Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
«Tórt ólshemdi bilim: jetistikke jetýge qajetti quzyrettilikter» kitabynyń avtorlary bilim berýdiń jańa qurylymy damyp, atalǵan salanyń óz aldyna qoıatyn maqsattar aýqymy keńeıgen saıyn olardy iske asyrýda qanshalyqty durys baǵytta kele jatqanymyzdy baǵalaıtyn rásimderdi ázirleý qajettiligi arta túsetinin atap kórsetedi.
«Jaqsy» baǵalaý degenimiz ne jáne ol nelikten mańyzdy? Bul suraqty baǵalaýǵa qatysty halyqaralyq keńesshi Nıýman Bıordetke qoıǵanda, ol: «Bir qaraǵanda, qarapaıym másele bolyp kóringenimen, shyn máninde, bul kúrdeli, saıası deńgeıde túsinbeýshilik pen jaýaptyń bolmaýy kóptegen túıtkildi máselege alyp keledi», dep jaýap berdi.
Pedagogıka ǵylymdarynyń teoretıkteri baǵalaýdyń basty fýnksııasy – prosesti taldaý jáne oqý úderisiniń júrý barysyn anyqtaý, oǵan túzetý engizýge múmkindik beretin keri baılanys ornatý dep esepteıdi. Iаǵnı oqýshy biliminiń naqty nátıjesin, pedagogtiń sheberlik deńgeıin nemese mekteptiń jetistigin kórsetetin kórinis emes. Bul – oqý úderisin uıymdastyrý men onyń mazmunynan bastap, nátıje men ony jaqsartýǵa qatysty praktıkalyq usynystarǵa deıingi úlken aýqymdy qamtıtyn oqý úderisiniń damý jáne ony jetildirý baǵytyn barynsha aıqyndaıtyn asa mańyzdy qural.
2020 jyly Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (EYDU) mekteptegi bilim berýge qatysty sarapshylary «Qazaqstannyń bilim berý maqsattaryn qoldaıtyn ulttyq baǵalaý júıesin ázirleý» taqyrybynda arnaıy baıandama daıyndady. Onda jaqsy josparlanǵan baǵalaý júıeleri oń nátıjege, al nasharlary teris saldarǵa alyp keledi delingen. EYDU sarapshylarynyń pikirine qaraǵanda, alynǵan bilim men daǵdylardyń tutas keshenin baǵalaı almaıtyn emtıhandar oqýshylardy ári qaraı bilim alýda jáne praktıkalyq ómirde qajet bolatyn múmkindikterden aıyrady. Bul rette muǵalimder de oqý baǵdarlamasynan aýytqıdy. Oqýshylardy emtıhanǵa daıyndaýdyń mańyzy test tapsyrmalarynyń durys jaýaptaryn jattatýmen shekteledi. Sáıkesinshe emtıhan nátıjeleri burmalanady jáne mektepte alǵan biliminiń naqty deńgeıin kórsetpeıdi. Bul óz kezeginde oqytý men oqýda ǵana emes, jalpy eldiń damýyna, ulttyq maqsattarǵa qol jetkizýge kedergi keltiredi.
Aǵymdaǵy baǵalaýdyń jıyntyq nátıjeleri jaqsy bolýy múmkin, alaıda oqýshylardy syrttaı baǵalaǵanda nemese halyqaralyq monıtorıngtik zertteýlerge qatysqanda alǵan bilim sapasynyń sáıkessizdigi anyqtalady.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń III otyrysynda «Qazaqstan oqýshylardyń bilim deńgeıin halyqaralyq baǵalaý nátıjeleri boıynsha damyǵan elderden aıtarlyqtaı artta qalyp otyr. Mundaı artta qalýdyń kóptegen sebebi bar, basty sebep – bul bilim berýge bólinetin qarajattyń jetkiliksizdigi, sondaı-aq osy óte mańyzdy salada júıeli jáne oılastyrylǵan reformalardyń bolmaýy» dep ádil baǵasyn berdi.
Elimizdegi bilim berý úderisiniń jaı-kúıi men qajettilikterin muqııat qadaǵalaýǵa, onyń obektıvti ózgeristeriniń mazmunyn aıqyndaýǵa qabiletti ulttyq baǵalaýdyń tıimdi júıesin qalyptastyrý – bul qazaqstandyq bilim berý saıasatynyń jalpy strategııasyndaǵy mańyzdy taktıkalyq mindet.
