Jan basyna qarjylandyrý qalaı jandanady?

О́ńirlerdiń aldaǵy besjyl­dyq­taǵy áleýmettik-ekonomı­ka­lyq damýyn aıqyndaıtyn bas­ty strategııalyq qujat – aýmaq­tyq damý baǵdarlamalary Prezı­dent Qasym-Jomart Toqaevtyń

1 qyrkúıektegi Qazaq­stan halqyna arnaǵan Jol­daýyna negizdelgen. Pre­zıdent Joldaýynda elimiz­degi kásibı sport klýbtaryn mem­leket esebi­nen qarjy­lan­dyrýdy doǵaryp, onyń or­ny­na buqaralyq sportty, so­nyń ishinde balalar men jas­ós­pirimder sportyn damytý min­deti qoıyldy. Onyń ústine, Tokıo Olımpıadasyndaǵy oı­syra­ǵan jeńilisterimiz balalar spor­tyn da­myt­paıynsha, kásibı sport esigin ashpaıtynyn taǵy bir ret uqtyrdy.

Aqtóbe oblysynda 7 men 17 jas aralyǵynda 153 myń bala bar. О́ńir­­­degi balalar men jasóspi­rim­der­ge arnal­ǵan 33 maman­dandy­ryl­ǵan sport mek­tebinde 19 myńnan astam jas­óspirim birneshe sport túri­­men shuǵyldanady. Osy resmı derek sportpen shuǵyl­danatyn jet­kinshekter sanynyń óte az eke­nin kórsetedi. 2021 jyly 33 sport mektebiniń shy­ǵyn­daryna oblystyq bıýdjetten 375 mln 717 myń teńge bólindi. Sondaı-aq erekshe qajettiligi bar balalar­dyń ınklıýzıvti bilim alýymen qatar sportpen shuǵyldanýyna da jaǵdaı jasaý kún tártibindegi másele. Taǵ­dyr synaǵyna túsip, tórt qa­byr­ǵaǵa tańylǵan bala­lardyń dene­shy­nyqtyrýmen aınalysýyna múm­kindikteri joq. Ásirese, sal aýrýyna shal­dyqqan balalarǵa dene jat­tyǵýlary birinshi kezekte kerek-aq.

Sońǵy derek boıynsha Aqtóbe oblysynda erekshe bilim alý qajettiligi bar mek­tep jasyndaǵy 6 myń bala bar. Jyl saıyn múgedek balalar sany ósip kele jatqany da alań­darlyq jaǵdaı.

153 myń balany 33 sport mek­tebi túgel qamtı almaıtyny basy ashyq másele. Al telefon­dar men gadjetterdiń bala densaý­ly­ǵyn qurtyp jatqany taǵy qor­qynysh­ty. Telefonǵa telmirgen balany sport seksııalaryna kóbirek tar­týdyń bir joly – jan basy­na qarjylandyrý jobasyna je­ke kásipkerlerdi tartý. Bıyl­ǵy jyldyń mamyrynan bas­tap eli­mizde qolǵa alynǵan osy qanatqaq­ty jobanyń negizgi maqsaty – ba­­la­lardy sporttyq úıirmelerge kóp­tep tartý, múmkindigi shekteýli bala­lar­dyń turǵylyqty jerleri­ne jaqyn mańnan sport seksııa­laryn ashý. Bul jerde árbir bala sport úıirmesine tegin qatys­sa, oǵan qarjyny memleket tóleı­di. Aıta keterligi, jan basyna qar­jy­landyrý tarıfi sport tú­rine jáne ár óńirde ártúrli beki­til­di. Aq­tóbe oblysynda bir bala­nyń bir aı boıy sport sek­­sııa­syna qaty­sýyna 14 myń teń­ge qarjy qaras­tyryldy. Bala bir aıda 12 jattyǵý jasaıdy. Al jan ba­sy­na qarjylandyrý boıyn­sha múm­kindigi shekteýli bala­nyń sport seksııasyna qatysýy úshin bir aıǵa 23 myń teńge qarastyrylǵan.

«Bul jerde eń birinshi kezekte ata-analardyń usynysyna na­zar aýdardyq. Olar osy kezge deıin balalary aqyly túrde qa­ty­syp júrgen sport túrlerin tań­dady. Munyń eń basynda karate, boks, dzıýdo, erkin kúres, grek-rım kúresi, sýǵa júzý, kórkem gımnastıka men sporttyq gımnastıka tur. Jan basyna qarjylandyrý jobasy qyrkúıek aıynda portalǵa elektrondy tabel jobasy engizilgennen bas­tap jandandy. 2021 jyly jan basyna qarjylandyrý arqyly balalardy sport úıirmelerine tartýǵa 323 mln teńge jumsalsa, 2022 jylǵa 350 mln teńge qarjy qarastyryldy. Bul rette oblystyq deneshynyqtyrý jáne sport basqarmasy 2022 jyly 4-17 jas aralyǵyndaǵy 17 myń balany sporttyq seksııalarǵa tartýdy josparlap otyr. Aldaǵy qańtar aıynan bastap sport seksııalaryna qatysýǵa 8 808 bala jazylsa, onyń 7 myńy Aqtóbe qalasynda turatyn jetkinshekter. Osy balalardyń ata-analary sek­sııalar júrgizetin jeke kásip­ker­lermen kelisim jasasty», deıdi Aqtóbe oblysynyń dene shy­nyq­tyrý jáne sport basqarmasynyń bas mamany Ádilbek Diljanov.

