– Aqylbek Qajyǵululy, Prezıdent Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda egin egý jumystaryn ýaqtyly júrgizý úshin sharýashylyqtarǵa barlyq jaǵdaı jasaý keregin atap ótti. Osyǵan baılanysty aldymen qandaı sharalardy qolǵa alý kerek dep oılaısyz?
– «Kóktemniń bir kúni – qystyń myń kúni» degen sóz bar. Azyq-túlik qory men onyń baǵasynyń qoljetimdiligi kóktemgi egis jumystaryna jáne qanshalyqty ónim alýymyzǵa tikeleı baılanysty ekeni sózsiz. Agrarlyq óndiristiń damýy halyqtyń ómir súrý sapasyna da áser etedi. О́ıtkeni otbasylyq ortaq tabystyń kóp bóligi azyq-túlikke ketetini belgili. Sondyqtan bıylǵy egistik jumystaryn ýaqtyly jáne sapaly ótkizý kerek.
Jalpy, biz «aýyl sharýashylyǵy salasy ekonomıkanyń draıveri bolýy kerek» degendi jıi aıta alamyz. Biraq is júzinde bul oryndala bermeıdi. 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan AО́K-ti damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynda tórt jylda agrarlyq salaǵa 2 trln teńgeden astam qarajat bólý josparlanǵan. Alaıda is júzinde 1,6 trln teńge, ıaǵnı qajetti somanyń 80%-y ǵana bólingen. Eger ózimiz belgilegen tapsyrmany ózimiz oryndamasaq, memlekettik baǵdarlamalardy ne úshin qabyldaımyz sonda? Bul tek bir mysaly ǵana.
– Egistik jumystaryn sapaly júrgizý úshin fermerlerge qandaı memlekettik qoldaý kórsetý kerek dep oılaısyz?
– Otyz jyl ishinde bolmaǵan byltyrǵy qurǵaqshylyq agrobızneske qatty soqqy boldy. Azyq-túlik taýarlaryna baǵanyń ósýin shekteýge baılanysty naryqtyq emes ádisteri, olardyń eksportyn jabý jáne eksporttyq kvotalardy engizý de fermerlerdiń kiristerin azaıtty.
Qazaqstannyń ońtústiginde bıyl da sýarmaly sýmen problemalar bolatyny kórinip tur. Soltústikte, óńirdiń ǵylymı uıymdarynyń derekteri boıynsha, kópjyldyq kórsetkishtermen salystyrǵanda topyraqtaǵy kúzgi ylǵal qory 10-15%-ǵa tómen, al qysqy atmosferalyq jaýyn-shashyn 13-30%-ǵa az. Oǵan qosa bıyl qarjy qıyndyqtaryna baılanysty kóptegen aýylsharýashylyq taýar óndirýshileri egistikterde qar toqtatý sharasyn uıymdastyra almady. Bul máseleler kóktemde sý qorynyń mólsherine keri áserin tıgizetini anyq. Sondyqtan eldegi agrarlyq sharalarǵa barynsha memlekettik qoldaý kórsetý óte mańyzdy. Kóktemgi egis jumystaryn nesıeleýge bıyl da ótken jyldaǵydaı bıýdjetten 70 mlrd teńge qarastyrylǵan. Bul rette 2021 jyly aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń tek 13%-y nesıe alǵan jáne 11%-y ǵana sýbsıdııalarǵa qol jetkizgen. Agroqurylymdardyń qarjylyq jaǵdaıyn eskere otyryp, nesıelendirý kólemin 2 esege arttyryp, ony 140 mlrd teńgege deıin jetkizý qajet dep sanaımyz.
– Biz qazir Dúnıejúzi saýda uıymy sharttarymen ómir súrip jatyrmyz. Endi sol uıymnyń aýyl sharýashylyǵyna degen jeńildikteri bar ma? Osy týraly bir aýyz sóz aıta ketseńiz?