Bizdiń ulttyq baǵalaý júıemiz qandaı jáne onyń qaı tusyn ózgertý qajet?
Ulttyq emtıhandar
Qazaqstanda ulttyq emtıhannyń eki túri bar. Birinshisi, 11-synyptaǵy qorytyndy attestattaý. Emtıhandy tek orta bilim beretin mektep oqýshylary tapsyrady. Mundaı emtıhan kolledj túlekteri úshin júrgizilmeıdi, bul resmı túrde orta (arnaýly) bilim alýshy jáne ony aıaqtaýshy oqýshylardyń 40%-ǵa jýyǵy. Onyń ústine, qorytyndy attestattaý derekteri tolyqtaı standarttalmaǵan, sondyqtan mekteptegi bilimge júıeli monıtorıng júrgizýdiń keshendi tetigi bola almaıdy. Ekinshisi, joǵary oqý oryndaryna túsý kezindegi emtıhan nysany – ulttyq biryńǵaı testileý (UBT). UBT 2004 jyldan beri ótkizilip keledi. Ony engizý, bir jaǵynan, mektep túlekteriniń orta bilimdi tolyq aıaqtaǵan kezdegi nátıjesin tirkeýge, ekinshi jaǵynan, UBT joǵary oqý oryndaryna talapkerlerdi irikteý kezinde ádildik deńgeıin arttyrýdy qamtamasyz etýge, stýdentterdi qabyldaý jáne olarǵa stıpendııalar taǵaıyndaý úderisin barynsha ashyq jáne obektıvti etýge baǵyttalǵan. 17 jyl ishinde UBT mekteptegi bilim berý mazmunyndaǵy jańashyldyqtarǵa jáne eldegi obektıvti ózgerip otyrǵan bilim berý qajettilikterine oraı udaıy jańaryp otyrdy. UBT-ny oqýshylardyń jetistikterin baǵalaý kezinde ulttyq bilim berý standarttaryna qatysty salystyrý úshin ishinara qoldanýǵa bolady.
EYDU baıandamasynyń sarapshylyq qorytyndylary da UBT-nyń birneshe eleýli máselelerin atap kórsetip otyr. Birinshisi, test tapsyrmalary oqýdyń qoldanbaly formalarynyń jetistikteri men alynǵan praktıkalyq daǵdylar deńgeıin kórsetýdiń ornyna, oqýshylardy kóbinese derekterdi este saqtaýǵa shaqyrady. Ekinshisi, ulttyq joǵary oqý oryndaryndaǵy oryn sanynyń, oqýdy granttyq qarjylandyrý kóleminiń shekteýligine qaramastan, UBT-dan joǵary ball alýǵa degen umtylys. Saldarynan «qaıtkende joǵary nátıjege jetý» degen maqsat paıda boldy. Onyń is júzinde qandaı kórinis taýyp jatqanyn, akademııalyq adaldyq máselelerin oqýshylar da, ata-ana da, muǵalimder men mektep basshylyǵy da jaqsy biledi. Onyń ústine, UBT test tapsyrmalary jyl saıyn ózgerip otyrady. Ulttyq emtıhannyń osy túriniń nátıjesin bilim berý úderisiniń sapasyna udaıy monıtorıng júrgizý úshin qoldaný qıyndyq týǵyzady.
Ulttyq monıtorıngtik baǵalaý
Damyǵan elderdiń kópshiliginde bilim sapasyn ulttyq monıtorıngtik baǵalaý júıesi bar. Syrtqy baǵalaýdyń bul túri bir ortalyqtan ázirlengen test tapsyrmalary túrinde usynylady. Olar oqýshylar arasynda mekteptegi bilim berýdiń belgili bir kezeńderi aıaqtalǵan kezde ótkiziledi. Syrtqy baǵalaýdyń mundaı túri oqý nátıjelerin qadaǵalaý jáne ony jaqsartý boıynsha sharalar qabyldaýdy negizdeý maqsatynda qoldanylady.
