Baqyt Sársekbaev: Jalań uranmen bokstyń deńgeıin kóterý múmkin emes

– Baqyt, sporttaǵy man­sa­byńyzdy О́zbekstanda bas­ta­ǵanyńyzdy jurt jaqsy biledi. Kórshiles memlekette bokstyń qyr-syryna qanyǵyp, ýaqyt oza ulttyq qurama sapynda óner kórsettińiz. Sol kezderi qan­daı eleýli tabystarǵa qol jet­kizgenińiz jaıynda áńgi­me­lep berseńiz?

– Jasóspirimder, jastar jáne eresekterdi qosa alǵanda alty ret О́zbekstan chempıony atandym. 16 jasymda Tashkentte ótken Sıd­neı Djaksonnyń memorıalyn­da top jarǵannan keıin qyraǵy mamandardyń nazaryna iliktim. 64 kılo salmaq dárejesinde sol eldiń birinshi nómirli boksshy­sy atanyp, halyqaralyq arena­da óner kórsete bastadym. ­2002 jyly Malaızııanyń Serembam qalasynda Azııa chempıony ata­ǵyna qol jetkizip, Pýsanda ótken Azııa oıyndarynda qola medaldy moınyma ildim. Kelesi jyly 69 kılo salmaqqa aýystym. Bul rette de elishilik jarystarda qarsy­las shydatpaı, birqatar dúbirli doda­da daralandym. Sodan 2004 jyly alaýy tutanatyn Afı­na Olımpıadasyna daıarlana bas­tadym. Biraq jeme-jemge kel­gende lısenzııalyq týrnırge meni emes, ózge boksshyny apardy. Ma­nılada ótken týrnırde Dilshod Mahmudov joldamaǵa ıelik etip, men shette qalyp qoıdym.

– Sonda Dilshod Mahmudov­tyń sizden myqty bolǵany ma? Álde bul jerde biz bilmeıtin basqa bir «qupııa» bar ma?

– Sony ózim de túsinbedim. Shar­shy alańda ekeýmiz birde-bir ret kezdesken emespiz. Oǵan deıin Mahmudov sál jeńildeý sal­maqtarda saıysqa túsip júr­di. Biraq dál Olımpııa oıyndary qarsańynda bap­ker­­ler joǵarydaǵydaı sheshim qa­byl­da­dy. Ishim qan jylaǵanymen, qoldan keler dármen joq. Sol kezderi kóńilimniń qatty qula­zyǵanyn baıqaǵan О́zbekstan boks federasııasynyń prezıden­ti Gafýr Rahımov «Tájikstan­­nyń atynan synǵa túsip kórseń qaı­tedi? Bálkim, baǵyń janar» dep keńes berdi. Sol keńeske qulaq astym. Tájikter meni qushaq jaıa qar­sy aldy. Pákistanda ót­ken soń­ǵy lısenzııalyq týr­nırdiń tusaýkeser kezdesýinde Oń­­tústik Koreıanyń óte myqty boks­­shysynyń eki aıaǵyn bir etik­ke tyqtym. Báseke aıaqtalǵan bet­te olar meniń О́zbekstannyń aza­maty ekenimdi aıtyp, Olım­pıadalyq hartııa boıynsha Tá­jik­stannyń atynan synǵa tú­sýim zańsyz dep, AIBA-ǵa sha­ǵym­ túsirdi. Koreılerdiń ýáji qana­ǵattandyryldy. Osylaısha, Afı­na Olımpıadasyna qatys­sam degen armanymmen qosh aıty­sýyma týra keldi.

– Bul rette ózbekterdiń óz qan­dastaryna búırekteri bur­ǵany anyq. Qazaqstanǵa qonys aýdararda «Ol jaqta jaǵ­daıym qalaı bolar eken?» de­gen saýal sizdi tolǵandyrǵan joq pa? Qansha degenmen 69 kılo salmaq dárejesinde bizdiń elde de­ myqty boksshylar az emes. Sol sańlaqtardyń kóleń­ke­­sinde qalyp qoıamyn degen qorqynysh bolǵan joq pa?

