Qarý-jaraq dúkenderi qalaı tonaldy?

– Dúkenderge shabýyldyń qa­laı jáne qandaı jaǵdaıda ja­­sal­ǵanyn baıandap berińizshi...

– 8 qarý-jaraq dúkenine sha­býyl jasaldy. Almaty qalasynda­ǵy qarý-jaraq dúkenderiniń sany bu­dan kóp jáne buzaqylar onyń bárin birdeı basyp alǵan joq. Biz­diń baǵalaýymyzsha, olar mun­daı shabýyldarǵa tyńǵylyqty daıyn­dalǵan. Dúkender 6 saǵattan eki táýlikke deıin berilmeı, qorǵandy. Osynshama ýaqyt buzaqylardyń dúken qoımalaryna kirýine tos­qaýyl jasaldy.

– Sonda dúkender jaqsy qor­ǵalǵan bolyp tur ǵoı. Álde qyl­myskerler ishke kirýdiń amalyn taba almaǵan ba?

– Qorǵanatyndaı múmkindik bolǵan joq. Degenmen, dúkender­diń birine jekemenshik kúzet fır­masynyń jedel áreket etý toby kelgen. Qyzmetkerlerimiz shamalary kelgenshe qorǵanyp baqqan. Saldarynan bir adam qazir jan saqtaý bóliminde jatyr. Ekeýi – gospıtalde. Jekemenshik kúzet fırmalary dabyldyń bárine birdeı áreket etpegen. Polıseıler de kelmegen. Bekitilgen kelisimshartqa sáıkes, dúkenderge qaraqshylyq jasalǵan kezde jeke­menshik kúzet fırmalaryna mindetti túr­de dabyl túsedi. Tıisinshe, budan polısııa depar­tamentiniń kúzet pýlti de habardar bolady.

Dál qazirgi jaǵdaıda quqyq qorǵaý organdaryn kinálaı almaımyz. Olardyń qaraq­shylarǵa qarsy áreket eterlik kúshi de, quraly da jetkiliksiz edi. Bıznes ıeleri tıis­ti nómirlerge habarlasqan eken, adam jetis­peı jatyr degen jaýap alypty. Al dúken­derdi kúzetip tur­ǵan bizdiń qyzmetkerler buzaqy­lardyń tobyna jalań qolmen qarsy turdy. Qarsy tarapta atys qarýy bolǵan. О́kinishke qaraı, olar bizdiń qyzmetkerlerdiń kóbin uryp jyqqan.

– Nysandardyń ishki qorǵaý júıesi qalaı áreket etken?

– 2016 jyly Aqtóbedegi ter­rorlyq oqıǵa­lardan keıin arnaıy kúshter kelgenge deıin shabýyl­daýshylar ishke kirip, qarý-jaraqqa qol jetkizbes úshin dúkenderdi qorǵaýdyń dál osyndaı jolyn qamtamasyz etý mindeti qoıyldy. Kúzet qurylymy úshin shamamen 5 mınýt, polısııa ekıpajy úshin budan sál kóbirek ýaqyt beriledi. Bul mindet tolyǵymen oryndaldy.

Biraq bul jolǵy shabýyldaý­shylardyń aldyna naqty maq­sat qoıylǵan. Olar jaqsy daıyn­dalǵan ári istiń jaı-japsarynan tolyq qulaǵdar bolǵan. Máselen, olardyń SÝM-nyń qasyndaǵy «Qorǵan» dúkenine qalaı shabýyl jasaǵanyn aıtaıyn. Bul dú­ken osy saladaǵy kóshbasshy sanalady. Munda qarý áldeqaıda kóp jáne deni myqty qarýlar. Ne­gi­zinen ımporttalǵan taýarlar. Buza­qylar kóshe jaǵynan ǵıma­rat­qa kire almaǵan. Son­dyqtan beton qabyrǵany syndyrýǵa kósh­­ken. Buǵan shamamen 6 saǵat jum­sapty. Odan ári dúken aýmaǵy qorshalǵan arnaıy armatýra­lar­men betpe-bet kelgen. Ony qýatty lazerlik keskishtermen kesip, ishke kirgen. Mine, olar­dyń qandaı daıyn­dyq­pen kelgenin osydan-aq ańǵara berińiz.

Qaladaǵy bizdiń dúkenderdiń kóbine shabýyl jasaldy. Biraq buzaqylar úshin barlyǵy birdeı sátti boldy dep aıta almaımyz. Qalada jappaı tártipsizdik bas­tal­ǵan sátte-aq kirip-shyǵatyn esik­terdi, qarý qoımalarynyń esik­­terin buǵattap tastaý týraly habarlama tarat­tyq. Osy qadam ózin aqtady dep oılaımyn.

– Sonda buzaqylar qandaı qarýdy alyp ketken jáne qansha kólemde?