Qazaqstanda syrtqy baǵalaýdyń osy sııaqty formasy bar, ol – oqý jetistikterin syrtqy baǵalaý (OJSB). Bul 2012 jyldan bastap 9-synyp oqýshylarynyń, keıin 4-synyp (2016 j.) jáne 11-synyp (2017 j.) oqýshylarynyń bilimin júıeli irikteý arqyly monıtorıngtik zertteý júrgizý nysanynda engizildi. Bıylǵa deıin OJSB belgili bir deńgeıde oqý tıimdiligin ulttyq baǵalaýdyń basty quraly bolyp keldi. Nátıjeleri men qorytyndylary Qazaqstandaǵy bilim berý júıesiniń ahýaly men damýy týraly alǵashqy jyl saıynǵy esepti daıyndaýǵa negiz boldy. OJSB 4 jáne 9-synyp oqýshylaryn irikteý arqyly testileý túrinde 2004-2011 jyldar arasynda qoldanylǵan aralyq memlekettik baqylaýdy (AMB) almastyrdy. AMB-dan bas tartýǵa kóbine mektepter men muǵalimder tarapynan joǵary jıyntyq baǵa alý maqsatynda test nátıjelerin burmalaý jaıttarynyń kóbeıýi sebep boldy. Sondyqtan dál osy jaǵdaıda OJSB-ny engizý Qazaqstandaǵy bilim berýdi damytý maqsattaryna jáne aýqymdy halyqaralyq tájirıbege negizdelgen ulttyq baǵalaý júıesin damytýǵa jasalǵan ozyq qadam boldy. Degenmen OJSB-ny obektıvti túrde baǵalaý maqsatynda EYDU baıandamasyndaǵy áriptes-avtorlarynyń synı pikirleri men onyń qazirgi kúıine júrgizilgen tereń taldaýymyzdy eskere otyryp, onyń kelesideı kemshin tustaryn atap ótken jón.
Birinshiden, test tapsyrmalary quzyrettilikterge negizdelgen qazaqstandyq mektepterdiń jańa oqý baǵdarlamasyna sáıkes kelmeıdi. Áli kúnge deıin oqýshylardy baǵalaýda negizinen olardyń alǵan bilim kólemi eskeriletin baǵalaýdyń eskirgen tásilderin qoldanatyny jasyryn emes. Bul rette oqýshylardyń, onyń ústine joǵary deńgeıdegi oqýshylardyń kognıtıvtik daǵdylaryn baǵalaýda keıbir pedagogter áli de eski túsinikti ustanady.
OJSB nátıjeleri eldiń bilim berý júıesiniń ahýalyna tereń taldaý jasaýda, bilim berý saıasaty salasynda sheshim qabyldaýda asa kóp qoldanyla bermeıdi. OJSB-nyń oqýshylardyń bilim deńgeıin qadaǵalaýy álsiz. EYDU baıandamasynda aıtylǵandaı, jalpy alǵanda ulttyq baǵalaý nátıjeleri halyqaralyq baǵalaýmen ıyq teńestire almaıdy.
Ulttyq baǵalaý júıesiniń úsh negizgi quramdas bóligi – qorytyndy attestattaý, UBT men OJSB sapalyq ózgeristerge ushyrap, túıtkildi tustarynan arylýy tıis. Olardy qazaqstandyq bilim berýdiń jańartylǵan mazmunyna, memlekettegi ornyqty, bilimge negizdelgen ekonomıkanyń qalyptasý qajettilikterine sáıkes keletin jańa deńgeıge kóterý qajet.
Ulttyq baǵalaý júıesin jetildirý – Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda qoıylǵan mańyzdy mindetterdiń biri.
Qazirgi tańda Qazaqstanda joǵaryda aıtylǵandaı, syrtqy baǵalaýdyń áldeqaıda zamanaýı júıesin (UBT jáne OJSB) ázirleý jáne engizý úderisi júrip jatyr. Ol Dúnıejúzilik banktiń tehnıkalyq jáne qarjylyq qoldaýymen «Orta bilim berýdi modernızasııalaý» aýqymdy jobasy aıasynda júzege asyrylady. Memlekettik jalpy bilim berý standarttary jańartyldy, jańa oqý baǵdarlamalary ázirlendi jáne engizildi.
Krıterıaldy baǵalaý muǵalimderdiń oqýshylar jumysyn jáne jetistikterin baǵalaýyna negiz boldy. Oqýshy tarapynan oqý baǵdarlamasy birliginiń ıgerilýin keshendi baǵalaý mektepte bólim boıynsha (BJB) jáne toqsandyq jıyntyq baǵalaý (TJB) negizinde júzege asyrylady. Bul oqýshy alǵan bilimniń qarqynyn obektıvti, aýqymdy jáne dál ólsheýge, oqýshynyń oqýǵa degen yntasynyń ózgerýin anyqtaýǵa jáne baǵalaýdaǵy belsendi róliniń qalyptasýyna múmkindik beredi. Osylaısha, oqý úderisi sapasy men nátıjeliligi artady. Mundaı jańa formalardy engizý úderisi jalǵasýda jáne kóptegen pedagogke, ásirese aǵa býyn ókilderine ońaı soqpaı tur. Degenmen burynǵy júıege oralmaıtynymyz anyq jáne muny pedagogter men ata-analar qaýymynyń basym bóligi túsinip otyr.
Qazaqstandyq bilim berýde ishki jáne syrtqy baǵalaýdyń arasynda tepe-teńdikti saqtaý mańyzdy. Buǵan qosa, ulttyq jáne halyqaralyq baǵalaýdyń nátıjelerine barynsha sáıkes keletindeı jaǵdaıǵa umtylý qajet.
Halyqaralyq salystyrmaly zertteýler
Halyqaralyq salystyrmaly zertteýler – syrtqy baǵalaýdyń úshinshi mańyzdy derekkózi. Olar oqý jetistikterin baǵalaý jónindegi halyqaralyq qaýymdastyq (IEA) jáne EYDU sııaqty halyqaralyq uıymdar tarapynan júrgiziledi.
Túrli elderdiń ulttyq bilim berý júıesiniń ahýaly men ondaǵy ózgeristerdi anyqtap, salystyrýǵa, memleketterdiń bilim berý salasynda qabyldaǵan strategııalyq sheshimderiniń tıimdiligin baǵalaýǵa birqatar zertteýler kómektesedi. Atap aıtqanda, mekteptegi matematıka jáne jaratylystaný bilim sapasyn halyqaralyq monıtorıngileý (TIMSS), mátindi oqý jáne túsiný (PIRLS), sondaı-aq oqýshylardyń bilim jetistikterin baǵalaý jónindegi halyqaralyq baǵdarlama (PISA). Olar bilim berýdegi halyqaralyq basymdyqtar eskerilip jasalatyn bir quraldy paıdalana otyryp, túrli elderdiń iriktelgen oqýshylary arasynda júrgiziledi.
TIMSS jáne PIRLS nátıjeleri qazaqstandyq bastaýysh synyp oqýshylarynyń jaratylystaný, matematıka jáne oqý saýattylyǵy boıynsha halyqaralyq qurdastarymen salystyrylatyn nátıjelerdi kórsetetinin baıqatady. 8-synyp oqýshylary matematıka men jaratylystaný ǵylymdary boıynsha nátıjelerdi Fransııa, Italııa, Túrkııa, Jańa Zelandııa sııaqty eldermen teń dárejede kórsetedi. Alaıda 15 jastaǵy qazaqstandyq oqýshylardyń PISA emtıhanyn tapsyrǵanda, EYDU elderiniń kórsetkishterinen áldeqaıda artta qalatyny baıqalady. Mundaı nátıje test ádistemelerindegi aıyrmashylyqtarǵa baılanysty bolýy múmkin. Mysaly, TIMSS oqý baǵdarlamasyndaǵy faktiler men úderisterdi naqty sıpattaıdy. PISA kóbine oqýshylardyń fýnksıonaldyq saýattylyq deńgeıi men bilimderin is júzinde qoldaný qabiletin kórsetedi. Degenmen ekinshi jáne odan joǵary deńgeıdegi tapsyrmalarǵa shamasy kelmegen qazaqstandyq balalardyń sany EYDU elderindegi qatarlastarynan kóp. PISA-2018 málimetterine sáıkes, 2-deńgeıli tapsyrmany oryndamaǵan oqýshylarymyzdyń úlesi oqý saýattylyǵy boıynsha joǵary jáne EYDU elderinde orta eseppen 23% bolsa, bizde – 64%. Matematıkalyq saýattylyq boıynsha bul araqatynas 24%-ǵa qarsy 49%-dy, jaratylystaný saýattylyǵy boıynsha 22%-ǵa qarsy 60%-dy quraıdy.
