Keıbir iri eldi mekenderdegi kóp qabatty turǵyn úılerdiń mańaıynda aptalap-aılap jatyp qalatyn qoqys úıindileri úırenshikti kóriniske aınalyp ketkeni jasyryn emes. Máselen, Rýdnyıdy alaıyq, munda sońǵy eki jyl boıy qoqys daýy basylmaı keledi. О́ıtkeni turǵyndardy qaladaǵy zańsyz qoqys alańdarynyń azaımaı turǵany alańdatady. Birazdan beri bul máseleni qaıta-qaıta qozǵap, qorshaǵan ortanyń tazalyǵy úshin kúresip júrgen Maksım Frolovtyń aıtýynsha, kenshiler qalasynan jylyna 40 myń tonnadaı qoqys shyǵady eken. Biraq sonyń 5 paıyzy ǵana óńdeledi. Máseleni jan-jaqty zerttep shyqqan Maksım byltyr qala ákimdigine qaldyq basqarýdyń jańa tujyrymdamasyn usynǵan. Bul usynysy qoldaý tapqan soń, ákimdikpen kelisimshartqa otyryp, qalany tazartý jumysyna L–Trading fırmasyn tartqan. Nátıjesinde, úsh aıdyń ishinde 2 myń tonnadan astam qoqys qala syrtyna shyǵaryldy.
– Turmystyq-kommýnaldyq sharýashylyq bólimi sanksııalanbaǵan qoqys úıindilerin tazalaý úshin bıyl taǵy da baıqaý jarııalady. Oǵan mıllıondaǵan qarjy bólindi. Bul qarjy sol kúıi birjola qoqyspen birge polıgonǵa kómiledi. Al búgin tazartylǵan turǵyn úılerdiń aýlasynda birazdan soń qaıtadan qoqys úıindileri ósip shyǵady. Bul úırenshikti jaǵdaı. Ákimdik qaladaǵy turmystyq qaldyq máselesin tarıfti kóterý, beınebaqylaý kameralaryn ornatý, sondaı-aq úıdiń shyǵaberisinen qoqys jáshigine deıin jaqsy jol salý arqyly sheshkisi keledi. Menińshe, bul da bos áýreshilik. Qaladaǵy zańsyz qoqys úıindilerin túbegeıli joıý úshin, eń aldymen onyń sebebin anyqtap alý kerek. Biz qazir aýladaǵy qoqysty polıgonǵa tasýmen ǵana aınalysyp jatyrmyz. «Qoqys nelikten úıilip qala beredi? Munyń sebebi nede? Mundaı keleńsizdiktiń jolyn alý úshin ne isteý kerek?» degen máselege bas qatyrǵymyz kelmeıdi. Bul úıdegi byqsyqty kilemniń astyna qaraı sypyra salǵanmen teń ǵoı. Al polıgon degenimiz qorshaǵan ortaǵa, ekologııaǵa, sol mańaıdaǵy adamdarǵa qaýip tóndiretin zııany mol nárse. Biz Ekologııalyq kodeks pen Úkimet 2013 jyly bekitken «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý tujyrymdamasynda kórsetilgen talaptardy buljytpaı oryndasaq, qoqystan da birjola qutylamyz. Bul qujattarda osy máselege qatysty jasalý kerek amaldardyń bári taıǵa tańba basqandaı anyq jazylǵan, – deıdi ekobelsendi.
Maksım Frolov bıyl jergilikti atqarýshy oryndarǵa qoqysty suryptap jınaý jobasyn usynyp otyr. Aıtýynsha, qala ákimdigi áýeli qoqys alańdaryn qazirgi zamanǵa beıimdep qaıta jetildirip, ekologııalyq normalarǵa sáıkestendirý kerek. Ekolog bul oraıda Nur-Sultan qalasynyń tájirıbesine súıený kerek dep esepteıdi.