– Qazir naqty derekti aıta almaımyz. Biraq shyǵyn kóleminiń birneshe mıllıard teńge ekeni qazirden-aq belgili. О́ıtkeni dú­ken­der tonalyp qana qoıǵan joq, órtendi de.

Osy oraıda buzaqylardyń qolyna túsken myltyqtar men vıntovkalardyń kóbi iske qosyl­maǵanyn atap ótken jón. Dú­kenderde saqtalatyn qarýlardyń oq atýǵa qatysy bar belgili bir bólik­teri, ıaǵnı bekitpeler, bekit­pe­lerdiń uıashyqtary, aǵytqysh tetigi­niń bólikteri alynyp, basqa jerde bólek saq­talady. Qarýǵa qol jetkizgenimen, qylmys­kerler atalǵan bóliktersiz oq ata almaı­dy. Aıtpaqshy, tehnıkalyq qaýip­sizdiktiń mundaı sharasyn 2016 jylǵy oqıǵalardan keıin ózimiz usynǵan edik.

Taǵy bir atap óterligi, buza­qylar qoımaǵa kirgen kúnniń ózinde keıbir qarýlarǵa qol jetkize almaı qınalǵan. О́ıtkeni olar myqtap bekitilgen. Sondyqtan bekitpeler­di kúshtep syn­dyrǵan. Sol kezde birshama qarýdyń aǵyt­qysh tetik­teri qıraǵan. Zaqymdanǵan mundaı qarýlar oq atýǵa jaramaıdy. Son­dyqtan urlanǵan qarýlardyń ba­sym bóligi atýǵa jaramsyz dep boljam jasaýǵa bolady.

– Dúkenderde qarýdy saqtaý jáne oǵan qol jetkizý talapta­ry tolyq saqtaldy dep aıta ala­syz ba?

– Iá. Biz qaýipsizdik sharalary turǵysynan qatań tekserýlerden óttik. Dúkenderdi qorǵaý júıesi joǵary deńgeıde boldy dep aıta alamyn. Máselen, olardyń birine qol jetkizý úshin buzaqylar eki tún qatarynan tynbaı jumys istedi. Sol kúıi ishke kire almaı ket­ti. Bi­raq eger arnaıy qural men ýaqyt jetkilikti bol­sa, kez kel­gen kedergini buzýǵa múmkindik bar. Almatydaǵy tártipsizdikter osyǵan dálel.

– Naqtylap aıtyńyzshy, ter­­rorıs­terdiń qolyna qandaı qarý­­lar tıdi?

– Sporttyq jáne ańshylyq qarýlar. Bizde basqa qarý satylmaıdy.

– Arnaıy daıyndalǵan sodyrlardan bó­lek qaraqshylar da dúkenge kirip otyr ǵoı?

– Iá. Aldymen sodyrlar jú­rip ótken. Olardan qalǵany qa­raq­shylardyń qolyna tıgen. Jo­ǵaryda aıtqanymdaı, sodyrlar jaq­sy daıyndalǵan jáne ne úshin kelgenin naqty bilgen. Máselen, «Qorǵanǵa» túsken sodyrlardyń qolyna lazerlik keskish qalaı tıip júr jáne qandaı keskish deseńizshi?!

– Sonda sodyrlar qalaı da­ıyn­dalǵan? Tyńshylyq jasap, ǵımarattyń josparyn zerttegen be?

– Munda jasyryn eshteńe joq. Dúkender jertólede ornalaspaǵan. Kelýshilerge ashyq ári erkin kirip-shyǵýǵa bolady. Demek, satyp alýshy retinde kelip, jaǵdaıdy zertte­gen bolyp tur ǵoı. Dese de, olardyń dúken qabyrǵalaryn qıratýǵa kóp ýaqyt jumsaǵanyn eskersek, qarý saqtalǵan jerdiń qorǵanysyn durys baǵamdamaǵanyn ańǵarýǵa bolady.

– Qylmyskerlermen betpe-bet kelgen áriptesterińiz olardy qalaı sıpattap otyr? Áre­ketterin qalaı túsindirdi?

– Aıtýlarynsha, óte agressıv­ti ári ashý ­kernegen adamdar. Kó­bi mas kúıde bol­ǵan. Top-tobymen dúkenderge kelip, qyzmet­kerlerge «О́mir súrgileriń kelse, ketińder» dep eskertý maqsatynda aýaǵa oq atqan.

Qyzmetkerler de qorǵanýǵa ty­rysqan. Má­selen, Taldyqorǵanda dúken ıeleriniń ózde­ri dabylǵa kelgen kúzetshilermen birge qor­ǵanyp, buzaqylardy ishke kirgizbegen. Me­niń­she, bul jerde qylmyskerlerdiń daıyn­dyǵy men shabýyldyń negizgi maqsaty úlken mańyzǵa ıe sekildi. Taldyqorǵandaǵy dúkenge shabýyl jasaǵandar jaı ǵana jabaıy tobyr bolǵan, al Almatydaǵy sodyrlar kásibı turǵydan daıyndalǵandar. Sol sebepti Almatydaǵy dúkender jelisine degen qyzyǵýshylyq ta basqasha sıpatta bolǵan.

Qaladaǵy taǵy bir iri saýda núkteleriniń biri «Alpamys» dúkenine aldymen tórt kólik kelgen. 6 saǵat boıy ishke kirýdiń qamymen aınalysqan. Dittegen maqsatqa qol jetkizgen soń júk kóligin shaqyryp, irili-usaqty qarý­dyń bárin tıep alyp ketken. Mine, bul ábden oılastyrylǵan qadam.

– Osy oqıǵalardan keıin qa­rý-jaraq aınalymyndaǵy talaptardy taǵy qatań­datý kerek shyǵar?

– 2016 jyly biz qarý-ja­raq aınalymy normalaryn qatań­datý boıynsha barlyq jańa talaptardy qabyldadyq jáne teh­nıkalyq turǵyda terrorıstik shabýyl synaqtaryna tótep berdik. Qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin qoldan kelgenniń bári jasaldy. Muny adamdardyń kózine tike qarap aıta alamyn. Bir ǵana qadam qalyp otyr. Bul – qarý satýǵa túbegeıli tyıym salý. Biraq bul durys sheshim emes. Tek zańdy qarý-jaraq aınalymy ǵana baqylanady. Onyń syrtyndaǵynyń bári qyl­mystyq sıpatqa ıe.

– Qazir qylmyskerlerdiń qolynda birshama qarý bar. Olar­­­dyń endigi jaıy ne bolmaq?

– Qazirdiń ózinde qarýlar­dyń tabylyp jatqanyn bilemiz. Aldaǵ­y ýaqytta da tabylatyny belgili. Bir bóliginiń múl­dem joǵalyp tyna­ry da anyq. Keıinnen jaryqqa shyǵýy da múm­kin. Biraq urlanǵan qarýdy qoldaný qylmys ekenin kópshilik túsinedi dep oılaımyn. Ol úshin jaýapkershilik qarastyrylǵan.

Menińshe, urlanǵan qarýdy qyl­mystyq maqsatta odan ári paı­dalaný yqtımaldylyǵy anaý aıtqandaı joǵary emes. Ańǵar­sańyzdar, Almatydaǵy terrorlyq shabýyldarda buza­qylar negi­zi­nen jaýyngerlik qarýmen júr­di. Olar muny tártipsizdik ke­zinde quqyq qorǵaý organdary qyz­met­kerlerinen tartyp alǵan nemese polısııa ýchaskelerine jasalǵan shabýyldardan keıin qol jetkizgen bolýy múmkin.

– Áldekimniń qolynda qarý júr delik. Mundaı jaǵdaıda ne is­teý kerek? Qandaı keńes bere­siz?

– Ishki ister mınıstrliginiń qa­rýdy óz erkimen tapsyrý týraly buıryǵy bar. Eger adam myltyq taýyp alsa, al qazir buza­qy­lar­dyń tastap ketken qarýyn kez kel­gen jer­den taýyp alýǵa bolady, ony dereý polı­sııaǵa tapsyrý ke­rek. Árıne, tapsyrý­shy­nyń Alma­tydaǵy shabýyldarǵa jáne basqa da qylmystarǵa qatysy bar-joǵyn tekse­redi. Biraq kez kelgen jaǵdaıda ony dereý tapsyrǵan abzal.

– Memleketten qandaı qoldaý kúte­sizder?

– Qazir zardap shekken bız­nes­ke kómek kórsetý tetik­teri pysyqtalýda. Biz Ulttyq kásip­kerler palatasymen birle­sip belgili bir sharalar qabyl­daý­dy bastaımyz. Aıta ketý ke­rek, biz eshqashan memleketten jeńil­­­dikter men preferensııa­lar sura­ǵan emes­piz. Biraq qazir mem­le­kettiń qoldaýy aýadaı qajet. On­syz aıaqtan turý qıynǵa soǵady. Áriptesterimniń kóbi 30 jyl boıy osy bıznespen ómir súrip keldi. Sonyń bári áp-sátte joıylyp otyr. Sondyqtan biz qoldaý tetikteri týraly usynystarymyzdy ázir­leımiz. Sonyń kómegimen ǵana salany tyǵyryqtan shyǵarýǵa múm­kindik bar.

Sosyn 2016 jyly aıtylǵan problemaǵa qaıta oralý kerek shyǵar. Sol kezde biz jeke kúzet qurylymdarynyń jedel áreket etý toptary josparlanǵan shabýyldardy toıtarý úshin jetki­lik­ti túrde qarýlanbaǵanyn kóter­­gen edik jáne Almatydaǵy oqı­­ǵa­lar olardyń avtomatpen qarý­­lanǵan tobyrǵa qarsy tura almaı­tyndyǵyn anyq kórsetti.

Áńgimelesken

Lıýdmıla MAKARENKO