Qoǵam • 02 Aqpan, 2022

Qaýym jáne ult

5093 ret kórsetildi

Qazaq tiliniń ádebı normasynda kóp qoldanylatyn «qaýym» degen sóz bar. Keıde «ult» uǵymyn osy sózdiń balamasy retinde paıdalanyp júrmiz. Biraq bizdiń paıym boıynsha, «qaýym» ol «ulttan» áldeqaıda aıasy keń túsinik. Mysaly, musylman dinin alaıyq ol jeke ultqa túsken joq, qaýymǵa tústi. Sondyqtan da biz «musylman ulty» dep emes, «musylman qaýymy» dep aıtamyz.

Ásirese, Keńes odaǵynda qaýym men ult uǵymdary ıdeologııalyq turǵydan ádeıi burmalanyp, kúmándi túsinikte sıpattal­dy. Al biz qazirgi álemde tutas qaýym­dyq qu­rylym negizinde qalyptasqan ekono­mı­kalyq hám saıası-áleýmettik sebepterdi sarap­­taı otyryp, qaýym degenimiz – ındýst­rııalyq damýdyń zańdy sharttaryna jan-jaq­ty jaýap bere alatyn ulttyq damýdyń eń joǵarǵy satysy, degen tujyrym aıtqymyz keledi.

Bul jerde oqyrmannyń esine sala ketetin mańyzdy eskertý – kez kelgen halyq áýeli birtutas ult bolyp tolyq qalyptaspaıynsha ol eshýaqytta qaýymǵa aınala almaıdy. Bul ótken jáne qazirgi adamzat balasynyń basynan keshken jáne keship jatqan ómir tájirıbesi. Biz oıdan shyǵarǵan dúnıe emes.

 Adamzat tarıhynda dara memlekettik basqarý júıesin dástúrge saı jetildire otyryp, eldegi saıası, ǵylymı, mádenı jáne áleýmettik máselelerdi der kezinde durys baǵyttap, osy máselelerden týyndaǵan is-áreketterdi sátti uıymdastyryp, ekonomı­kanyń óndirgish qýatyn óz adamdarynyń oı-sana, kúsh-jigerimen ornatyp úlgergen ult qana qaýym bola alady.

Batys Eýropa men Soltústik Amerıkada ónerkásip revolıýsııasy bastalǵannan keıin álemdik ekonomıkanyń negizin qalaýshy aǵylshyn, nemis, fransýz, orys sııaqty iri-iri qaýymdardyń qalyptasý prosesi edel-jedel júrildi. Bul prosess birneshe ǵasyrǵa sozylyp, HH ǵasyrda Azııa qurlyǵynda da japon, koreı, qytaı sııaqty ekonomıkasy qýatty iri-iri qaýymdastyqtar dúnıege keldi.

Al bizdiń jaǵdaıda agrarly aýylsharýa­shylyq elder qatarynan ındýstrııaly derjava dárejesine óz kúshimizben kóterilip shyqqan jaǵdaıda ǵana iri qaýym bolyp qalyptasa alamyz. О́kinishke qaraı, osyndaı qaýym bolý múmkindigin qazaq halqyna taǵdyr áli syılamaı keledi.  

Batys Eýropada ındýstrııalyq qoǵam týdyrǵan qaýymdastyqtardyń qalyptasýy negizinen «bir ult – bir memleket» prınsıpi boıynsha iske asty. Ulttyq múddelerdi maqsat tutqan ústemshil saıasattyń, ozyq ǵylym men tereń bilimniń negizinde qurylǵan qýatty ekonomıkanyń arqasynda aǵylshyn, nemis, fransýz, orys sııaqty úlken-úlken ulttar ózderiniń ana tilderin aımaqtyq jáne álemdik tilderge aınaldyryp úlgerdi.

Qaýym bolyp qalyptasqan osy ulttar kezinde sandyq jáne sapalyq (oı-óristik, kásipkerlik) jaǵynan basqalardan álde­qaıda artyqshylyqta bola bildi. Osyndaı progresshil ulttardyń ozyq ókilderi ǵana álemdik ekonomıkanyń negizin salyp, búgingi adamzat órkenıetiniń kóshin bastap, ekonomıkalyq, saıası, áskerı básekelerde aldaryna jan salmaı saltanat quryp keledi. Al órkenıetten kenjelep qalǵan halyqtar men ulttar ózderiniń ómirdegi sátsizdigi men qoǵamdaǵy kertartpalyǵyn sol uly qaýymdastyqtardyń ozbyrlyǵynan emes, ózderiniń oı-óristeriniń tarlyǵynan kórgenderi durys.

Eýropa ulttarynyń qaýym bop qalyp­tasýy nátıjesinde, qala ómiri men aýyl ómiri bir deńgeıde órkendedi. El azamat­tary tur­mys­ta, mádenıette birkelki áleý­met­tik teń­dik­ke qol jetkizdi. Ulttar men halyq­tar­da kez­dese beretin kóne qoǵammen birge qa­lyp­tasqan kertartpa oı-sananyń qal­dyǵy – rý­shyl­dyq hám taıpalyq qarym-qatynastar joıyl­dy. Halyqtyq demo­kratııa degen túsinik paıda boldy. Qaýym qurýshy ult basqarǵan memlekettiń áleýmettik deńgeıi burynǵydaı olardyń ulttyq qundylyqtarymen emes, endi óz ekonomıkasynyń jetistikteriniń jemisi­men, turǵyndar ómiriniń óskeleń ıgilikteri­men ólshenetin boldy. Nátıjesinde, qoǵamdaǵy qarym-qatynastar órkenıetti túrge kóshti de, ulttyq memleket tutas qaýymǵa aınaldy.

Qazirgi tıptik parlamenttik eýropalyq mem­leket – memleket-qaýym. Memleket-qaýym­ǵa jeke azamattylyqtyń qatysy az. Sebebi azamattylyq – adamnyń shyqqan tegi jáne etnostyq sıpatymen baılanysy joq quqyq­­tyq sanat. Azamattyqtan shyǵýǵa bola­dy, aza­mattyqty qabyldaýǵa bolady. Biraq budan jeke adamnyń qandaı halyqqa, qan­­daı ultqa, qandaı qaýymǵa jatatyndyǵy ózger­meıdi. Sondyqtan, nemis qaıda da - nemis, ja­pon qaıda da - japon. Olar qaı elge barsa da óz qaýymdastyǵynyń qurmeti men mártebesine ıe.

Sońǵy jańalyqtar

Aqyly joldaǵy ahýal qandaı?

Aımaqtar • Keshe

Buǵybulaý

Qazaqstan • Keshe

Júze bilý – ómir

Qoǵam • Keshe

О́lketanýshy

Qazaqstan • Keshe

Kebenek

Tarıh • Keshe

Sáýkele

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar