Dıqandar sýdan tarshylyq kórmesin desek...

Egin sýdyń 90 paıyzy ońtústikte

«Qazirgi sý sharýashylyǵynyń jaǵ­daıyn eskersek, aldaǵy vege­tasııalyq kezeń ońtústik óńirde kúrdeli ótedi dep kútilýde. Eń qıyn jaǵdaı Aral – Syrdarııa basseıninde oryn alýy yq­tı­mal». Bul Ekologııa, geologııa já­ne tabıǵı resýrstar vıse-mı­nıstri Serik Qojanııazovtyń taıaý­da aıtqan sózi.

Elimizdegi eginge arnalǵan sýdyń 97%-y Aral – Syrdarııa, Shý – Talas jáne Bal­qash – Alakól basseınderine tıesili eke­nin aıta ketken oryndy. Al sý tas­qy­ny qaýpi joǵary basseınderge Esil, Nu­ra – Sarysý, Ertis jáne Tobyl – Tor­ǵaı ózenderi jatady. Jaýapty vedom­stvo­nyń aqparatyna sáıkes vegeta­sııa­lyq kezeńde Aral – Syrdarııada ózenderdiń sýlylyǵy normadan 86% deńgeıinde saqtalady.

Bıyl Toqtaǵul sý qoı­ma­syn­daǵy (Qyr­­­­ǵyzstan) sýdyń kólemi 9 mlrd 196 mln tekshe metrdi qurady (2021 jy­ly – 10 mlrd 868 mln tekshe metr), bul byltyrǵa qa­ra­ǵanda 1 mlrd 672 mln tek­she metrge tómen. Bahrı – Tochık sý qoı­masyndaǵy (Tá­jik­stan) sý­dyń qory da 3 mlrd 414 mln tek­she metr deńgeıinde jınalyp (2021 jyly – 3 mlrd 443 mln tekshe metr), bir jyl bu­ryn­ǵy kezeńmen salystyrǵanda 29 mln tekshe metr­ge azaıdy.

Shardara sý qoı­masyndaǵy sýdyń mólsheri – 3 mlrd 214 mln tekshe metr (2021 jyly – 3 mlrd 759 mln tekshe metr). Demek 2021 jyl­daǵy kórsetkishke qaraǵanda 545 mln tek­she metrge tómen. Kóksaraı kontr re­t­te­gishinde jınalǵan sýdyń kólemi – 24 mln tekshe metr. Byltyr onyń kóle­mi 503 mln tekshe metrdi quraǵan edi. Osy derekke qarap onyń qanshalyqty azaıǵanyn baǵamdaýǵa bolady. Balqash-Alakól basseınine kelsek, Qapshaǵaı sý qoımasynyń jobalyq syıymdylyǵy 18 mlrd 450 mln tekshe metrdi quraıtynyn eskersek, onda jınalǵan sýdyń mólsheri 15 mlrd 820 mln tekshe metrge jetip, byltyrǵy kórsetkishtiń saqtalǵany baıqalady. Jyl basyndaǵy kórsetkishke sáıkes Balqash kóliniń deńgeıi Baltyq júıesimen eseptegende (BK) 341,85 metrdi (2020 jyly 342,51 M BK) kórse­tip otyr. Bul rette qaýipti ólshem 341 metr BK-nen bastalatynyn aıta ketý kerek. Shý-Talas basseınindegi ahýaldy baǵamdasaq, Qyrǵyzstannyń aýma­ǵyndaǵy Kırov sý qoımasyndaǵy sýdyń qory 300,72 mln tekshe metrdi (54,7%) kórsetip, 2021 jylmen salystyrǵanda, bul 38,4 mln tekshe metrge (2021 jyly – 262,3 mln tekshe metr) artyq. Al Ortotokoı sý qoımasynda (Qyrǵyzstan) kerisinshe sýdyń deńgeıi byltyrǵa qaraǵanda 113 mln tekshe metrge azaıǵan. Atap aıtqanda, onyń 251 mln tekshe metrge (2021 jyly – 364 mln tekshe metr) tómendegeni baıqaldy. Shý ózenindegi Tasótkel sý qoımasynda (jobalyq kólemi – 620 mln tekshe metr) ruqsat etilgen sýdyń mólsheri 472 mln tekshe metr ekenin eskersek, qazir onda 330,7 mln tekshe metr nemese 2021 jylǵa qara­ǵanda 64,7 mln tekshe metrge (2021 jyly – 266 mln tekshe metr) artyq sý jınalǵan.

