Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Memleket basshysy jańa jyldyq quttyqtaýynda balalarǵa erekshe kóńil bólý kerek ekenin aıtty. «Olardyń ál-aýqaty – memleketimizdiń tabysty bolashaǵynyń senimdi kepili. Sondyqtan kelesi jyldy Balalar jyly dep jarııalaý kerek dep esepteımin» degen Prezıdent bul jerde áńgime urandar men merekelik is-sharalar týraly emes, eń aldymen bılik tarapynan densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qamsyzdandyrý, balalyq shaqty qorǵaý boıynsha naqty sharalar týraly bolyp otyrǵanyn atap ótti.
2021 jyly júrgizilgen Ulttyq halyq sanaǵynyń qorytyndysy boıynsha jalpy halyq sany 19 169 550 adam boldy. Sonyń 33,97 paıyzy – 17 jasqa deıingi balalar. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi balanyń mektepke deıingi bilim alý quqyǵy men erte damýyn qamtamasyz etýge erekshe nazar aýdaryp otyr. Sonyń ishinde 3-6 jastaǵy balalardy mektepke deıingi bilimmen qamtý kórsetkishi 98,8 paıyz deńgeıinde eken. Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy Esenǵazy Imanǵalıevtiń aıtýynsha, 110 818 bala – mektep jasyndaǵy erekshe bilim qajettilikteri bar balalar sanatynda. Olardyń 83 916-y bilim alyp jatyr.
2021 jyly Parlament Májilisi «Bala quqyǵyn qorǵaý máselelerine qatysty Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn birinshi oqylymda maquldady.
«Atalǵan zań jobasynda barlyq muqtaj balalardy saýyqtyrýdan ótkizýdi qamtamasyz etetin; sýısıdtiń aldyn alatyn jáne profılaktıka júrgizetin; mektepterde býllıng boıynsha profılaktıka ótkizetin birqatar mańyzdy bastamalar bar. Sonymen qatar ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan 6 jasqa deıingi balalar men jetim balalardy sábıler úıinen balalar úıine ótkizý jasyn ulǵaıtýǵa qol jetkizdik», deıdi Májilis depýtaty Dınara Zákıeva.
Depýtattyń aıtýynsha, zań jobasynyń túzilýine qoǵam belsendileri de kóp úles qosqan. Olar máseleni sút betinen qalqymaı, 220 eldimekenge baryp, problemalardy kózben kórgen soń baryp iske kirisken. Nátıjesinde, zań jobasyn jasaqtaýdan bólek, 130 balalar mekemesi jóndeýden ótkizilgen. Depýtattyń sózinshe, ásirese kıberbýllıng máselesi asa ózekti bolyp tur. Jel sózdiń áserinen óz-ózine qol jumsaý deregi azaıar emes. 2021 jyldyń 6 aıynyń ózinde balalar arasynda 193 sýısıd oqıǵasy bolyp, sonyń 105-i qaıǵyly aıaqtalǵan.
Mınıstrliktiń dereginshe, respýblıkada 16 myń oqýshy mektebi joq eldimekenderde turady jáne oqý ornyna deıin tasymaldaýdy qajet etedi. Olardyń qaýipsizdigi de erekshe baqylaýda, al mektep avtobýsy eń qaýipsiz kólik bolýy kerek.
Balalar taqyrybynyń ishinde jetim jáne ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar máselesi óte ózekti problema sanalady. Komıtet tóraǵasynyń sózine qaraǵanda, qazir elimizde 23 063 jetim bala bolsa, sonyń 18 805-i otbasylarda eken.
«Jyl saıyn balalar úıiniń sany azaıyp keledi jáne biz buǵan qýanyshtymyz. Sonymen, jetim balalarǵa arnalǵan 96 uıymda 4 254 oqýshy tárbıelenip jatyr» deıdi ol.
Bala máselesine búkil álem asa saqtyqpen qaraıdy. BUU Bas Assambleıasynyń 1989 jylǵy 20 qarashadaǵy 44/25 qararymen Balalar quqyqtary týraly konvensııa qabyldandy. Konvensııa 1990 jyly 2 qyrkúıekte kúshine endi. Qazaqstan konvensııany 1994 jyly bekitti. Endi soǵan saı áreket etip, 5 jylda 1 márte tıisti quqyqtyq baıandamany usynyp otyrýy tıis.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Bala quqyqtary jónindegi ýákili Arýjan Saınnyń aıtýynsha, kelip túsetin shaǵymdar óte kóp. Negizinen múmkindigi shekteýli balalardyń medısınalyq qyzmet pen dári-dármekti alýyna qatysty áleýmettik kómek, bilim, alımentke baılanysty aryz-shaǵym jıi túsedi.
«Biraq memleket deńgeıindegi tereń júıelik ózgeristerdi qajet etip turǵan, balalar quqyǵyn jappaı buzatyn problemalar bar. Túsiniksiz josparlaý, analıtıkalyq zertteýlerdiń joqtyǵy, prosesterdiń durys jolǵa qoıylmaýy jáne vedomstvoaralyq yntymaqtastyqtyń bolmaýy keri áser týǵyzady. Mysaly, eger erte anyqtaý, erterek aralasý jáne saýyqtyrý bolǵanda, tıisti medısınalyq skrınıngter, dıagnostıka men emdeý sharalary júrgizilgende biz tym qurysa bir balany múgedek bolýdan saqtap qalar edik. Kóp jaǵdaıda munyń bári zańnyń durys jetildirilmeýinen týyndaıdy. Normatıvtik-quqyqtyq aktiler deńgeıinde bári de durys jazylǵan. Biraq sol aktiler durys oryndalmaıdy. Bul rette problemanyń túpki ózegin jergilikti atqarýshy organdardan izdeý kerek», dedi Bala quqyqtary jónindegi ýákil.
Biz áldebir shalǵaı aýylda balanyń zorlyq-zombylyqqa ushyraǵanyn, qalanyń qaq ortasynda balkonnan qulap ketkenin, qoǵamda kópe-kórineý quqyǵy buzylǵanyn, kıberbýllıngtiń qurbany bolǵanyn qalamaımyz. Ár adam, ár bala memleket degen úlken mashınanyń bir-bir mehanızmi desek, kókiregi aıaýly arman men maqsatqa toly balanyń ómirde bir ǵana márte jasyp qalýynyń ózi apatqa ákep soqtyraryn baǵamdaýǵa bolady.
Bala laıyqty tárbıe alsyn, bala ulttyq tamyrynan ajyramasyn, zamanǵa beıim bolsyn, bos ýaqytyn paıdaly ótkizsin, qajetti em-domyn esh kedergisiz alsyn, arman-qııalynyń shyndyqqa aınalaryna sensin. 2022 jyl bala quqyǵyna qatysty memlekettiń batyl qımyldary júzege asatyn berekeli, tıimdi jyl bolady degen senim basym.
