№ 456 Jarlyq júktegen jaýapkershilik

Memleket basshysy «Mıllıondaǵan adamdy qazaǵa ushyratyp, tiri qalǵanyn jan saýǵalap bosyp ketýge májbúr etken alapat asharshylyqtyń alǵashqy kezeńi – 1921-1922 jyldardaǵy náýbetten beri 100 jyl ótkenin» eske sala kelip: «Tarı­hymyzdyń osy aqtańdaq betteri áli kúnge deıin jan-jaqty zerttelmeı keledi. Tipti ǵalymdardyń arasynda ashar­shylyq qurbandarynyń naqty sany týra­ly ortaq paıym joq. Ala-qula derekter jáne onyń sebep-saldary jaıly ártúrli kózqarastar qo­ǵamdy adastyrady. Tıisti tarıhı qu­jat­tardy, jınalǵan máli­metterdi asa muqııat zerdeleý kerek», dep aýqymdy jumysqa arqaý bolar sóz aıtqan bolatyn.

Shyndap kelgende, maqalada aıtylǵan bul oı-tujyrym – el Prezıdenti 2020 jyldyń 24 qarashasynda qol qoıǵan №456 Jarlyqtyń zańdy jalǵasy edi. О́ıtkeni «Saıası qýǵyn-súrgin qurban­da­ryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik ko­mıssııa týraly» Jarlyq saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn zańdyq jáne saıa­sı turǵydan aqtaý mindetin aı­qyn­dap berdi. Atap aıtqanda, mem­le­­ket­tik komıssııaǵa saıası qýǵyn-súrgin qur­ban­daryna qatysty tarıhı ádil­dik­ti qalpyna keltirip, elimizdegi saıası qý­ǵyn-súrgin qurbandarynyń is jú­zinde aqtalma­ǵan sanattarynyń, onyń ishinde qoldanys­taǵy zańnamada qam­tyl­maǵan, zańna­mada atalǵanymen is júzinde aqtal­maǵan qurbandar tizbesin túzý júkteldi. Jarlyq qoldanysqa en­gizil­gennen keıin kóp uzamaı elordada Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósher­baev­tyń tóraǵalyǵymen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń birinshi otyrysy ótti.

Barlyǵy 49 adamnan turatyn memle­ket­tik komıssııanyń quramyna Prezıdent Ákimshiligi men Úkimet músheleri, Senat pen Májilis depýtattary, múddeli mem­lekettik uıymdardyń basshylary, qoǵam­dyq uıymdardyń ókilderi men elimizdiń belgili ǵalymdary kirdi. Osy jıynnyń nátıjesinde memlekettik komıssııanyń qyz­metin uıymdastyrýdyń negizgi min­det­teri taǵy bir pysyqtalyp, onyń 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan jumys jospary quryldy. Eń bastysy – qýǵyn-súrginge ushyraǵan ártúrli toptardy aqtaý baǵyt­ta­ryn pysyqtaý úshin óńirlerde arna­ıy jumys toptary qurylyp, tarıhı ádilet­ti­likti tolyq qalpyna keltirý isine bilikti mamandar, elge tanymal tarıhshylar men ǵalymdar, osy taqyrypty talaı jyldardan berý qaýzap jazyp júrgen jazýshylar tartyldy.

Osylaısha, Prezıdenttiń bastamasymen qurylǵan Memlekettik komıssııanyń qyzmeti tarıhty zerdeleý men arhıvtik zertteýler júrgizý jónindegi keshendi ju­mys­tyń negizinde júzege asyryldy. Mem­lekettik komıssııanyń qyzmetin uıym­dastyrý sheńberinde Jobalyq keńse, eki kishi komıssııa, 11 jumys toby jáne 17 óńirlik komıssııa qurylyp, jumys isteı bastady.

Jumys toptary men óńirlik komıs­sııa­lardyń ǵalymdary men sarapshylary jabyq arhıv materıaldaryna ruq­sat alyp, belsendi zertteý jumysyna kiris­ti. Onyń tıimdiligin qamtamasyz etý úshin bazalyq ádisnama bekitilip, jumys top­tarynyń taqyryptyq josparlary qalyptastyryldy, jergilikti jerlerde arhıv qujattaryn izdeý jáne zerdeleý máse­leleri boıynsha kezdesýler ótkizildi.

