Jeltoqsan – ultymyzdyń ar-namysy

Saǵat túski eki shamasynda Mıra (qazirgi Jeltoqsan) kóshesi jaǵy­nan alańǵa jaqyndadyq. Alańǵa qaraı mılısıonerler tosqaýyl jasap, sherý­shilerdi ótkizbeı tur eken. Alańda shamamen myńnan asa jastar júr eken, solardyń kómegimen mılısıonerlerdiń tosqaýylynan ótip, alańǵa kelip, sherý­shi jastarǵa qosyldyq. Alańdaǵy jas­tar usynys-talaptaryn aıtyp, urandaı bastady. Olar D.A.Qonaevty ortaǵa shaqyryp, jaǵdaıdy túsindirýin ótindi. Qazaqstanǵa qazaq ultynan ne­me­­se Qazaqstanda týǵan basqa ult ókilderin nege saılamaıdy degen usy­­nys talaptar aıtyldy. Minberge shyǵyp sóılegen basshylardyń birde biri kóńilge qonymdy, mardymdy sóz aıtpady. Eger sol kúni ókimet basshylary durys sheshim qabyldap, jastardyń usynys talaptaryn qanaǵattandyra alǵanda, eshqandaı qantógissiz beıbit túrde máseleni sheshýge bolatyn edi. Áttegen-aı!...

Keıinnen belgili bolǵandaı KOKP-nyń Bas hatshysy M.S.Gorbachev isti beıbit jolmen sheshýdi jón kórmeı, kúsh kórsetip, basyp, janyshtaýdy durys kórgen eken. Taǵy da sol, «kishi ulttardy» mensinbeýshilik. Ol bul jaýap­ty isti senimdi ult ókilderine júktepti. Bul týraly: «General-polkovnık B.K.Elıseev qaladaǵy tártipti qalpyna keltirý jó­nindegi búkil jumysqa baqy­laý ja­­saı­tyn shtab qurýdy qolǵa al­dy. Respýblıka basshylyǵynan bul shtab­qa G.Kolbın, OK-niń ekinshi hatshysy O.Mıroshhın, Ishki ister mınıstri G.Knıazev, MQK tóraǵasy V.Mıroshnık engizildi. Munyń quramyna ulty qazaq birde-bir basshy tartylmady. Jáne ony qajet dep sanaǵan eshkim de bolǵan joq», degen derekterden belgili boldy. (Jeltoqsan-86. 5-kitap. Eldikti saqtaǵan erlik. 25 bet.).

Keshke qaraı, shamamen saǵat 18.00 shamasynda minberge QazKSR prokýrory Ǵ.B.Elemesov shyǵyp, «...sender zańdy buzdyńdar, kúsh qoldanylady, tarańdar!» – dedi. Bul kezeńde alańda ıne shanshar jer qalmaı, jastarǵa tolǵan edi. Sol kúni alańda 20 000-ǵa jýyq sherýshi jastar bolǵan. Sodan soń Úkimet úıi jaǵynan Qazaq KSR ishki ister mınıstri G.N.Knıazevtiń buıryǵymen qoldaryndaǵy rezeńke taıaqtary men qalqandaryn sartyldatyp, qap-qara kıim kıgen arnaıy áskerı jasaqtar basqyshtan túsip kele jatty. Biz buryn-sońdy bundaıdy kórmegen, ań-tań bolyp qaldyq. Keńes ókimeti óz halqyna kúsh qolda­nady degenge onsha senińkiremeı­­­tin edik, bi­r­aq seni­mimiz aq­tal­mady. Arnaıy ás­kerı jasaqtar sherýshi jastar­dyń aldyńǵy shebine jetken boıda jas­tardy uryp-soǵa bastady. Taıaq jep, eseńgiregenderin súırelep ózderimen birge alyp kete bastady. Sherýshi jastar da esterin jıyp, arnaıy áskerı jasaqtarmen teketires bastaldy. Artqy jaqtan jetken tastarmen qarýlanǵan jastar tas jaýdyryp, arnaıy áskerı jasaqtardy Úkimet úıine deıin qýyp barady, olar qaıta sap túzep, jastardy uryp-soǵyp Úkimet úıiniń janynan tómenge, alańǵa deıin tyqsyryp tastady. Osylaı eki jaq, eki-úsh saǵattaı alysty. Qatty jaralanǵandardy jedel járdem mashınasy áketip jatty. Bul áreketterinen túk shyqpaǵan soń alańǵa órt sóndirgish mashınalardy shyǵardy. Olar, qystyń kúni qyraýda jastarǵa sý shashyp, naǵyz aıaýsyzdyqtyń shegin kórsetti. Bul týraly: «22.00 saǵatta Ishki ister mınıstrligi órt sóndirý basqarmasynyń bastyǵy, polkovnık Abdýlmanov alańnan halyqty qýyp shyǵý úshin «órt sóndirgish mashına paıdalanylsyn!» degen buıryq aldy. 20 mashına lafetti uńǵydan sý shashyp, jurtshylyqqa qaraı lap qoıdy» – dep jazǵan. (1986 – Jeltoqsan: Daqpyrt jáne shyndyq. 26-bet). Qystyń kúni ústi-basymyz malmandaı sý bolyp, alańnan tómen qaraı tústik. Sý kıimmen ári qaraı júrý múmkin bolmaǵan soń, qasymdaǵy bir-eki jigitpen jataqhanaǵa qaıttyq. Kóshede júrý qaýipti, sondyqtan úılerdiń arasymen júrip otyryp jataqhanaǵa jettik.