– Bir jaǵynan Qazaqstannyń týy astynda óner kórsetý me­niń kópten bergi armanym edi. Ekin­shi jaǵynan óz kúshime se­nim­di boldym. Sol senim meni alǵa jeteledi. Sodan kıim-ke­shegimdi jıdym da, Almatyǵa tarttym. Bul jaqta meni Azat Perýashev kútip aldy. Al­ǵa­shyn­da qara­jat jaǵynan biraz qınaldym. Bapkerim Kárim Mah­mudov ekeý­miz bir jarym jyld­aı­
Azat Turlybekuly je­tek­shi­­lik­ etetin Azamattyq par­tııa­sy­­nyń keńsesindegi bos bir ból­mede turdyq. Ol jerde esh­qan­daı jaǵ­daı bolmasa da, bá­ri­ne shydap baqtyq. 2004 jyly Almatyda ótken Qazaqstan chem­pıonatyna qatysyp, 69 kılo­ salmaq dáre­jesinde bas júl­de­ni oljala­dym. Bastapqy báse­kelerde Qanat Ilııasov, Dmı­trıı Strelnıkov jáne Azat Qa­zıhanov syndy sań­laqtardy san soqtyryp, fı­nalda Dáý­ren­ Eleýsinovten ba­sym tús­tim. Ulttyq qurama sa­py­na qa­byl­danǵannan keıin Qa­zaq eli na­mysyn halyqaralyq are­nada qorǵap, kóptegen jarysta oljaǵa keneldim. 2005 jyly Ger­manııanyń Galle qalasynda ótken «A» sanatyndaǵy týrnır esimde erekshe saqtaldy. Fınal­da Kýbanyń ataqty boksshysy Erıslandı Larany utyp, eń úzdik boksshyǵa tıesili arnaıy syı­lyqty ıelendim. Kelesi jyly da Qazaqstan chempıonatynda top jaryp, ózimniń myqtylyǵymdy túbegeıli moıyndattym.

– Osy jeńisterdiń arasynda Azııa oıyndaryna jol ashyldy ǵoı. 2006 jyly Dohada alaýy tutanǵan jarysta Qazaq­stannyń boksshylary arasy­nan jalǵyz ózińiz bas júldeni ıe­lendińiz emes pe?

– Azıadanyń aldynda Más­keýde ótken Álem kýbogy jo­lyn-­­
da­ǵy jarysqa qatysqanymdy aıta keteıin. Reseıdiń astanasyna kelgennen soń ózimniń jerlesim, qazaqtan shyqqan tuńǵysh Olım­pıada chempıony Áljan Jar­muhmedovti izdep, úıine bardym. Tabaqsaıda ekeýmizdiń áke-she­she­lerimiz kórshi turdy, aramyz­da eki-úsh-aq úı bar. Boıy kók ti­regen basketbolshy aǵamyz óte qa­rapaıym eken. Bizdi qu­shaq jaıyp qarsy alyp, keń das­tar­qannan dám tatyrdy. Yrymshyl halyqpyz ǵoı, Mıýnhendegi oıyn­darda jeńip alǵan altyn meda­lin moınyma taǵyp, ishimnen du­ǵa jasadym. «Men de siz sekildi Olımpıada chempıony atanýdy armandaımyn» dep jan-syrymdy aqtardym. Abyz aqsaqal aq bata­syn berip, aq jol tiledi. Sol kez­desýden kádimgideı marqa­ıyp qaıttym.

Dohadaǵy jarysqa keler bol­saq, shırek fınalda túrikmen­stan­dyq Álıásker Bashırovten (34:11) basym tústim. Jartylaı fınalda Qytaıdyń týy astynda óner kórsetken qandasymyz Qanat Islamdy (37:30) qapy qaldyr­dym. Aqtyq synda taılandtyq ­Angk­han Shomphýphýandy ońdyr­maı sabadym. Tóreshi básekeni ekinshi raýndta toqtatty. Sóıtip, Qazaqstannyń bylǵary qolǵap sheberleri arasynan jalǵyz ózim altyn tuǵyrǵa kóterildim.