Keıinnen saıası qýǵyn-súrgin jónindegi jabyq arhıv qorlaryn jan-jaqty zerdeleý jáne olardy kezeń-kezeńimen qupııasyzdandyrý úshin shaǵyn komıssııa quryldy. Sondaı-aq vedomstvolyq jáne memlekettik arhıvterdiń qyzmeti jetil­dirilip, arhıvterdegi ǵalymdar men zertteýshilerdiń jumysy úshin qo­laı­ly jaǵdaı jasala bastady. О́ńirlik komıssııalardyń qyzmetin jandandyryp, olardyń qyzmetin qarjylandyrý, sondaı-aq Memlekettik komıssııa qyzme­tiniń aqparattyq strategııasyn qalyp­tas­tyrý mindetteri belgilendi. Máselen, Memlekettik komıssııanyń bir jumys tobynyń basty mindeti – áıgili ALJIR lageriniń tutqyndaryn, odan bólek, res­pýblıka aýmaǵyndaǵy lagerlerde jazyq­syz qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdardy, olardyń otbasy múshelerin aqtaýǵa baǵyttaldy.

Budan bólek, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen ári Senattyń muryndyq bolýymen «Asharshylyq. Golod. 1928-1934. Derekti hronıka» atty qujattar jınaǵynyń 5 tomdyǵy kópshilikke jol tartty. Asharshylyqqa qatysty tarıhı qujattar men derekter jınaqtalǵan eńbekti ásirese tarıhshylar men zııaly qaýym ókilderi jaqsy qabyldap, «zulmat jyldardyń jan shoshytar jylnamasy» dep baǵalady. Bir aıta keterligi, 1920-1930 jyldardaǵy Ashtyq taqyrybyna arnalǵan alǵashqy 3 tomdyqta usynylǵan 1126 qujattyń 449-y tuńǵysh ret jarııa­landy.

Jalpy, Jarlyq qoldanysqa engi­zilgeli beri Ulttyq qaýipsizdik komıte­­ti­niń arhıvterinde 1800 is anyqtal­ǵan bolsa, onyń 900-i – aımaqtyq bó­lim­she­­ler­de, IIM arhıvterinde – 172 462, Bas pro­ký­ra­tý­ra­nyń arhı­vinde – 585 330 (onyń 329 723-i qu­pııasyzdandyrylmaǵan) derek-málimet suratylǵan. Aımaqtar boıynsha eń kóp anyqtalǵan qujattar sany Almatyǵa tıesili bolyp otyr. Munda 27 129 istiń aq-qarasy aıqyndalǵan bolsa, odan keıin Shymkentte – 17 231, Shyǵys Qazaqstan oblysynda 24 067 arhıv isi áshkerelengen. Sonymen qatar 3 mıllıonǵa jýyq qýda­laý­ǵa ushyraǵan adamnyń esep kartochkalary qaıta kóterilgen.

Jyl boıy memlekettik komıssııanyń jumys toptarynyń músheleri birneshe qalada bolyp, arhıv materıaldaryn jınaý boıynsha 30 ǵylymı-izdestirý issaparyna qatysqan. Osyndaı jumys­ta­rdyń arqa­syn­da jumys toptarynyń músheleri óńir­lik komıssııalar úshin kezdesýler men konsýltasııalar ótki­zip, jergilikti tarı­hı-ólketaný mura­jaı­larynda jumys isteýge múmkindik aldy. Qýǵyn-súrginge ushy­raǵan, depor­ta­sııalanǵan jandarmen, sondaı-aq olardyń urpaqtarymen júrgizilgen áńgimeler men suhbattar da san jyldar boıy qaltarysta qalyp qoı­ǵan tyń tarıhı derekterdiń jaryqqa shyǵýyna túrtki bol­ǵany sózsiz. Qazirgi tańda eli­miz­diń Ortalyq memlekettik arhı­vinde Mem­lekettik komıssııanyń kishi komıssııa­lary, jumys toptary, sondaı-aq óńirlik ko­mıssııa músheleriniń 177 ókiline ar­naý­ly tekserý júrgizilip, memle­ket­tik qu­­pııa­larǵa qoljetkizýge ruqsat rásim­del­­gen.

