Álem • 20 Qańtar, 2022

Tonga janartaýy jaıly ǵalymdar ne deıdi?

90 ret kórsetildi

Tonga − Tynyq muhıtyndaǵy polınezııalyq memleket. El turǵyndary Tynyq muhıty memleketin kúlmen jaýyp, ony sýǵa batyrǵan joıqyn janartaý jarylysynan qalpyna keltirý úshin kúresip jatqanda, ǵalymdar atqylaýdyń jahandyq saldaryn jan-jaqty túsinýge tyrysýda, dep habarlaıdy Egemen.kz  nytimes.com-ǵa silteme jasap. 

Osy oqıǵadan keıin álemniń keıbir bólikterinde aýa raıyna qysqa merzimdi áser etýi múmkin jáne radıohabarlardaǵy, sonyń ishinde ǵalamdyq pozısııalaý júıelerinde qoldanylatyn kishigirim sátsizdikter bolýy múmkin. Jarylys týdyrǵan soqqy tolqyny men  sýnamıden týyndaǵan erekshelik ǵalymdardy kóptegen jyldar boıy osy oqıǵany zertteýge májbúrledi. Sýnamı Tynyq muhıtynda ǵana emes, Atlant, Karıb jáne Jerorta teńizinde de tabyldy.

Úkimet atqylaýdy «buryn-sońdy bolmaǵan apat» dep atady, degenmen zııannyń tolyq kólemin anyqtaý qıyn. О́ıtkeni jarylys sý astyndaǵy telekommýnıkasııalyq kabelderdi zaqymdady, al kúl Tonga áýejaılaryn jabýǵa májbúr etti.

Alaıda Tongadan tys jerde jarylys qaýpi aıqyn boldy. Spýtnıktik fotosýretterde dıametri birneshe júz km bolatyn balshyq, tastar, janartaý gazdary men sý býynyń bulty kórsetilgen. Al gaz ben qoqystyń tútini atmosferaǵa 32 km-ge jýyq kóterildi.

Keıbir výlkanologtar apatty 1883 jyly Indonezııadaǵy Krakataýdyń apatty jarylysymen jáne 1991 jyly Fılıppındegi Pınatýbo taýynyń sońǵy atqylaýymen salystyrdy. 1991 jyly Pınatýbo birneshe kún boıy atqylap, stratosferaǵa nemese atmosferanyń joǵarǵy qabattaryna 20 mıllıon tonnaǵa jýyq kúkirt dıoksıdi gazyn laqtyryp, gaz sýmen birge kún sáýlesiniń bir bóligin shaǵylystyratyn jáne taratatyn aerozol bólshekterin jasap, olardyń betine túsýine jol bermedi.

Anglııadaǵy Bat ýnıversıtetiniń atmosferalyq fızıgi, Doktor Raıttyń aıtýynsha, tolqyn atmosferada joǵary bolǵan kezde, ol aýa raıyna jaqyn qysqa merzimdi jáne janama túrde reaktıvti aǵynǵa áser etýi múmkin. «Biz aldaǵy birneshe kúnde ne bolatynyn asyqpaı kútemiz», dedi ǵalym.

Sýnamı sýdyń tez qozǵalýynan, ádette taý jynystary men topyraqtyń qozǵalýynan paıda bolady. Sý astyndaǵy úlken aqaýlar jer silkinisi kezinde sýnamıge ákelýi múmkin. Ǵalymnyń aıtýynsha, tolqyn óte joǵary bolǵandyqtan, ol ǵalamdyq pozısııalaý júıeleriniń spýtnıkterinen radıohabarlar men sıgnaldarǵa az áser etedi.

Asel Jıgıtova, 

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa Ulttyq ýnıversıteti

fılologııa fakýltetiniń stýdenti

Sońǵy jańalyqtar

Parlament depýtattary kanıkýlǵa ketti

Parlament • Búgin, 10:56

Beısenbige arnalǵan aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:55

Álemde COVID-19 juqtyrý deregi kúrt ósti

Koronavırýs • Búgin, 09:28

Asýdyń qarsylasy anyqtaldy

Sport • Búgin, 08:39

Qatarynan 18 ret jeńildi

Sport • Búgin, 08:37

Býblık pen Rybakına qaldy

Sport • Búgin, 08:35

Qııardan mol ónim alady

Aımaqtar • Búgin, 08:34

Sıfrlandyrýda oń ózgerister bar

Tehnologııa • Búgin, 08:30

AITV ınfeksııasyn anyqtady

Medısına • Búgin, 08:25

Jetesovter áýletiniń jeke konserti

О́ner • Búgin, 08:23

Bul tańdaýdyń máni tereńde

Qazaqstan • Búgin, 08:08

Birlik pen kelisimniń úlgisi

Qazaqstan • Búgin, 08:05

Qos jobany qaıta qaraý qajet

Qazaqstan • Búgin, 08:00

Uqsas jańalyqtar