Táýelsizdikpen birge biz eldik dástúr men memlekettik mádenıetti jańǵyrttyq. Osylaısha, tórtkúl dúnıeni at tuıaǵymen dúbirletken dańqty babalardyń «Máńgilik el» muratyn qaıta jalǵadyq. Tegeýrini berik, tepkisi qatty zamanda teń jarymynan aıyrylǵan halqymyz ana tilinen, qasıetti dininen kóz jazyp qala jazdady. Degenmen, sonyń bári halqymyzdyń rýhyn jasyta alǵan joq, azattyqqa degen ańsaryn jeńe almady», deıdi Nursultan Nazarbaev. Shynynda, Alash azattyq alǵanǵa deıin qazaq balasynyń bostandyq jolyndaǵy kúresi bir sátke de tolastamaǵanyn tarıhtan bilemiz.
Turan dalasyndaǵy Taraz qalasynyń 2000 jyldyq tarıhy bolsa, saq, túrkiden beri osy jerden oryn sýytpaǵan eldiń de táýelsizdik úshin kúresiniń 2000 jyldyq tarıhy tur degen sóz. «Alash Alash bolǵaly, Alasha han bolǵaly» táýelsizdik úshin júrgen kúres endigi ýaqytta da toqtamaıdy. «Myń ólip, myń tirilgen» eldiń endi ólýge qaqy joq. Muny túsinsek, árbirimiz shahıd bolýǵa tıispiz, ulttyń táýelsizdigi jolynda. Ol úshin, árıne, áýeli tarıhqa, ertedegi babalar rýhyna súıenemiz. Alysqa barmaı-aq, mysaldy Dospambetten tartsa da jetkilikti.
«Toǵaı, toǵaı, toǵaı sý,
Toǵaı qondym, ókinben.
Tolǵamaly ala balta
qolǵa alyp,
Top bastadym, ókinben.
Týǵan aıdaı nurlanyp,
Dýlyǵa kıdim, ókinben.
Tobyrshyǵy bıik jaı salyp,
Dushpan attym, ókinben.
Toǵyndy sarty nar jegip,
Kósh túzedim, ókinben.
Tý quıryǵy bir tutam
Tulpar mindim, ókinben.
Zerli oryndyq ústinde,
Aq shymyldyq ishinde,
Tulymshaǵyn tógiltip,
Arý súıdim, ókinben.
Buryn-sońdy ókinben,
О́kinbesteı bolǵanmyn.
Er Mamaıdyń aldynda
Shahıd keshtim, ókinben!».
Shalkıiz, Aqtamberdi, Mahambet – bárinde osylaı. Eldiń, jurttyń azattyq jolyndaǵy kúresin aıtady jáne qalaı keńinen tolǵaıdy? Eldik ornamaǵan jerde, erlik jasamaǵan kezde azattyq bolmaıtynynan habar beredi. Basqasy basqa, halqynyń azattyǵy úshin shybyn jan qurban, shahıd keshýge bolady eken. Dospambet jyraý aıtqan bul sóz túbi bir túrki halyqtary arasynda kúni búginge deıin saqtalǵan. О́tken jyly ázerbaıjandyqtar Qarabaq úshin qaqtyǵysta qaza tapqandardy jer qoınyna shahıd dep tapsyrdy. Olar Táýelsizdik úshin soǵysta qaza tapqandardy erteden shahıd dep ataıdy.
Bizdiń ulttyq tanym men rýhtyń, azattyq týraly paıymymyzdyń kúretamyry – sonaý Kúltegin eskertkishindegi jazýlardan bastaý alatyn, kerek bolsa Shyńǵys han zańdar jınaǵynan tamyr tartatyn «Bes ǵasyr jyrlaıdy» kitabyndaǵy jyraýlar poezııasynda.
Qazaq ultynyń daralyq sıpaty men julyn-júıesi sonda tur. Eń bastysy, erkindik pen azattyq týraly oıy men ulttyq tanymy aıqyn kórinedi. Memleket, ult bolýdyń altyn dińgegine aparatyn oılarmen kómkerilgen altyn kitap – qazaq tarıhynyń rýhyn áıgileıdi. Taǵy da sol Dospambet: «Oq qylqandaı shanshylsa, qan jýsandaı egilse, aqqan sýdaı tógilse, betegeli Saryarqanyń boıynda soǵysyp ólgenge ókinbeıdi». Munyń bári jaı tarıh emes, táýelsizdikti saqtap qalý jolyndaǵy kúreske toly qasterli tarıh.