– О́ıtkeni bul qalada qoqysty «qurǵaq» jáne «sý» degen eki túrge bólip, ekeýin eki bólek shyǵarady. Búginde zamanaýı qoqys alańdarynyń túrleri kóp. Men munyń bárin ákimdikke usynamyn. Máselen, qalanyń belgili bir aýdanynda turatyn jan basyn eskere otyryp, alǵashqy 50 qoqys alańyn modernızasııalap, osy salaǵa mamandanǵan kompanııanyń basqarýyna senip tapsyrý kerek. Ákimdik senim artqan fırmanyń qoqys shyǵaratyn arnaıy kóligi, suryptaý jelileri bolýy shart. Eger ákimdik qoldaý bildirip jatsa, memleket pen jekeniń seriktestigi aıasynda «Qoqyssyz qala» kompanııasy bul salaǵa 500 mln teńge salýǵa yntaly. Mundaı jaǵdaıda, turmystyq qaldyqtardy suryptaý, óńdeý, joıý máselesine ózge kásiporyndar da qyzyǵýshylyq tanyta bastaıtyny anyq. Eń bastysy, bári meılinshe ashyq bolýy kerek. Aıtaıyn degenim, kásipker óziniń shyǵyny men tabysyn jobalap alý úshin qalanyń qandaı jáne qaı mólsherde qoqys shyǵaratynyn bilýi tıis. Iаǵnı qoqystyń qaı túri qansha mólsherde shyǵatynyn aldyn ala bilip, eseptep, birneshe jylǵa jobalanǵan bıznes josparyn jasaýy kerek. Biz qazir qoqys úıindilerin kádege jaratyp, paıda tabýdyń ornyna, kerisinshe, oǵan qyrýar qarjy shyǵyndap otyrmyz. Sondyqtan qoqystyń basym bóligin polıgonǵa emes, óńdeýge jiberýge tyrysý kerek, – dedi M.Frolov.
Búginde kenshiler qalasynda 130 qoqys alańy bar. Onyń bárin jańa úlgide qaıta jasap shyǵarý úshin 260 mln teńge qajet bolady. Alaıda jergilikti ákimdiktiń munshama qarjyny qoqys alańdaryn abattandyrýǵa jumsaı qoıýy qıyn bolyp tur. Sondyqtan ekobelsendilerdiń qaladaǵy zańsyz qoqys úıindilerine qarsy qozǵalysy jalǵasa beretin sııaqty. Maksım Frolov ta Rýdnyı eń taza qalalardyń qataryna qosylǵansha tynbaı izdenip, kúresetinin aıtady.
– Eger jappaı óńdep, óndiriske paıdalana bastasaq, qoqys qatqa aınalady. Osy salaǵa mashyqtanǵan kompanııalardyń arasynda áriptestik baılanys nyǵaıyp, jańa jumys oryndary ashylady. Bireý plastık jınasa, bireý qaǵaz, bireý qurylys materıaldaryn jınaıdy. Endi bir kásiporyn ony óńdep, daıyn buıym etip shyǵarady. Qazir biz qolymyzda turǵan aqshany jerge kómip jatyrmyz, bul mıǵa sımaıtyn nárse. Rýdnyıda zańsyz qoqys úıindilerin polıgonǵa shyǵarýǵa jyl saıyn 30 mln teńge bólinedi. Muny da jelge ushyp jatqan aqsha dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni búgin tazartylǵan orynda bir aptadan keıin qaıtadan qoqys úıilip jatady. Sondyqtan bir ret qomaqty qarjy salyp, ınfraqurylymdy birjola qalyptastyryp alý kerek, qala qoqys óńdeıtin kásiporyndar kóbeıgende ǵana tazarady, – dedi ekolog.
Oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń málimetinshe, búginde óńirde turmystyq qaldyqty suryptap jınaý arqyly ekinshi shıkizat retinde óńdeýdiń órisin keńeıtý maqsatynda keshendi sharalar qolǵa alynyp otyr. Máselen, búginde oblystaǵy 20-dan astam eldi mekende TQQ-ny suryptap jınaý júıesi jaqsy jolǵa qoıylǵan. Bul eldi mekenderde barlyǵy 1 900-dan astam arnaıy konteıner qoıylyp, qosymsha shıkizat alatyn 7 qabyldaý orny jumys isteıdi. Sońǵy kezderi qaýipti qaldyqtardy bólek jınaý máselesi de birshama ilgerilep keledi. Qazir oblys kóleminde synapty shamdardy jınaıtyn 145 konteıner, elektrondy jáne elektr qurylǵylaryn tastaıtyn 10 konteıner ornatylǵan.
27 eldi mekenniń mańaıyndaǵy TQQ polıgondarynda qoqys suryptaý jelileri jumys istep jatyr. Mysaly, Qostanaı qalasyndaǵy «Atameken» JShS-i jylyna 70 myń tonna, Tobyl qalasyndaǵy «Ekoprom» seriktestigi 80 myń, al Lısakovtaǵy «Sálem KZ» kásiporny 15 myń tonna qoqys suryptaıdy eken. Bıyl mundaı kásiporynnyń biri Jitiqara qalasynda da iske qosyldy.
Byltyr tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy «Qazaqstan ǵarysh sapary» geoportalynyń kómegimen oblys aýmaǵyna zańsyz tastalǵan 460 qoqys úıindisin anyqtap, onyń bári jergilikti ákimdikterdiń kúshimen joıyldy. Alaıda bıyl bul qoqys oshaqtaryndaǵy úıindiler qaıta ósip shyǵýy ǵajap emes. Ol endi qar erip, jer keńigen soń, ǵaryshtyq monıtorıng arqyly anyqtalatyn nárse.
Qostanaı oblysy