18 jeltoqsan kúngi málimetterden alańdaǵy qarýsyz jastarǵa qanshalyqty qarýly kúsh qoldanǵany aıǵaq boldy. «Almatydaǵy tártipsizdikti basý úshin keshke qaraı Frýnze, Tashkent, Sverdlovsk, Novosıbırsk qalalarynan ishki ásker bólimderiniń alǵashqy toptary kelip úlgerdi. Áskerlerge tikeleı basshylyqty KSRO Ishki ister áskeri qol­bas­­shysynyń birinshi orynbasary, general-leıtenant V.S.Dýbınıak júr­gizdi». Buǵan deıin-aq shtabqa úsh iri qurama otrıad pen 2 928 tańdaýly jigiti bar arnaýly jedel top jan-tánimen qyzmet kórsetýde edi. Oǵan qosa Al­­maty gar­nızonynyń 5 700 adamdyq bólimderi túgel alańǵa ákelindi. Bularǵa ishki áskerlerdiń joǵaryda aıtylǵan qalalardan shaqyrylǵan «sýǵa salsań  batpaıtyn, otqa salsań janbaıtyn jankeshti, qıyndyqqa ábden shynyqqan 2 169 jendeti qosylǵan... /Jeltoqsan-86. 5-kitap. Eldikti saqtaǵan erlik. 30-bet/.

General-leıtenant V.S.Dýbnıak buı­ryǵymen «Quıyn» operasııasy bastalǵan, rezeńke taıaqtar, saper kúrek­ter, qalqandarmen qarýlanǵan, ıt jetektegen áskerıler jáne temir keltek, kabel kesindilerimen qarýlanǵan jasaqshylar alańdaǵy qarýsyz jigitter men qyzdarǵa lap qoıǵan. Jastardy aıaý­syz rezeńke taıaqtar, temir keltekter, saper kúrektermen uryp-soǵyp, keskilep qan-josa qylyp, esterinen tandyryp, aıaqtarynan súırep aparyp avtobýstarǵa tıep, qala syrtyna alyp ketken. Barǵan soń kıimderin sheshkizip, esterinen tandyra soǵyp, qardyń ústine tastap ketken.

Slavıan ultynan quralǵan jasaqshy­lar otrıadyn quryp, qarýlandyrýǵa G.V.Kolbın nusqaý bergen. Keıinirek, parla­ment­­tik komıssııa qory­tyn­dysy kórset­kendeı, barlyǵy 16 myńnan astam halyq jasaqshysy muzdaı qarýlan­dyrylyp, ortalyq kóshelerdi baqylaýǵa jiberilgeni belgili boldy. Sonymen qatar arnaıy bólingen avtobýs­tarda jasyrynǵan soldattar kúndiz kózge túspesten, olardy syrttaı qorǵap júrdi. Bıliktiń eń úlken zymııandyq saıasaty osy boldy. /Jeltoqsan-86. 5-kitap. Eldikti saqtaǵan erlik. 24-bet/.