Ǵalymdar Máskeý men Kıev arhıv­te­rin­de de aýqymdy jumys atqaryp, Reseı Federasııasynyń memlekettik arhıvinde KSRO-nyń eńbekpen túzeý lagerleriniń tarıhy boıynsha, sonyń ishinde QazKSR-da aýmaqtyq ornalasqan lagerler boıyn­sha arhıv qujattary anyqtaldy. Ýkraınanyń qoǵamdyq birlestikteriniń ortalyq memlekettik arhıvinde 27 arhıv qory­nyń materıaldary zertteldi. Qa­zirg­i ýaqytta, elimizdiń jáne shet mem­­­leketterdiń (Reseı, Qyrǵyzstan, Tájik­stan jáne t.b.) ár­túr­li muraǵat qoı­ma­larynan kelip túsip jat­qan arhıv materıaldarynyń mátin­derin terý­diń belsendi prosesi júrip jatyr. Ýkraına, Reseı Federasııasy, О́zbekstan, Belarýs respýblıkalary arhıv­terinen qazaqstandyq saıası qý­ǵyn-súrgin qurbandaryna qatysty aqparat alý máseleleri pysyqtalýda.

Sonymen qatar saıası qýǵyn-súrgin qur­bandaryna qatysty qujattardy qu­pııa­­syzdandyrý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr. Máselen, qazirdiń ózinde UQK Arnaıy memlekettik ar­hıvin­degi materıaldar qoljetimdi bolyp, arhıvtik qujattar jáne istermen jumys isteý boıynsha Memlekettik komıssııa ókilderine arnalǵan nusqaýlyq jadynama ázirlendi. Nátıjesinde, UQK turaqty jumys komıssııasy saıası qýǵyn-súrgin jónindegi materıaldardy qamtıtyn 111 arhıvtik is, onyń ishinde 5517 qujat qupııasyzdandyrylyp, qa­zirgi tańda Memlekettik komıssııanyń Jobalyq ofısi olardy sıfrlaý boıynsha jumystardy júzege asyrýda. Sondaı-aq qupııasyzdandyrylǵan normatıvtik-quqyqtyq aktiler men qujattar jáne Qa­zaq­standa keńes ókimeti repressııalaǵan aýyl turǵyndaryna qatysty eki jınaq 5000 danadan shyǵaryldy. Jalpy, Mem­lekettik komıssııanyń kishi komıssııalary men jumys toptarynyń 2021-2022 jyldarǵa arnalǵan baspa qyzmetiniń jos­paryna sáıkes keler jyly taǵy birneshe basylym shyǵarylmaq. Munyń syrtynda Memlekettik hatshy Q.Kósherbaevtyń tapsyrmasyna sáıkes, saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń biryńǵaı respýblıkalyq derekqory boıynsha arnaıy saıt qury­lyp, elektrondy resýrsty tıisti materıaldarmen tolyqtyrý jumystary júr­gizilýde. Taǵy bir úlken jetistik – Pre­zıdent Arhıvi bazasynda HH ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súrgin materıaldaryn zerdeleý basqarmasy – Ortalyq quryldy.

TÚIIN. №456 Jarlyq júktegen basty mindet – saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryna qatysty tarıhı ádilettilikti tolyq qalpyna keltirý, el tarıhyndaǵy osy aqtańdaq betterdi urpaqtyń esinde qaldyrý. Bul – zulmat zaman shyndyǵyn qalyptastyrýda jasaǵan asa mańyzdy qadam, óte úlken tarıhı mıssııa. О́ıtkeni náýbet jyldarǵa qatysty shynaıy tarıhı kózqarasty qalyptastyrý degenimizdiń ózi ult sanasyn jańǵyrtý degen sóz.