– 2008 jyly Beıjińde de sol jaǵdaı qaıtalandy ǵoı. Qy­taıda otan­dyq bylǵary qol­ǵap she­ber­leri arasynan jal­­­ǵyz ózińiz Olımpıada chem­­pıony atan­dy­ńyz. Sol ja­rys­ty ja­dyńyzda bir jań­ǵyrt­­sa­ńyz...

– Negizi Olımpııa oıyndary qarsańynda men qolymdy jara­qat­tap alǵan edim. Ony eshkimge aıtpadym. Sol shytynaǵan qolmen ja­rysty basynan aıaǵyna deıin bir dem­men ótkizdim. Shyny kerek, Beı­jińde men top jarady dep eshkim oılamady. Bokstyń basy-qasynda júrgen mamandardyń deni Serik Sápıev nemese Baqtııar Artaev altyn alady dep oılady. Al men eshteńege qaramastan jatpaı-turmaı daıarlandym. Tusaýkeser kezdesýde kanadalyq Adam Trýpıshty (20:1) esh qınalmaı uttym. Ekinshi aınalymda Sıdneı Olımpıadasynyń qola júldegeri, moldovalyq Vıtalıı Grýshaktyń osal tusyn ońaı taptym. Bul báseke ekinshi raýndta toqtatyldy. Shırek fınalda álem chempıonatynyń kúmis júl­degeri, Azııa oıyndarynyń je­ńimpazy Dilshod Mahmudovpen kúsh synastym. Osy sátti men uzaq kútken edim. Sodan tórt jyl buryn Afınadaǵy oıyndarǵa ózbek bapkerleri meniń ornyma dál sol boksshyny aparǵan edi. Bul joly Mahmudovtan áldeqaıda myqty ekenimdi dáleldegim keldi. Sol úshin de rıngte barymdy sal­dym. Nátıjesinde, bul jek­pe-jekte ústemdik tanytyp, Dil­shodty 12:7 esebimen uttym. Jar­­tylaı fınalda Afına Olım­pıadasynyń qola júldegeri, ko­reıalyq Kım Chon Chjýdy (10:6) qapy qaldyrdym. Aqtyq sa­ıysta kýbalyq Karlos Banto Sýraespen kezdestim. Panamerıka oıyndarynyń jeńimpazy, álem kýbogynyń ıegeri degen ataǵy bar dúleı kúsh ıesimen aıanbaı aıqasyp, kózdegen maqsatyma qol jetkizdim. Bul tartys 18:9 esebimen aıaqtaldy. Osylaısha, Olımpıada chempıony atandym.

– Arada 14 jyl ótse de, sol sát kúni búginge deıin kóz al­­dymyzda. 69 kılo salmaq dáre­­jesiniń jeńimpazy men júl­­degerlerin marapattaý rá­simin­de jeńis tuǵyrynda qazaq­tyń qos boksshysy marqaıyp tur­ǵanyn kórgende barsha Alash jurty erekshe shattanǵan edi...

– Iá, ondaı sátter eshýaqytta umytylmaıdy. Sebebi Olımpııa oıyndarynda atoı salý – ár sportshynyń armany. Beıjińde men altyn alsam, Qanat Islam qola medaldy moınyna ildi. Jeńis tuǵyryna kóterilgende ekeýmiz bir-birimizdi quttyqtap, qushaǵymyzǵa qystyq.

– Olımpııa oıyndarynyń qar­sańynda qazirgi kezde kásip­qoı rıngti shaıqap júrgen AQSh-tyń ataqty boksshysy De­metrıýs Andrade BAQ ókil­de­rine bergen suhbatynda «Beı­jińdegi meniń basty qarsy­la­sym – qazaqstandyq Baqyt Sár­­sekbaev» dep til qatqan edi. Sol suhbatty oqyǵan bolarsyz?