Bir ýaqytta Fýrmanov kóshesi jaǵy­nan bronetransporter bastaǵan áskerı mashınalardyń kolonnasy kele jatty. Bronetransporter janymyzdan minber jaqqa qaraı óte bergende shette turǵan bireýler júgirip shyǵyp, bronetrans­porterge tas, taıaq laqtyra bastady. Keıinnen belgili boldy, bular ádeıi da­ıyndalyp kelgen arandatýshylar eken. О́ıtkeni biz sherýshi jastar ózimizben birge eshqandaı taıaq, tas t.b. alyp kelgen joq edik. Sol-aq eken bronetransporter kilt toqtaı qaldy, komandır buı­ryq ber­gen bolar, kolonna da toqtaı qaldy, mashınalardan sekirip arnaıy jasaqtyń áskerleri túsip jatty. Aldymyzda tos­qaýylda turǵan ishki ister áskerleri men jasaqshylar bizge lap qoıdy. Syr­tymyzdan arnaıy jasaqtyń ásker­leri qyspaqqa aldy, bunyń bári aldyn ala oılastyrylǵan qaqpan bolyp shyqty, biz qorshaýda qalyppyz. Men bronetransporterge tas, taıaq laqtyrǵandarǵa qaraı júgi­rip ketkenmin, «jigitter bula­ryń ne, toqtańdar, bulaı jasaýǵa bolmaıdy!» – dep, olardy toqtatýǵa barymdy salyp júrgende, tosqaýylda turǵan áskerler men jasaqshylar maǵan jaqyndap qalypty, sherýshi jastardyń eń sońynda qalyppyn. Qashyp kelemin, áskerler rezeńke taıaqpen meni soǵyp keledi, soqqylary basyma, ıyǵyma, arqama tıip jatyr, áıteýir qulamaýǵa tyrystym. Basym aınalyp ne bolǵany túsiniksiz, «Muhıt» ǵımaratynyń janyndaǵy qorshaýdyń janyna kelgende tuıyqqa tireldik, qashyp ketýge basqa jol joq. Bıiktigi shamamen 3 metrdeı qorshaýdyń arǵy betinde temirbeton plıtkalar jıylǵan eken, sonyń ústine shyǵyp alǵan jigitter bar kúshterimen tómendegilerdi tartyp alyp jatty, meni de joǵaryǵa lezde tartyp, shyǵaryp aldy. Tuıyqqa kelip tirelgen sherýshi jastardy ishki ister áskerleri qýyp jetip aıaýsyz uryp-soǵyp, qardyń ústine etbetterinen jatqyzyp qoıdy, bastaryn kóterse – urady. Biz ne isterimizdi bilmeı, janushyra qarap turdyq, qoldan keler shara joq, bir ýaqytta kózim Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń №6 jataqhanasy jaqqa tústi. Jataqhanany arnaıy jasaqtyń áskerleri qorshap alypty. Bastarynda temir kaska, qol­da­rynda plastık qalqandary men rezeńke taıaqtaryn bulǵap, bizge «Keliń­der!» – dep ses kórsetti. Sodan soń jataqhananyń ishine kirip ketti. Bir kezde ne bolǵany belgisiz, jataqhana terezesinen qulap túsken stýdentter qımylsyz qar ústinde jatty.

Sol bolǵan oqıǵany Jeńis Bekeev, №6 jataqhana turǵyny, birinshi kýrs stýdenti: «Stýdentterdi jappaı soǵa jónelgen áskerılerdi kórip, úshinshi qabatqa qashyp shyqtym. Sońymnan tórt soldattyń qýalap kele jatqanyn, qasyma taǵy bir balanyń ileskenin baıqadym. Uzyn dálizdiń boıyndaǵy esikter tars jabyq. Ishten kiltteýli. Janushyra dalbasalap, álgi sary bala ekeýmiz eń sońǵy qoljýǵysh bólmege qoıyp kettik. Tórt janalǵysh sońymyzdan qosa kirip, tepkiniń astyna aldy. Basyma, ókpe-baýyryma, arqaǵa qansha soqqy tıgenin bilmeımin, kózimdi ashsam, úshinshi qabattyń terezesinen tómen ushyp kele jatyrmyn! «Bittim-aý dep oıladym. Aǵash butaqtary bolmaǵanda, rasynda da jerge aman túspeıdi ekenmin. Odan ar­ǵy­sy esimde joq...» – dep jazady. /Jel­­toqsan-86. 5-kitap. Eldikti saqtaǵan er­lik. 40-bet/.

