Raqymshylyqqa kimder ilikti?

Ishki ister mınıstrliginiń málimetterine súıensek, qazirgi tańda elimizde 80 túzeý mekemesi jumys isteıdi. Osy 64 bas bos­tan­dyǵynan aıyrý túrindegi jaza­lardy oryndaý mekemesi men 16 tergeý ızolıatorynda 35 myń­ǵa jýyq adam bar. Onyń ishin­de 30 myń azamatqa sot úkimi shyqqan. Qalǵan 4 myń adam tergeý qamaǵynda otyr. Sottal­ǵandardyń 93 paıyzy aýyr jəne asa aýyr qylmys jasaǵany úshin qamalǵan bolsa, 40 paıyzy buryn da birneshe ret sotty bolǵandar. Sonymen qatar 32 myń adam probasııalyq baqylaýda tur.

Bıyl 7 jel­toqsanda Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Qazaq­­stan Respýb­lıkasy Táýel­siz­di­giniń otyz jyl­dyǵyna baıla­nys­ty raqym­shylyq jasaý týra­ly» Zańǵa qol qoıdy. Osy zańǵa sáıkes raqym­shylyq jasaý 14 045 sottalǵan adamǵa qol­danyl­dy. Ishki ister mınıstri Er­lan Turǵymbaevtyń aıtýyn­sha, 2 236 sottalýshyǵa, 11 310 probasııada turǵan adamǵa ra­qym­shylyq jasal­sa, sonyń nətı­jesinde myń­ǵa jýyq adam qamaýdan bosap shyqqan. Al 3818 adam proba­sııalyq baqylaýdan bosatyldy.

Sondaı-aq 1 294 sottalýshy men probasııada turǵan 7 294 adamǵa jaza merzimi qys­qar­tylyp, sotqa deıingi óndiris­tegi 5 myń qylmystyq is toq­tatyldy. Onyń ishinde 1 674 adam qyl­mystyq jaýapkershilikten bosa­tylsa, 1 471 adamǵa sot organdary jaza merzimin qysqartý nemese bosatý erejelerin qoldandy.

Qujattyń basty kózdegeni de osy – asa aýyr emes jəne aýyrlyǵy ortasha qylmys úshin jazadan bosatý jáne keıbir aýyr, asa aýyr qylmystar úshin jaza merzimin qysqartý. Al ra­qym­­shylyq ardagerlerge, kəme­lettik jasqa tolmaǵandarǵa, jasy úlkenderge, birinshi jáne ekin­shi toptaǵy múgedekter­ge, qoǵamǵa qaýip tóndirmeıtin adam­­­darǵa qoldanylady.

IIM Qylmystyq atqarý júıe­si ko­mıtetiniń tóraǵasy Janat Esh­maǵambetov raqymshy­lyq­tyń qylmystyq-quqyqtyq qa­ty­nastardyń belgili bir as­pek­tilerine ǵana qatysy baryn aı­tady. «Raqymshylyq ja­saý sot­talǵandy tolyq aqtaý degen sóz emes. Bul qujat tek qyl­mys ja­saǵan adamnyń jaza­syn je­ńildetedi, olardyń taǵ­dyryn jumsartady. Sol se­bepti de zań jazadan tolyq nemese ishinara bosatý, jazany jeńildetý nemese qylmystyq qýdalaýdy toqtatýdan turady. Bul izgilik aktisi azamattar men memlekettiń qaýipsizdigine qa­ter tóndirmeıtin qylmystar jasa­ǵan adam­darǵa qoldanylady. Atap aıtqanda, azamat­tardyń áleý­­met­tik jaǵynan osal sanattary – káme­let­ke tolmaǵandarǵa, áıelder men egde jas­ta­ǵy erlerge, 1 jáne 2-taptaǵy múgedekterge erek­she nazar aýdarylǵan», deıdi komıtet basshysy.

Birinshi jáne ekinshi toptaǵy múgedekterdi, júkti áıelderdi, sottalǵan, ata-ana quqyq­ta­rynan aıy­rylmaǵan jáne osy zań qol­­danysqa engizilgen kúni ká­me­letke tolmaǵan balalardyń jal­­ǵyz ata-anasy dep tanylǵan jáne ata-ana quqyǵynan aıyryl­maǵan áıel­derdi de nazardan tys qal­dyr­mady.

Zań jobasynda qylmystyq teris qylyq jasamaǵan, eshqan­daı zalal keltirmegen nemese keltirgen zalalyn tolyq óte­gen azamattar men memleket qa­ýip­sizdigine qater tóndirmeı­tin onsha aýyr emes, sondaı-aq aýyr­lyǵy ortasha qylmys jasa­ǵan sottalýshylardy jazadan bo­satý usynylǵan bolatyn. Sondaı-aq zań jobasynda qaras­tyrylǵan adamdar úshin negizgi jazanyń merzimi men mólsheri qysqartyldy.