– Dúnıejúzilik saýda uıymynyń tártibi boıynsha bizdiń el aýyl sharýashylyǵy ónimi jalpy qunynyń 8,5 paıyz deńgeıinde agrarlyq salaǵa sýbsıdııa berýge quqyly. Al is júzinde bul kórsetkish – 4-5 paıyz deńgeıinde. Bul degenińiz aýylǵa tıesili kómektiń jartysy ǵana. Bizde sýbsıdııanyń mólsheri EAEO-daǵy áriptes elder – Reseı men Belarýstan 1,5-2 ese az. EAEO – ashyq naryq. Onda tek básekege ǵana oryn bar. Memleket tarapynan qoldaýdyń azdyǵy, sol az qarjynyń tıimdi jumsalmaýy, aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý salasynyń damymaýy naryqtaǵy jaǵdaıymyzǵa áser etip, ımporttyq ónimderge degen táýeldiligimizdi arttyryp jiberedi. Joǵaryda atalǵan memlekettermen salystyrǵanda, bizde agrarlyq salanyń tıimdi nesıeleý júıesi de qalyptaspaǵan. Elimizdegi aýylsharýashylyq sýbektileriniń 80%-y, ıaǵnı kóbine orta jáne usaq sharýalar memlekettik qoldaý sharalaryna qol jetkize almaıdy. Mundaı jaǵdaıda agrarlyq bıznesti qalaı utymdy júrgizýge bolady?!
– Parlamentte túrli deńgeıdegi lobbısterdiń bas kóterip shyǵatyny belgili. Jalpy, aýyl múddesi parlamenttik deńgeıde qorǵalyp júr me?
– Meniń Parlamentke kelgenime 1,5 jyldaı bolypty. Osy ýaqyt ishinde biz, Parlament depýtattary aýyl sharýashylyǵynyń, jalpy aýyldyń múddesin tıisti deńgeıde qorǵaı almaı otyrmyz. Ashyǵyn aıtsaq, bizdiń Parlamentte aldyńǵy qatarly agrarlyq elderdegideı yqpaldy agrarlyq lobbı joqtyń qasy.
– Qazirgi aýylsharýashylyq basqarý júıesine kóńilińiz tola ma?
– Damyǵan agrarlyq elderde aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi strategııalyq memlekettik organ bolyp tabylady. Oǵan agrarlyq saıasatty derbes aıqyndaý jáne iske asyrý úshin barlyq qajetti ókilettik berilgen. Al bizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi basqa mınıstrlikterge táýeldi «suraýshy» deńgeıinde qalyp otyr. Qazirgi ýaqytta Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń barlyq negizgi normatıvtik buıryǵy Qarjy mınıstrligimen, Ádilet mınıstrligimen, Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligimen jáne basqa da memlekettik organdarmen kelisiledi. 2020-2021 jyly sýbsıdııalaý erejesin, veterınarııa men ósimdikterdi qorǵaý sııaqty reglamentterdi kelisýge 20-30 kúnnen 7 aıǵa deıin ýaqyt ketken. Osydan keıin salany jedel basqarý týraly ne aıtýǵa bolady? Bıýrokratııa men sybaılas jemqorlyq elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn damytýda basty tejegish bolyp otyr. Sonymen qatar bizge qaraǵanda AQSh, Kanada, Aýstralııa, Reseı, Belarýs jáne taǵy basqa memleketterdiń agrarlyq vedomstvolarynda negizinen aýyl sharýashylyǵy óndirisinde tájirıbesi bar mamandar qyzmet isteıdi. Al bizde memlekettik qyzmettiń talaptaryna sáıkes, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde bıdaıdy arpadan ajyrata almaıtyn adamdar jumys isteı beredi. Joǵaryda atalǵan elderde mınıstrlikterdiń janynan saraptamalyq zertteý jáne aqparattyq júıeler ortalyqtary qurylǵan. Olar memlekettik qoldaý basymdyqtaryn aıqyndaýǵa, bıýdjettik baǵdarlamalardyń tıimdiligin baǵalaýǵa jáne tutastaı alǵanda jobalyq menedjment deńgeıinde basqarýshylyq sheshimder qabyldaýǵa kómektesedi. Sonymen qatar olardyń agrarlyq saıasatynyń damý kilti agrarlyq ǵylymmen baılanysty. Al biz óz qolymyzben agrarlyq ǵalymdardyń jumysyna kedergi jasap otyrmyz. Mysaly, byltyr ǵylymı konkýrstardy kesh uıymdastyrǵannan ǵalymdar memleket qarjysyn 8 aıdan keıin, ıaǵnı tek qyrkúıekte aldy. Jańa jyldan bastap áli jalaqysyn alǵan da joq.
Qorytyndylaı kele aıtarym, bizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde qazir qyzmet isteý ońaı emes. Onyń jumysy ár jerde týyndaǵan problemalarmen erlikpen kúresip júretin órt sóndirý komandasyna uqsaıdy. Biz elimizdegi AО́K-ti basqarý júıesin, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi qyzmetiniń mártebesi men mazmunyn ózgertpeıinshe, bul salany tıisti deńgeıde damyta almaımyz.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
