Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Bıyl qazaq dalasynda jyr alyby Jambyldyń 175 jyldyǵy dúrkirep atalyp ótip jatqanda, Arqada Amanjol Áltaı aǵa elýge tolyp, dabysy Alash jurtyna qosa estildi. Muny nege aıtty dersiz?
Osydan júz jyl, tipti myń jyl buryn «elý baqsy, seksen aqyny» ekilenip kelse, qazaq ishi sol qasıetinen kúni búginge deıin tanbaǵanyn osydan-aq ańdarǵa kerek. Júz, júz elý jyl burynǵy saryn men maqam ár jerdiń topyraǵy men tabıǵatyna qaraı túrlenip, Súıinbaıdan – Jambylǵa, Jambyldan – Orazaly Dosbosyn, Aıbek Qalı, Amanjol Áltaıǵa, Amanjol aǵadan – Maqsat Aqanǵa kóship júrgen bir qudiret. Kózge kórinbeıtin, qolmen ustap bolmaıtyn sáýleli kósh tek sańylaýy barlardyń arqasyna arýaq bolyp qonsa kerek. Han aldynda taısalmaı sóılegen Jıembet jyraýlardan Kótesh aqyndarǵa, Tezek tóreniń aldynda tartynyp qalmaǵan Súıinbaıdan Jambyldar arqyly Amanjol Áltaıǵa jetken qazaq óneriniń altyn tini, aldaspan rýhqa para-par dúnıe. «Abylaı, Botaqandy sen óltirdiń, esil er jazyǵy joq, nege óltirdiń?» dep batyly jetip Kótesh aıtpaǵanda kim aıtypty, áıtpese?! Arqasynan arýaq tirep tur ǵoı. Jattap alǵan eki aýyz sózdi oqyp jetkize almaıtyndardy da kórgenbiz talaı. Týra sol sııaqty zamanynyń zańǵar jyraýy Jambyl da ekeıdegi elý aqynnyń darasy ekendigin bilgen soń syrtynan qyzyqtap turyp aıtqany ma dep qalasyń keıde.
Biz bul jerde ol basta maqam týraly tegin aıtpadyq sózimizdiń láminde. Sirá, táýelsizdik jyldaryndaǵy qazaq aıtys ónerinde Amanjol Áltaıdyń aqyndyǵy óz aldyna, maqamymen daralanǵanyna eshkim qarsy ýáj aıta qoımas degen oıdamyz. Keıinnen kúmbezderdeı kúńgirlegen, teńizdeı tolqytyp, seleýli daladaı terbelgen maqamyn qansha aqyn salmady, qansha aqyn qaıtalamady? Aýjekeń qolyn qapash-qupash sermep, dombyrany kómip-kómip jiberip maqamyna salǵanda, daýys yńǵaıymen tyńdarman da tebirenip otyrǵandaı bolatyn. Halyqtyń qulaǵyna jaǵyp, júregine ornyǵyp, kóńiline qonǵandyǵynan bilem, ózinen keıingi aqyndardyń kóbi qumar boldy bul maqamǵa. Amanjol Áltaıdyń maqamyna salyp top jaryp, sol maqam arqyly halyqtyń júreginen oryn alǵan aıtyskerler qanshama. Sózine de, ózine de eliktep ózin tapqandar búginde aıtys ónerinde jarqyrap kórinip júr. Demek, aıtys ónerinde qoltańbasyn qaldyrǵany bylaı tursyn, mektebin qalyptastyrdy degen sóz. Myń jerden daýylpaz, júz jerden daryn bolsa da, ekiniń biriniń mańdaıyna jazyla bermeıtin baq bul. Qasymnyń júz jyldyq mereıtoıyndaǵy aıtysta Maqsat Aqanov Qasymnyń ánine salyp, «Amanjol Áltaevtyń baýyrymyn» dep shyqqany esimde. «Amanjo-ol» dep sozyp biraz turǵanda, Qasymnyń ánin salǵaly jatyr eken dep oılap qalǵanbyz. Qyz ben jigit aıtysynyń qylaby Maqsat dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndarynda ótken halyqaralyq aıtysta bas júlde alǵanyn da umyta qoıǵan joqpyz.
Aqyn qolyna dombyra alyp, halyqtyń sózin aıtarǵa el aldyna shyqty eken, ózine tán sóz máneri men jeke maqamyn qalyptastyrýǵa tıis. Jáne ondaı jetistikke kez kelgen aıtyskerdiń qoly jete bermesi taǵy anyq. Muny jyr alyby Jambyl da aıtqan kezinde. Alǵashynda óleńdi el ishindegi maqamdardyń áýenimen sýyryp salyp júrgenin jetkizedi aqyn. Basynda tipti Súıinbaıǵa eliktegenin aıtady. Keıin Súıinbaımen kezdeskende ataıy aqyn Jambyldyń ónerine súısinip, jol siltep, batasyn bergeni belgili. Sonda Súıinbaı jas aqynǵa óz maqamyń bolýy kerek degen syńaıda baǵyt ta kórsetedi. О́leń-jyrmen ómir súre kele bir kúnderi Jambyl óz ishinen áldebir ún taýyp, endi jyrlaryn soǵan salyp aıta bastaǵanyn eske alady bir estelik sózinde. «El arasynda únim zoraıyp, soǵan qosyp aıtqan sózime halyq ta kóbirek uıı bastady» deıdi aqyn. Bizdińshe bul – Jambyldyń ózin tapqany, kemeline kelgen shaǵy bolsa kerek. Dál osyndaı oıdy Amanjol aǵa da aıtyp qaldy maqam týraly bir sózinde. «Ár óńirdiń óziniń dástúri bar. Shamamyz kelgenshe sol babalarymyzdyń dástúrin buzyp almaı, damytýǵa tıistimiz dep oılaımyn. Aqynnyń ózine tán tól maqamy turǵysynan aıtam muny. Burynǵy aqyndardyń qaısysyn alsańyz da ózderiniń tól maqamy bar. Álgi maqam estilgende ony salǵan aqyn kóz aldyńyzǵa keledi. Sondyqtan men osy maqamdy tabý jolynda kóp izdendim. Maǵan bul maqam birden kele qoıdy dep aıta almaımyn. Birde Qonysbaıdyń maqamyna salyp, birde batys áýenderiniń sarynymen aıtysyp bastaǵanymyz aqıqat. Sóıtip júrip óz maqamymdy taýyp aldym. Qazirgi aqyndardyń 60-70 paıyzy meniń maqamyma salyp aıtysatyny belgili. Bir aıtysta «alpys aqyn salǵanda maqamyma, atym kisinegendeı eleńdeımin» degenim esimde» depti aqyn. Jambylmen arada júz, júz elý jyl ýaqyt ótse de qalaı-qalaı qıysqan, á, oılary bir-birimen?! Ǵasyrdan ǵasyrǵa kóshken qazaq saryny men maqamy ólmesin, endeshe.