Bul toptaǵy adamdardy qaraý kezinde sottalǵannyń zalaldy tolyq óteýi, sondaı-aq osy zań qol­danysqa engizilgen kúni ja­za­syn óteýge bir jyldan as­paı­­tyn ýaqyt teris minez-qu­lyq dá­rejesiniń bolmaýy es­ke­­riledi. О́z kezeginde, zań jobasy aıasynda jer­gilikti atqarýshy organ­dardyń eńbekke qa­biletti adamdardy jumysqa ornalastyrýyn qam­ta­masyz etýi, sondaı-aq bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosap shyqqandarǵa áleý­mettik jáne ózge de kómek kór­setý kózdelgen.

Al Qylmystyq kodekstiń 78-babyna səıkes asa aýyr qyl­mys jasaǵan adamdarǵa, ta­rqatyp aıtar bolsaq, pedofıl­derge, jem­­­qorlarǵa, adam óltir­gender men ekstremıs­terge, qyl­mystyq top­­tardyń burynǵy qaty­­sýshy­laryna qatysty raqym­shylyq qoldanylmaıdy.

Árıne, elimiz úshin eleýli kezeńde raqym­shylyq jasaý – ıgi is. Onyń ústine bıylǵy zań­­da alǵash ret əleýmettik tó­men topqa erekshe nazar aýdaryl­dy. Raqymshylyq aıasynda jaza­dan bosaǵan adamdardyń qa­lypty ómirge qaıta oralýyna jaǵ­daı jasaldy. Atap aıtqanda, bostandyqqa shyqqan adamdardy jumysqa ornalastyrý, əleý­mettik jəne basqa da kómek kór­setý mə­seleleri qujatta jan-jaqty qa­rastyrylǵan. Ra­qym­­shylyqqa iligetin sottal­ǵan­dardy irikteýde burynǵymen sa­ly­styrǵanda óz­gerister de bol­dy. Sebebi 30 jyl ishinde qol­danystaǵy zańnamaǵa sáı­­kes raqymshylyqqa jatatyn sot­talǵandardyń sanaty da ár­túrli.

Bul memleket tarapynan ja­salyp otyr­ǵan izgi ári senim sharasy bolǵandyqtan aldy­men mem­lekettiń jəne azamat­tar­dyń qaýipsizdigine qaýip kel­tir­meı­tin qylmys jasaǵandar bosa­tyla­tyny anyq. Alaıda «Ra­qym­­shylyqqa kimder ilikti?» de­gen suraq talqyǵa túskende qo­ǵamda eki máselege qatysty qyzý pikirtalas bolǵanyn baıqaýǵa bolady. Birinshi másele – buryn raqymshylyq jasalǵandardyń túzeý mekemesine qaıta oralýyna qatysty. О́ıtkeni elimiz tá­ýelsizdigin alǵannan beri ra­qym­shy­lyqpen bosap shyqqan 1972 adam qaıta isti bolyp, sot­talǵan eken. Iаǵnı 2 myńǵa jýyq adam raqym­shylyqtyń qadirin jete túsine qoımaǵan.

Zań qyzý talqylanyp jatqan kezde Par­lament Májilisiniń depýtaty Ámirjan Raqym­­janov osy máseleni kótergen edi. Ol sol kezde: «Raqymshylyq boıynsha sot­­talǵandardyń bostandyqqa shyǵýy qylmys deńgeıiniń artýyna alyp kelmeı me? О́ıtkeni bostandyqqa shyqqandar taǵy da zańdy buzýy múmkin. Polısııa organdary osy baǵytta qandaı is-sharalardy júzege asyrýdy jos­parlap otyr?» degen kú­digin de bildirgen bolatyn. Depý­tattyń osy suraǵyna jaýap bergen Ishki ister mınıstri E.Turǵymbaev túzeý mekemesinen bosap shyq­qan­dardyń barlyǵy baqy­laýǵa alynyp, olarmen aldyn alý ju­mystary júrgiziletinin aıtqan edi. «Al eger bosap shyqqan adam óz qa­teliginen sabaq almasa, naqty shara qolda­namyz», degen mınıstr qylmysqa qaıta bar­maýdyń birden-bir joly – bostandyqqa shyq­qandardy jumyspen qamtý ekenine basa nazar aýdardy.