Qorshaýda qalmas úshin biz azǵantaı top kóshege qaraı sherýshi jas­­tar tobyna qosylýǵa kettik. Budan keıin de kóp ýaqytqa deıin kóshede top bolyp júrýge múmkindik bermedi. MQK adamdary joǵarǵy oqý oryndaryna kelip, alańǵa qatysqan stýdentterdi izdestire bastady. MQK adamdary bizdiń kórkemsýret-grafıka fakýltetine de keldi. Dekanattyń, oqytýshylardyń jasyrýymen izdes­tirilýden aman qal­dyq. Sol kezde kóptegen stýdentter oqýdan shyǵarylyp, jaýapqa tartyldy. Sherýshi jastardyń talaıy qamaýǵa alyndy, sottaldy, partııadan, komsomoldan shyǵaryldy.

QazKSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıý­mynyń komıssııasy ustalǵan­dar sa­nynyń 8 500-ge jýyq adam eke­nin anyq­tady. Al Prokýratýra 5 324 adamnan, Memlekettik qaýipsizdik komıteti 850 adamnan jaýap alǵan. 99 adam sottalyp, ekeýi atý jazasyna ke­silgen. 243 adam bas pen moıynnan jaralanǵan. Bul kúrekpen, shoq­parmen sabalaýdyń nátıjesi ekeni aı­dan anyq. Kóptegen adamdar qolda­ry­­nan jaraqattanǵan. Olar basyn saqtap, qoldaryn qalqan qylǵan sátte jazalaý­shylardyń qarýy jilikti ne syndyryp, ne jaryp jibergen. /Qozybaev Manash Qabashuly,1986 – Jeltoqsan: Daqpyrt jáne shyndyq. 29-bet/.

Osydan biraz jyl buryn Táýelsizdik kúni qarsańynda oblystyq telearnaǵa meni suhbat berýge shaqyrǵan bolatyn. Suhbat barysynda Almatydaǵy Jeltoqsan kóterilisi týraly derekti fılm kórsetildi. Men telearna qyzmetkerlerinen sol derekti fılmniń kóshirmesin berýdi ótindim. Olar maǵan kóshirmesin jazyp berdi. Úıge kelgen soń derekti fılmdi kóre otyryp sherýshi stýdentterdiń arasynan ózimniń kýrstasym Eshov Janbolatty kórip qaldym. Janbolattyń bir ereksheligi kózildirik taǵatyn, kózildirigi jarqyrap anyq túsipti. Sodan soń derekti fılmdi qajetti kezde toqtatyp qarap otyryp ózimdi taýyp aldym. Janbolatqa jaqyn jerden, sonymen qatar basqa da kýrstas dostarymdy Berik  Bóke­shovti, Aıjamal  Qojanazarovany kórdim. О́ıtkeni biz aldyńǵy qatarda minberge jaqyn turǵanbyz. Sol kezde minber jaqtan kóptegen adamdar fotoapparatqa, beınekameraǵa túsirip turdy. 90-jyldardyń basynda Kókshetaý pedagogıkalyq ınstı­tý­tynda oqytýshy bolyp ju­mys istep júrgenmin. Bir kúni kýrstas dosym Saılaý Sııazbaev qýana kúlimdep «Dáýit, mynaǵan qa­ra seniń sý­retiń» – dep bir gazetti usyn­dy. Gazettegi fotosýretke qarasam men birge oqyǵan kýrstas dostarym­­nyń arasynda turmyn. Ań-tań bolyp sýretke qaraımyn buǵan qashan tústim dep, esime túsire bastadym. Sóıtsem ol 1986 jyly jeltoqsannyń 17 kúni minberden túsirgen sýret eken. Ol sýretti bir maqalanyń janyna qoıypty. Bul maqala sol kezderde batyl erkin oı­lar aıtylyp júrgen qoǵamdyq-saıası «Azat» gazetinde basylyp shyqqan bolatyn.

Biz árdaıym táýelsizdiktiń alǵashqy qarlyǵashtary atanǵan jeltoqsandyq jastardyń erlikterin, eline degen súıis­penshilikterin aıtyp, qurban bol­­ǵan bozdaqtardy eske alý, olardyń táýel­­sizdik jolyndaǵy erlikterin umyt­­paý, óskeleń urpaqqa ónege etý paryzymyz.

Dáýit SÚGIRÁLIEV,

Sh. Ýálıhanov atyndaǵy

Kókshetaý ýnıversıteti

Shyǵarmashylyq jáne sport kafedrasynyń lektory,

Jeltoqsan kóterilisine

qatysýshy