Byltyrǵy jaǵdaı qaıtalanbas úshin jaýapty vedomstvo elektr energııasymen almasý aıasynda, sondaı-aq vege­tasııa­lyq kezeńde sý qoımalarynyń jumys rejimin kelisý maqsatynda Toq­to­ǵul jáne Bahrı Tochık sý qoıma­la­­ry­nan qo­symsha sý jiberýdi qamta­ma­syz etý boıynsha Qyrǵyzstan, Tájik­stan jáne О́zbekstanmen kelissóz jumys­taryn jalǵastyrmaq nıette. Budan bólek, Shý jáne Talas ózenderine sý túsim­deriniń josparly kólemin qamtý baǵy­tynda Qyrǵyzstanmen jumysty jalǵastyrý, transshekaralyq ózender basseınderindegi memleketaralyq paı­da­laný arnalarynda qalpyna kelti­rý jumystaryn oryndaý, sýlandy­rý jelisiniń magıstraldi jáne sha­rýa­shylyqaralyq arnalaryn tazartý, son­daı-aq maqta, kúrish, pııaz syn­dy yl­ǵaldy kóp qajet etetin daqyl­dardy qysqartyp, Túrkistan jáne Qy­zyl­orda oblystarynda kúrish egýge arnalmaǵan jerlerde aldyn alý sha­ralaryn qabyldaýmen birge vedom­stvoaralyq memorandýmǵa sáıkes kúrish alqaptarynyń alańdaryn azaıtý kózdelgen.

Jaıyq-Kaspıı basseınindegi ahýalǵa toqtalsaq, Irıklın sý qoımasyndaǵy jınalǵan qordyń kólemi – 2 mlrd 515 mln tekshe metr. Iаǵnı 2021 jylmen salys­tyrǵanda 159 mln tekshe metr­ge az (2021 jyly – 2 mlrd 674 mln tekshe metr). Bú­gin­de Iаnvarsevo gıdro­beketindegi ózen deńgeıi 126 sm, byltyr onyń deńgeıi 127 sm bolǵan edi, demek sý shyǵyny – 61,5 tek­she metr sekýnd. Ertis basseınindegi jaǵdaıdy saraptasaq, Buqtyrma sý qoıma­syndaǵy sýdyń mólsheri – 30 mlrd 548 mln tekshe metr. 2021 jyly onyń kólemi 36 mlrd 487 mln tekshe metrdi quraǵan-dy. Osy ólshemge qarap, onyń byltyrǵy kórsetkishten 5 mlrd 939 mln tekshe metr­ge az ekenin ańǵarýǵa bolady. Atalǵan ny­sannyń jobalyq kólemi – 49 mlrd 620 mln tekshe metr. О́skemen sý qoımasynda sý­dyń kólemi 632 mln tekshe metrdi qu­rap, byltyrǵy deńgeı saqtalyp otyr. Shúl­­bi sý qoımasynda sýdyń kólemi 2021 jyl­­daǵy kezeńnen 70 mln tekshe metrge tómen, naqty aıtqanda 2 mlrd 236 mln tekshe metr.

Teriskeıde tasqyn qaýpi seıilmeı tur

Esil basseıninde 5 negizgi sý qoımasy bar. Aıtalyq, Astana, Sileti, Chaglınka, Sergeev jáne Petropavl. Qazir bul sý qoımalary josparly kestelerge sáı­kes jumys istep, olardyń tolýy 58%-dan 88%-ǵa deıin qurap otyr. Qa­lyp­tasqan gıdrometeorologııalyq jaǵ­daı normaǵa jýyq nemese ortasha kópjyldyq kórsetkishterge jaqyn deıdi mamandar.

Nura-Sarysý basseıninde 35 sý qoı­masy bar. Máselen, Nura ózeniniń bas­seı­ninde 24 sý qoımasy, sol sekildi Sarysý ózeninde onyń 11-i ornalasqan. Vedomstvoaralyq mańyzdaǵy 4 iri sý qoımasy erekshe baqylaýǵa alynypty. Atap aıtsaq, Keńgir (sýdyń qory – 319 mln tekshe metr), Sherýbaı-Nura (274 mln tekshe metr) jáne Samarqand (253,7 mln tekshe metr). Qazir bul nysandar shtattyq rejimde jumys istep jatyr.

Tobyl-Torǵaı basseınindegi negizgi sý qoımalary Joǵarǵy Tobyl (816,6 mln tekshe metr) jáne Qaratomar (586 mln tekshe metr). Joǵarǵy Tobylda sýdyń kólemi – 467,9 mln tekshe metr. 2021 jyly onyń mólsheri 479,6 mln tekshe metr bolǵanyn eskersek, byltyrǵy kezeńnen 11,7 mln tekshe metrge tómen ekeni anyq. Qaratomarda jınalǵan qordyń kórsetkishi – 265,2 mln tekshe metr (2021 jyly – 240,9 mln tekshe metr).

Qostanaı oblysynda kóktemgi sý tas­qy­ny kópjyldyq baqylaýǵa sáıkes naý­ryzdyń sońyna, demek sáýirdiń basyna kelýi múmkin. Bul – jaýapty organnyń boljamy. Qazgıdromettiń málimetterine sensek, ózender basseıninde qardyń ortasha bıiktigi 2021 jyldan 4 sm-ge jáne qardaǵy sýdyń qory orta eseppen 17 mm-ge joǵary.