Ekinshi másele – jemqorlyq qylmys jasa­ǵandardyń osy zań aıasynda bostandyqqa shyǵýy­men baılanysty. Qazirgi tańda túzeý mekemelerinde sybaılas jemqorlyq qylmys­tary úshin 501 adam qamaýda otyr. El Táýel­sizdiginiń 30 jyldyǵyna oraı olardyń jeteýi raqymshylyqqa ilikken. Onyń ishinde 3 sot­talǵan adam bostandyqqa shyǵyp, tórteýiniń jaza óteý merzimi qysqartylǵan. Bul jóninde Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmeti alańynda ótken brıfıngte IIM Qylmystyq atqarý júıesi komıteti tóraǵasynyń oryn­basary Meı­ram Aıýbaev málim­dedi. Zań jobasyn da­ıyndaý ke­zinde qyzý talqyǵa túsken suraq ta osy – «Nelikten raqymshylyq sybaılas jemqorlyqqa jasaǵan­darǵa qoldanylady?». Dál osy saýaldy biz brıfıng barysynda IIM Qylmystyq atqarý júıesi komıtetiniń ókiline de qoıǵan edik.

Komıtet tóraǵasynyń orynbasary, general-maıor Meıram Aıýbaev Qylmystyq kodekstiń 73-babynda kórsetilgen normalardy aıta kelip: «Osy baptyń 1 jáne 2-tarmaǵyna sáıkes onsha aýyr emes, aýyr­lyǵy ortasha nemese jeńil qylmys jasaǵandar raqymshylyqqa iligedi. Sybaılas jemqorlyq qylmystary úshin sotty bolyp, bıyl raqymshylyq jasalǵan jeti adamnyń qylmysy aýyrlyǵy ortasha bolǵandyqtan, olardyń bostandyqqa shyǵýy, tórteýiniń jaza merziminiń qys­qartylýy ko­dekstiń osy babynda kórsetilgen normalarǵa qaıshy kelmeıdi. Jemqorlyqpen sotty bolǵan jeteýdiń negizgi aıyptary – ókilettilikterin teris paıdalaný, qyzmette áreketsizdik jasaý, qyzmette jalǵandyq jasaý­ǵa qa­tysty. Bul bap tek para alǵan­darǵa qoldanylmaıdy», dep jaýap berdi.

Al sybaılas jemqorlyqtyń jeńil, ortasha nemese aýyr qylmys retinde jiktelýine keler bolsaq, para somasy 30 aılyq eseptik kórsetkish, ıaǵnı 90 myń teńge shamasynda bolsa, aıypty 5 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylady. Bul – ortasha dárejedegi qylmys. Demek, merzimi men para somasy budan tómen jandarǵa jaza jeńildenýi múmkin degen sóz. Zańgerler de jemqorlyqqa qatysty sotqa deıingi tergeý isi bas­talǵan jaǵdaıda kez kelgen kúdiktiniń raqymshylyqqa ilinýi múmkin ekenin joqqa shyǵarmaıdy. Máselen, zańger Sergeı Ýtkın osynyń barlyǵy zańda aıqyn bolýy kerek ekenin alǵa tartady. «Raqymshylyq degenniń ózi neni bildiredi? Tergeý isi sotqa deıin jetpeı jatyp jemqorlyq deregi boıyn­sha qylmys dárejesi ortasha dep tanylǵan jaǵdaıda raqymshylyqty qoldanýǵa bolady. Mundaı kezde tergeýshi isti sotqa deıin jetkizbeı kúdiktiden aldymen raqymshylyq jasalǵanyn qalaı ma, joq pa osyny anyqtap alýy qajet. Eger kúdikti kelisse, qylmystyq is toqtatylyp, ol raqym­shylyqqa iligedi. Biraq aıta keterlik bir jaıt bar. Ol osyn­daı jolmen raqymshylyqqa ilikken kúdiktiniń ózin ózi aqtaý quqy­ǵynan aıyrylatyndyǵy. Iаǵnı raqymshylyqqa ilikken aıyptalýshy óziniń burynǵy jumys ornyna – memlekettik qyzmet pen quqyq qorǵaý organdaryna qaıta ornalasa almaıdy», deıdi zańnyń negizgi erejeleri men onyń normalaryn egjeı-tegjeı túsindirip ótken zańger.

Qazirgi tańda qylmystyq atqarý júıesiniń qyzmetkerleri jergilikti atqarýshy organdar­men birge tize qosyp, zańdy oryn­daýǵa kirisip te ketti. Birlesken jumystyń eń basynda bas bos­tan­dyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylatyn adamdardy áleýmettik beıimdeý mindetteri tur.

TÚIIN. Raqymshylyq – temir torda otyrǵandar úshin bostan­dyqqa shyǵýdyń bir joly ekeni túsinikti. Alaıda bul ıgi sharanyń jazasyn óteýshilerge «jappaı júr­giziletin jeńildik aksııasy» emes ekenin esten shyǵar­maǵa­ny­myz jón.