Júzý sporty, kórkem gımnas­tı­ka men sporttyq bılermen shuǵyl­danǵysy keletin jetkin­shek­ter qatary kóbeıe túsken. Keıbir sport túrlerine kezek túzildi. Seksııaǵa jazylǵan bala­lardyń bárin birdeı qamtý múm­kin bolmaǵandyqtan, keı balalar kezekterin kútedi. «Seksııany tas­tap ketken balanyń ornyna kezekke keıin turǵan bala barady. Belgili bir sport túrin tańdaǵan jet­kinshektiń tastap ketýin de joq­qa shyǵarýǵa bolmas. Al ba­la­nyń sportpen shuǵyldanýy úshin bólingen memleket qarjysy dalaǵa ketpeýin baqylaý kerek. Osy rette jattyqtyrýshylar sabaq kestesine saı balalardyń qaty­­sy­myn elektrondy tabelderge belgileıdi», deıdi Ádilbek Diljanov.

Balalar sportyn jan basyna qarjylandyrý jobasyna qatysýǵa aqtóbelik 400-den astam jeke kásipkerden usynys túskende, olardyń ishinen 154 kásipker tańdalyp alyndy.

Sport úıirmesin ashqan kásip­kerge qatań talap bar. Ǵımarat­taǵy jattyǵý zaldary talapqa saı jabdyqtalyp, balalardyń kıinip-sheshinetin bólmesi bólek bolýy kerek, jattyǵý zaldarynyń jaryqtandyrylýy, jeldetkish, jýynyp-shaıynatyn bólmeleri talapqa saı bolýy kerek. Kásibı bilimi bar, bilikti jattyqtyrýshy-oqytýshylyq quramy bolmasa, seksııa jumysyna ruqsat joq. Osy talaptardy múltiksiz or­yn­da­­ǵan jeke kásipker ǵana jan ba­sy­­­na qarjylandyrý jobasyna qa­ty­sa alady.

Balanyń úıine jaqyn jerde sporttyq seksııaǵa qatysýy ata-anasy úshin de tıimdi. Bir erek­sheligi, osy jobaǵa mamandan­dy­ryl­ǵan sport mektepteri qatys­tyryl­maıdy, olar onsyz da bıýd­jett­en qarjylandyrylady. Bul kúnderi Aqtóbede balalaryn tegin sport úıirmelerine jaz­dy­rýǵa yqylasty ata-analar kó­beıgen. Endi kún tártibine qar­­­jyǵa qol jetkizgen jeke ká­sip­­ker jumystaryn baqylaý má­­se­lesi shyqty. Basqasha aıt­qan­­da, balalar úshin sport úıir­me­lerin ashqan kásipkerler qyz­me­tin kim qadaǵalaıdy degen su­raq­tyń basy ashyq tur. Sport úıir­melerin baqylaýdy oblystyq deneshynyqtyrý jáne sport bas­qar­masy mamandary quzyretine berý kerek pe, álde táýelsiz qo­ǵam­dyq baqylaýshylar quryla ma? Sportpen shuǵyldanǵysy keletin balanyń jattyǵýy úshin ár aıǵa 14 myń teńge bólinip jat­qanyn aıtyp óttik. Memleket qar­­jy­­synyń tıimdi jumsalýyna monı­­­torıng júrgizip otyrý kerek. Bala seksııaǵa barmaı qoı­sa da, jyl boıy aı saıyn 14 myń teńge tólene berýi ábden múm­kin. Mun­daı jaǵdaıda qarjy qozǵa­ly­syn baqylaýda ustaý kerek. Onyń ústine, ata-anadan túsetin shaǵymdar bar.

Jan basyna qarjylandyrý jobasyna ınklıýzıvti sport túr­leri de qamtylmaqshy. Ázirge Aq­tóbede múmkindigi shekteýli bala­lardy sportqa baýlýmen bir jeke kásipker aınalysyp, 25-30 mú­gedek jasóspirimdi fýtbolǵa jat­tyq­tyrady. Inklıýzıvti sport túrine jattyqtyrýshylarǵa talap óte qatal. Sabaqty arnaıy ınklıýzıvti sportqa kásibı maman­dandyrylǵan jattyqtyrýshylar ǵana júrgize alady. О́kinishtisi, erekshe qajettiligi bar balalardy oqytýshylar Almatydaǵy Qazaq sport jáne týrızm akademııasynda ǵana oqytylady. Q.Jubanov atyn­daǵy Aqtóbe óńirlik memle­ket­tik ýnıversıtetiniń sport jáne deneshynyqtyrý fakýl­tetinde ınklıýzıvti sport jattyq­tyrý­shylary daıyndalmaıdy.

Mine, osy máseleler jan basyna qarjylandyrý jobasynyń da jetilmegen tustaryn anyqtady. Qalaı bolǵanda da sport jattyq­tyrý­shysynyń negizgi – smartfon men gadjetter áleminen kelgen balany ózi tańdaǵan sport túrin jaqsy kórýge úıretý kerek. Basty maqsat – osy. Sport bala­nyń den­saýlyǵyn túzetedi, minezin qalyp­tastyrady. Belgili bir sport túrimen birneshe jyl boıy tu­raq­­ty shuǵyldanǵan jasóspi­rim­niń tártibi túzelip, mekteptegi saba­ǵy da jaqsarady. Eń bastysy, – bala bos ýaqytyn durys jos­­par­laýdy úırenedi. Túıini – bala­lar sporty boıynsha jan basy­na qarjylandyrý jobasyna qaty­sý­shy kásipker óz paıdasyn emes, eń birinshi kezekte balanyń densaý­lyǵy men bolashaǵyn oılaýy tıis.

 Aqtóbe oblysy