EYDU standarttaryna sáıkes, 2-deńgeıli tapsyrmalardy oryndaı almaǵan oqýshylar fýnksıonaldyq saýatty emes sanalatynyn atap ótý qajet. Demek, olar oqylym, jazylym jáne esepteý daǵdylaryn kúndelikti ómirde, ózin damytýda jáne qoǵam damýynda paıdalanýdy bilmeıdi. Bul – tereń oılanýdy qajet etetin másele.
Syrtqy baǵalaýdyń mindeti – bilim berý úderisiniń jalpylama, sondaı-aq jekelegen aspektilerindegi jetistikter týraly málimet alý. Biz Qazaqstannyń jaǵdaıyn eskere otyryp, PISA nátıjelerine taldaý júrgizdik. Ol úshin UBDQ derekteriniń úlken aýqymy (biliktilik deńgeıleri boıynsha pedagogter úlesi, otbasylardyń áleýmettik jaǵdaı kórsetkishteri, úsh aýysymdyq mektepter úlesi, qosymsha bilimmen qamtý jáne t.b.) paıdalanyldy. Negizgi komponent ádisi (RSA) boıynsha taldaý, mysaly, PISA-nyń sapasyn kóterý úshin óńirlerge qosymsha bilim berý júıesi men onyń sapasyna mán berý qajettigin kórsetti. Sebebi PISA test tapsyrmalaryn oryndaý úshin oqýshylar biletinderin ekstrapolısııalaýy, pán sabaqtarynyń shekarasynan asyra oılaýy, óz bilimderin jańa jaǵdaıda sheber qoldanýy, oqý strategııasynyń tıimdiligin kórsetýleri tıis.
EYDU mamandary aıtqandaı, eger balalar biz biletindi ǵana úırense, olar aldyńǵy býynnyń izimen ǵana júrip ótedi. О́z betinshe izdenýge baýlysaq, olar jańa belesterdi baǵyndyra alady. О́zi oılanyp, sheshim qabyldaıdy, tulǵalyq turǵydan da, áleýmettik turǵydan da damý jolyndaǵy jańa maqsattarǵa bet alady.
Qazaqstandyq mekteptegi bilimdi syrtqy baǵalaýdyń búgingi júıesi HHI ǵasyrdaǵy el men álemniń ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq damýynyń barlyq syndaryna jaýap beretin osyndaı nysanany kózdep, osyndaı maqsatqa umtylýǵa tıis.
OJSB jáne UBT-ǵa ózgeris engizý bastalyp ketti. 2020 jyldyń qarashasy men 2022 jyldyń jeltoqsany aralyǵyndaǵy eki jyl ishinde oqý jetistikterin syrtqy baǵalaý (OJSB) jáne ulttyq biryńǵaı testileý (UBT) standarttaryn aıtarlyqtaı jańartý qajet. Arnaıy oqytýdan ótken 470 maman 24 myńǵa jýyq jańa test tapsyrmalaryn ázirleıdi jáne eki ret pılottyq synaqtan ótkizedi.
Qazirgi jaǵdaıda atalǵan jumys baǵyttaryn bos daýryqpaı, syndarly eskertýler men kásibı syn-pikir bildire otyryp, ujym bolyp túsiný mańyzdy. Sebebi ár isimiz, jańalyqqa degen umtylysymyz jáne mekteptegi bilim berý úderisin jańartýǵa, joǵary nátıjelerge jetýge degen talpynysymyz ortaq. О́ıtkeni jas býynnyń bilim sapasy, qazaqstandyq jastardyń táýelsiz Otanymyzdy damytýdaǵy jańa bıikterge jetý qabileti bizge baılanysty.
Aıdana ShILIBEKOVA,
«Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» DBBU Pedagogıkalyq ólshemder ortalyǵynyń dırektory