Quldyq psıhologııadan halyqty qutqarýdyń birden-bir joly – tarıhı sanany oıatý. Otarlaýshylardyń yǵymen jazylǵan «tarıh» emes, táýelsiz kózqarasta tańbalanǵan shyn tarıh saltanat qurarǵa kerek. Demek azat el tarıhyn ózi jazbasa, kim kóringenniń jazyp bergeni urpaqty quldyqqa tárbıeleıdi. Táýelsizdik jyldarynda qolǵa alynǵan «Mádenı mura», «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalarynyń máni men mańyzy osyndaıda bilinedi.
Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendilerinen» keıin bizdiń jata-jastana oqyǵanymyz Muhtar Maǵaýınniń «Qazaq tarıhynyń álippesi» atty derekti tolǵamy. 1993 jyly jaryq kóripti. Qazaq aspanyn basyp turǵan túnekti serpip ashqan naızaǵaıdaı áserge bóleıdi bul eńbek. «Keshe ǵana Kók Ordada tejeýsiz bılik qurǵan Orys hannyń urpaqtary Kereı men Jánibek sultandar Ábilqaıyr bıliginen bas tartady da, sońyna ergen barlyq jurtymen túp kóterile kóship, Qozybasy deıtin baıtaq qonys pen Shý ózeniniń boıynda derbes handyqtyń týyn kóteredi. 1465-1470 jyldar – handyqtyń qurylǵan emes, nyǵaıǵan ýaqyty, halyqtyń óz táýelsizdigin jarııalaǵan emes, kórshi jurttarǵa birjola tanylǵan mezgili» deıdi jazýshy. Osy saryndas derekti tarıhshy Jambyl Artyqbaev ta aıtady. Kereı men Jánibek sultandar 1420 jáne 1430 jyldary kórshi jurttarmen elaralyq kelissóz jasasqany týraly derekter qytaı jazbalarynda da kezdesetin kórinedi. Biz ony 1456 jylǵa aparyp tirep qoıamyz.
Osydan bastap Qazaq ordasynyń beıbit, mamyrajaı otyrǵan kezi az. Únemi shapqynshylyq, únemi urys. Bir sátke de tolas tappaǵan, sóıte otyra jerin keńitip, malyna mal, janyna jan qosqan qaısar da qýatty halyqty kóremiz. Ásirese Jánibektiń uly Qasym han tusyndaǵy Qazaq ordasynyń qýaty. Qazaqtarǵa qarsy Ábilqaıyrdyń nemeresi Muhamed Shaıbanıdiń josparly joryqtary. Aıtarlyqtaı shyǵynǵa ushyratyp, oısyratyp shaýyp ta alǵan tustary jeterlik. Biraq tabıǵatynan myqty, birligi bekem el qyńbaıdy. Sol kezde, HVI ǵasyrdyń basynda Shaıbanı áskerimen júrgen, «Mıhman-nama-ı-Buhara» deıtin ataqty tarıhı kitap jazǵan ǵulama Fazlallah ıbn Rýzbehan: «Bul qazaqtar – ózderiniń qaıtpas erligimen de, qýat-kúshimen de búkil álemge tanylǵan halyq. Eger qazaqtar rýly elimen bas qurap, tý kóterip, ýaqytynda shep túzeı alsa, olar eshbir jaýǵa des bermeıdi», degen. «Qaırat pen aqyl jol tabar, qashqanǵa da, qýǵanǵa», demeı me hakim Abaı. Demek óz aldyna Táýelsiz el atanǵan Qazaq ordasynyń kúsh-qýaty men el basyndaǵy han-sultandardyń parasat-paıymy bir arnada toǵysyp otyrǵan. Jalǵyz qajyr-qaırat qaıda aparady áıtpese? Únemi kúshke salyp, ústem shyǵam deý – aqymaqtyń isi. Osy turǵydan kelgende, qajyr men qýatty, qonǵan baqty ustap turatyn aqyl keregi ámbege aıan. Babalarymyz bul údeden shyǵa bilgen. Onyń ústine qazaq dalasy – burynǵy Dáshtiniń, Altyn Ordanyń ortalyǵy.