– Iá, ony oqydym. Ol suh­batty Andrade «Nıý-Iork Taıms» gazetiniń tilshisine bergen. Keıinnen basqa da basylymdar so­ny kóshirip basty. Negizinde Demetrıýs «Shamasy ekeýmiz fınalda jolyǵatyn shyǵarmyz. Nátıjesinde, men altyn, al ol kúmis medal alady» dep aıtqan edi. Meniń de Olımpıadada Andra­demen aıqasqym keldi. Bi­raq ol shırek fınalda amerıka­lyq boksshy Kım Chon Chjýdan uty­lyp qaldy. Al men koreıalyq­ty jar­tylaı fınalda jeńdim. Osylaısha, ekeýmizdiń jolymyz túıispedi.

– Naǵyz kemeldengen 26 ja­syńyzda bylǵary qolǵa­by­ńyz­dy shegege ildińiz. Tym erte emes pe?

– Kózdegen maqsatyma qol jet­kizgennen keıin bokstan qol úzýdi jón kórdim. О́zimniń sport­­tyq mansabymda Olımpııa oıyn­darynan bólek, Azııa chem­pıo­natyn úsh ret uttym. Azııa oıyn­darynda bir altyn, bir qola medal oljaladym. Stý­dent­­ter arasynda álem chem­pıo­­­ny atandym. Kóptegen asa iri ha­lyqaralyq jarysta ol­jaǵa keneldim. Sodan keıin so­ńy­myzdan ergen jastarǵa or­nym­dy bosatýdy jón kórdim. Biraq bul saladan alysqa uzaǵan joqpyn. 2009-2010 jyldar ara­lyǵyna respýblıkalyq boks fe­derasııasynda eńbek etip, ult­tyq qurama komandamyzdyń úı­lestirýshisi boldym. Odan keıin AIBA jańa joba ashyp, Dúnıejúzilik boks serııa­sy (WSB) jarystaryn uıym­das­tyra bastady. Men sol dúbir­li dodada óner kórsetken «Asta­na arlandary» klýbynyń jetek­shi­leriniń biri boldym. Biz jasaq­ta­­ǵan jańa komanda alǵashqy maý­sym­da kúmis medal ıelenip, óz ­jan­kúıerlerin qýantty. So­dan keıin Qazaqstannyń eks­pe­r­ımenttik quramasyn jattyq­tyrdym.

– Sol jobanyń paıdasy boldy ma?

– Negizi bul óte jaqsy jo­ba edi. Biz bul iske bel sheshe ki­risip, jap-jaqsy nátıje shy­ǵardyq. Eksperımenttik koman­danyń sapyna Qazaqstan chem­pıonattarynda júldeli oryndarǵa ilige almaı, kóleńkede qalyp qoıyp júrgen boksshylardy qa­byldadyq. Barlyǵy da 18-22 jas aralyǵyndaǵy órimdeı jas­tar. Sol komanda 2014 jyly Re­seıdiń Iаkýtsk qalasynda ót­ken stýdentter arasyndaǵy álem chempıonatynda 2 altyn, 3 kúmis jáne 2 qola medal ıelenip, jalpy esepte ekinshi oryndy oljalady. Ýaqyt oza Tursyn­baı Qulahmet, Nurzat Sabırov, Ánýar Muzafarov, Máýlen О́s­kenbaı, Nurbol Qaljanov, Ol­jas Baınııazov jáne taǵy basqa byl­ǵary qolǵap sheberleri eleýli tabystarǵa qol jetkizdi. Kezinde Jánibek Álimhanuly da osy eksperımenttik quramada óner kór­setkenin aıta ketken abzal. Biraq bul joba ulttyq qurama bap­kerleri tarapynan qoldaý tap­pady. Aqyry ony jaýyp tyndyq.

