn el-jurtymyz qol­dap otyr. Elimizdegi qordalanyp qal­ǵan máselelerdi sheshý úshin júrgizip jatqan jańa reformalary óte durys. Pre­zıdenttiń de bastamalary qalaı júze­g­e asyp jatqany baqylaýda bolýy tıis.

Árıne, qazirgi jetistigimizben shek­telip qalmaımyz. Prezıdent Q.To­qaev memleket tarapynan áleýmettik saladaǵy jáne ekonomıkany qoldaýǵa baǵyttalǵan barlyq mindettemeler oryndalatynyn málimdedi. «Strategııalyq maqsatymyz – Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshylyq rólimizdi kúsheıtý jáne álemdik ekono­mıkadaǵy ornymyzdy nyǵaıtý», dedi. 2030 jylǵa da az ǵana ýaqyt qal­dy. Sol kezeńde Qazaqstan qandaı deń­geı­ge kóteriledi desek, qolǵa alǵan baǵdar­lamalar men reformalar iske asyrylsa, álemniń kez kelgen memleketimen teń dárejede ıyq teńestirip tura alamyz dep oılaımyn.

Toqtarbaı QADAMBAEV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri

QOSTANAI