Qazaq handyǵynyń Orta Azııadaǵy áleýeti biz oqyp-bilip kelgennen áldeqaıda joǵary, anaǵurlym kúshti. Táýelsizdik tańymen birge tebindegen tarıhta aıbyndy ári qaharly ulys deńgeıinde bolǵanyn ańǵaramyz. Ásirese Qasym, Haqnazar, Táýekel, Esim, Salqam Jáńgir handar tustaryndaǵy Qazaq handyǵy – Orta Azııadaǵy eń qýatty memleket esebinde. Derbes el bolyp, handyq qurǵan 400 jyldyq tarıhynda soǵyssyz ótken zamany joq. Ylǵı jerin jaýdan qorýmen, irgesin bekitýmen joryqta júrgen. Salqam Jáńgirden keıingi áz Táýke kezinde ǵana 30 jylǵa jýyq beıbit zaman ornaǵany aıtylady. Basqa ýaqytta babalarymyz attan túspegen.
O basta berekesi qashqan Ábilqaıyr handyǵynan bóline kóship «qazaq ketse», minez-qulqy, salt-dástúri bir halyq bostandyqta, qalaýlarynsha ómir súrgisi kelgeni. Aqyry soǵan jetti. Ult, ulys deńgeıinde uıysa bilgen qazaq. Sol kezdegi Qazaq handyǵyn mańaıdaǵy kórshiles elder ǵana emes, Orta Azııadaǵy qanshama halyq tanyp, dos súıinip, dushpan kúıingendeı zaman ornaǵan. Osyǵan oraı Táýelsiz Qazaq eli Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereıtoıyn keń kólemde atap ótti. Táýelsiz Qazaqstan jylnamasyndaǵy eń eleýli datanyń birine aınaldy ol jyl. Ulttyń mereıi asyp, dańqy kópke jaıyldy. Kezi kelgen soń barymyzdy bir túgendep qoıdy demeseńiz, bul – Qazaqtyń beridegi tarıhy ǵana.
«Alystan orys-qytaı – aýyr salmaq, jaqynnan tynshytpaıtyn qalyń qalmaq. Sol kezde elge qorǵan han Abylaı, kóp jaýdyń birin shaýyp, birin arbap», degen Maǵjannyń sózi – úlken baǵa. «Abylaı ólgen 1781 jyly Alash jurty qaıtadan bólshektenedi. Áıtkenmen, memlekettik joǵaldy, ulttyq negizdegi ulys joıyldy dep aıtýǵa bolmaıdy. Qazaq Ordasy ártúrli sypattaǵy jeke handyqtar retinde taǵy da jetpis jylǵa jýyq shańyraq kóterip turdy», deıdi Muhtar Maǵaýın. Demek aralyq Kenesary han joryǵynyń sońyna deıin uzarady. Eldiń basynan baq taısa da, halyq uzyn arqan, keń tusaýda burynǵy ómir-saltyn joǵalta qoımaǵan. Tabıǵatynan tanbaǵanyn baǵamdaýǵa bolady. Al Kenesary han ketken soń, Qazaq eliniń tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan sumdyq – erkindikten aıyrylǵan, ezgige túsken otarlyq zaman bastalǵanyn aıtady tarıhshylar. Sóıtse de, buǵyp, quldyqqa moıynsunbaǵan. Keńestik júıe tyrnaǵyn batyryp, sheńgelin salǵan ujymdastyrý keziniń ózinde qazaq dalasynda irili-ýaqty 400-ge jýyq kóterilis bolǵany aıtylady. OGPÝ derekterinde 1929 jyly Qazaqstanda jalpy sany 350 adamnan turatyn 31 kóterilisshiler otrıady bolǵany jazylypty. 1930-1932 jyldary kóterilisshiler 2 myńǵa, 1932-1933 jyldary 3,2 myń adamǵa jetken. Sonymen qatar bul kezeńde selolar men aýyldarda jalpy sany 10 myń adam bolǵan 2 myń «dushpan toptar» anyqtalyp, 10,4 myń «zııankester» tutqyndalypty. Goloshekınniń Stalınge 1931 jyly jeltoqsanda jazǵan hatynda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy 15 iri kóterilis kórsetilgen.
Zamanyna saı amalyn qylatyn ýaqyt kelgenin ańdaǵan Alash arystarynyń erligi tarıhqa altyn áriptermen tańbalandy. Zańmen qorǵalatyn zamanaǵa HH ǵasyrdyń basynda Alash zııalylary bolyp kóz tigip, qansha qyrylyp, teperish kórse de azattyq úshin alǵan betten qaıtpady qazaq. Jeltoqsan bolyp kóterilip, aqyry osy kúnge jetippiz. Al HH ǵasyrdaǵy zııalylar bastaǵan saıası-elıtalyq kúres týraly áńgime bólek.
