Ásirese, Keńes odaǵynda qaýym men ult uǵymdary ıdeologııalyq turǵydan ádeıi burmalanyp, kúmándi túsinikte sıpattaldy. Al biz qazirgi álemde tutas qaýymdyq qurylym negizinde qalyptasqan ekonomıkalyq hám saıası-áleýmettik sebepterdi saraptaı otyryp, qaýym degenimiz – ındýstrııalyq damýdyń zańdy sharttaryna jan-jaqty jaýap bere alatyn ulttyq damýdyń eń joǵarǵy satysy, degen tujyrym aıtqymyz keledi.
Bul jerde oqyrmannyń esine sala ketetin mańyzdy eskertý – kez kelgen halyq áýeli birtutas ult bolyp tolyq qalyptaspaıynsha ol eshýaqytta qaýymǵa aınala almaıdy. Bul ótken jáne qazirgi adamzat balasynyń basynan keshken jáne keship jatqan ómir tájirıbesi. Biz oıdan shyǵarǵan dúnıe emes.
Adamzat tarıhynda dara memlekettik basqarý júıesin dástúrge saı jetildire otyryp, eldegi saıası, ǵylymı, mádenı jáne áleýmettik máselelerdi der kezinde durys baǵyttap, osy máselelerden týyndaǵan is-áreketterdi sátti uıymdastyryp, ekonomıkanyń óndirgish qýatyn óz adamdarynyń oı-sana, kúsh-jigerimen ornatyp úlgergen ult qana qaýym bola alady.
Batys Eýropa men Soltústik Amerıkada ónerkásip revolıýsııasy bastalǵannan keıin álemdik ekonomıkanyń negizin qalaýshy aǵylshyn, nemis, fransýz, orys sııaqty iri-iri qaýymdardyń qalyptasý prosesi edel-jedel júrildi. Bul prosess birneshe ǵasyrǵa sozylyp, HH ǵasyrda Azııa qurlyǵynda da japon, koreı, qytaı sııaqty ekonomıkasy qýatty iri-iri qaýymdastyqtar dúnıege keldi.
Al bizdiń jaǵdaıda agrarly aýylsharýashylyq elder qatarynan ındýstrııaly derjava dárejesine óz kúshimizben kóterilip shyqqan jaǵdaıda ǵana iri qaýym bolyp qalyptasa alamyz. О́kinishke qaraı, osyndaı qaýym bolý múmkindigin qazaq halqyna taǵdyr áli syılamaı keledi.
Batys Eýropada ındýstrııalyq qoǵam týdyrǵan qaýymdastyqtardyń qalyptasýy negizinen «bir ult – bir memleket» prınsıpi boıynsha iske asty. Ulttyq múddelerdi maqsat tutqan ústemshil saıasattyń, ozyq ǵylym men tereń bilimniń negizinde qurylǵan qýatty ekonomıkanyń arqasynda aǵylshyn, nemis, fransýz, orys sııaqty úlken-úlken ulttar ózderiniń ana tilderin aımaqtyq jáne álemdik tilderge aınaldyryp úlgerdi.
Qaýym bolyp qalyptasqan osy ulttar kezinde sandyq jáne sapalyq (oı-óristik, kásipkerlik) jaǵynan basqalardan áldeqaıda artyqshylyqta bola bildi. Osyndaı progresshil ulttardyń ozyq ókilderi ǵana álemdik ekonomıkanyń negizin salyp, búgingi adamzat órkenıetiniń kóshin bastap, ekonomıkalyq, saıası, áskerı básekelerde aldaryna jan salmaı saltanat quryp keledi. Al órkenıetten kenjelep qalǵan halyqtar men ulttar ózderiniń ómirdegi sátsizdigi men qoǵamdaǵy kertartpalyǵyn sol uly qaýymdastyqtardyń ozbyrlyǵynan emes, ózderiniń oı-óristeriniń tarlyǵynan kórgenderi durys.
Eýropa ulttarynyń qaýym bop qalyptasýy nátıjesinde, qala ómiri men aýyl ómiri bir deńgeıde órkendedi. El azamattary turmysta, mádenıette birkelki áleýmettik teńdikke qol jetkizdi. Ulttar men halyqtarda kezdese beretin kóne qoǵammen birge qalyptasqan kertartpa oı-sananyń qaldyǵy – rýshyldyq hám taıpalyq qarym-qatynastar joıyldy. Halyqtyq demokratııa degen túsinik paıda boldy. Qaýym qurýshy ult basqarǵan memlekettiń áleýmettik deńgeıi burynǵydaı olardyń ulttyq qundylyqtarymen emes, endi óz ekonomıkasynyń jetistikteriniń jemisimen, turǵyndar ómiriniń óskeleń ıgilikterimen ólshenetin boldy. Nátıjesinde, qoǵamdaǵy qarym-qatynastar órkenıetti túrge kóshti de, ulttyq memleket tutas qaýymǵa aınaldy.
Qazirgi tıptik parlamenttik eýropalyq memleket – memleket-qaýym. Memleket-qaýymǵa jeke azamattylyqtyń qatysy az. Sebebi azamattylyq – adamnyń shyqqan tegi jáne etnostyq sıpatymen baılanysy joq quqyqtyq sanat. Azamattyqtan shyǵýǵa bolady, azamattyqty qabyldaýǵa bolady. Biraq budan jeke adamnyń qandaı halyqqa, qandaı ultqa, qandaı qaýymǵa jatatyndyǵy ózgermeıdi. Sondyqtan, nemis qaıda da - nemis, japon qaıda da - japon. Olar qaı elge barsa da óz qaýymdastyǵynyń qurmeti men mártebesine ıe.