Tutastaı alǵanda, sý tasqyny qaýpi joǵary basseınderde qardyń jınaq­talý úderisi naýryzǵa deıin jalǵasyp, kóktemge arnalǵan negizgi gıdrologııalyq boljam 1 naýryzda usynylady, deıdi vedomstvo ókilderi.

2030 jyly sý tapshylyǵy baıqalady

Quzyrly organ klımattyń ózgerýi, sondaı-aq sý sharýashylyǵynda jınaq­talǵan ózekti máseleler elimizdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýynda tejeýshi faktorǵa aınalýy múmkin ekenin jasyrmaıdy. Osy oraıda shekaralas memleketterden keletin sý resýrstarynyń azaıýy men elimizdiń ishki jáne syrtqy antropogendik áserlerin eskerip, 2030 jylǵa qaraı sý resýrstarynyń tapshy­lyǵy shamamen 23%-dy quraýy múmkin.

Arnaıy taldaý kórsetkendeı, Qazaq­stannyń sý sharýashylyǵyndaǵy negizgi problemalarǵa sýarmaly alqap­tardyń 80%-ǵa jýyǵy shoǵyrlanǵan ońtústik óńirlerdiń transshekaralyq ózenderge táýeldiligi, sý sharýashylyǵyn­daǵy ın­fra­qurylymnyń ábden tozýy, sol sekildi sýdy bólip esepke alý pro­sesindegi avtomattandyrý men sıfrlandyrýdyń baıaý júrýi (sonyń saldarynan tasymaldaý kezinde sýarmaly sýdyń 40%-ǵa jýyǵy joǵalady), únemdeý tehnologııalary men sý resýrstaryn utymdy paıdalanýdyń tıimdi tetikteriniń qarastyrylmaýy jáne salany ǵylymı turǵyda damytý men bilikti kadrlardyń bolmaýy jaǵdaıdy jaqsartýǵa qolbaılaý bolyp tur. Endi osy qordalanǵan máselelerdi mınıstrlik «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasy arqyly sheship kórmek.

Budan basqa sý salasyndaǵy memleket­aralyq asa mańyzdy máselelerge baı­lanysty sheshimderdi ázirleýde Qazaq­stannyń ustanymyn kúsheıtý úshin Premer-mınıstrdiń basshylyǵymen sý keńesin qurý kózdelip otyr. Ekinshiden, Sý resýrstary komıteti men onyń basseındik ınspeksııalaryn kúsheıtý de kún tártibindegi másele. Osy rette basseındik ınspeksııalardy sý resýrs­taryn memlekettik basqarýdyń negizi retinde qaraý qajet, deıdi jaýapty vedomstvo. Sebebi ınspektorǵa túsetin joǵary júkteme qazir artylǵan mindetti tolyq kólemde oryndaýǵa múmkindik bermeı otyr. Aıtalyq, basseındik ınspeksııanyń bir qyzmetkeri aýmaǵy 41 myń sharshy shaqyrymdy quraıtyn 93 aýyldyq eldi mekende ornalasqan 48 sý qoımasy, 70 ózen, 55 myń gektar sýarmaly jerdi alyp jatqan aýmaqta qyzmet kórsetip keledi. Basseındik ınspeksııalardyń materıaldyq-tehnı­ka­lyq turǵyda qamtamasyz etý deńgeıi de ózekti máselege aınalǵaly qashan?!

Úshinshiden, «Qazsýshar» kásipornyn aksıonerlik qoǵam retinde qaıta qurý máselesi de pysyqtalyp jatyr. Vıse-mınıstr S.Qojanııazovtyń aıtýynsha, osy arqyly qyzmet salasy keńeıip, tarıfpen nemese bıýdjet qarajatymen jabylmaıtyn túrli jobalardy iske asyrýǵa jol ashylady. Onyń ishinde avtomattandyrý, sýdy esepke alý syndy máselelerdi aıtýǵa bolady. Bul sheshim arqyly vedomstvo memlekettik bıýdjetke túsetin júktemeni azaıtýdy qarastyrmaq.

Tórtinshiden, sý resýrstaryn basqa­rýda ǵylymnyń róli men maman daıarlaý máselesin sheship, arttyrý úshin Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı ınstıtýtynyń janynda Aqparattyq-taldaý ortalyǵyn ashyp, kúsheıtý kózdelip otyr.

Mamandar joǵaryda atalǵan jumys­tardy iske asyrý úshin qoldanystaǵy zańnamany jetildirý qajet ekenin aıtady. Sondyqtan qazir jańa Sý kodek­sin daıyndaý qolǵa alyndy. Odan bó­lek, sý resýrstaryn basqarý júıe­sin damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa ar­nal­ǵan tujyrymdamasynyń jobasy ázir­lenip jatyr. Maqsat – elimizdiń sý resýrstaryn saqtap, utymdy paıdalaný problemalaryn sheshý, ekonomıka salalary men qorshaǵan orta qajettiliginiń teńgerimin qamtamasyz etý sanalady.