– 2014 jyly Almaty qa­la­synyń aǵa jattyqtyrýshy­sy bolyp taǵaıyndalǵanyńyz­ben, nebári bir jyl ǵana eńbek ­et­tińiz. Bul qyzmetten ózińiz ket­ti­ńiz be?

– О́zim kettim. Baıyptap qara­saq, Almatyda daryndy jastar óte kóp, sporttyq nysandar da jeterlik. Alaıda boksshylardyń alańsyz daıarlanýyna esh jaǵdaı joq. Bapkerlerdiń eńbekaqysy mardymsyz, sportshylar jarys­qa tym sırek shyǵady. О́ıtkeni qa­rajat jetkiliksiz. Sport bas­qar­masyna baryp, jaǵdaıdy aıtsańyz, «Joq!» degennen basqa sóz estimeısiz. Sonyń kesiri­nen talaı jyldar boıy Almaty boksy turalap tur. Eger Qazaq­stan chempıonatynyń nátıjelerine ­zer salsańyz, atalǵan megapolıs­tiń bylǵary qolǵap sheberleri­niń jeńis tuǵyryna kóterilgen kezde­ri tym sırek ekenin baıqaı­syz. О́zge óńirdiń órenderi túrli tús­ti medaldardy kúrep alyp jat­qanda, almatylyqtar ara-tura ǵana júldegerler sanatynan kó­rinýde. Ári ketse bir-eki medal ǵana alady. Keıde ol da joq. Boks óneriniń baı dástúri bar Almaty úshin bul uıat jaǵdaı. Ne shahar basshylyǵy, ne sport bas­qarmasy sporttyń bul túrine janashyrlyq tanytpaǵannan keıin men de eshteńe ózgerte al­maıtynymdy túsindim. Sodan óz erkimmen qyzmetten kettim. Menen keıin tizgindi tanymal bap­ker Rafael Hasanov ustady. Onyń da júıkesi syr berdi-aý deımin, jarty jyldan keıin ol da ótinish jazyp ketipti.

– «Tokıo-2020» Olım­pıa­dasynda Qazaqstannyń boks­shylary tym súreńsiz óner kór­­setti. Sol jarystyń qar­sa­­ńynda BAQ ókilderine ber­­gen suh­battaryńyzda bizdiń ko­man­danyń Kúnshyǵys elin­de kúı­­reı utylatynyn aldyn ­ala bol­jaǵan edińiz. Sol pikirdi ­nege súıenip aıttyńyz?

– Bylǵary qolǵabymdy she­gege ilgenimmen, sport sala­sy­nan alystaǵan joqpyn ǵoı. Túrli qyzmette júrip, bárin ba­qy­lap júrdim. Ulttyq qurama bap­kerleri tarapynan jiberilgen kemshilikter men qatelikterdi anyq baıqadym. Komanda jasaqtaý­dan bastap, oqý-jattyǵý jıynda­ryn uıymdastyrýda kóp aǵattyq ket­ti. Jigitterdi esh mańyzy joq jarystarǵa qatystyryp, ábden dińkeletti. Máselen, dál Olımpııa oıyndarynyń qarsańynda bet­ke­ustar boksshylardy Azııa chem­pıonatyna aparýdyń ne qajeti bolǵanyn túsinbedim? Dýbaıdaǵy dodada qosalqy quramdaǵylar kúsh synassa da bolar edi. Osy kemshilikterdiń barlyǵyn ult­tyq qurama bapkerlerine aıt­qym keldi. Biraq olar eshkimdi jandaryna jolatqysy kelmeı­di. Bizdi bir jaý kóredi. Negizi jaýapty jarys qarsańynda ár jyldary Olımpıada jáne álem chempıonattarynda atoı salǵan azamattardyń basyn qosyp, olardyń aqyl-keńesterine qulaq assa degen tilegimiz bar. Odan esh utylmaımyz. Kerisinshe, búgingi tańda el namysyn qorǵap júrgen boksshylar úshin bul rýhanı jáne psıhologııalyq jaǵynan da úlken demeý bolar edi. Biraq bul salada bizde árkim ózi bı, ózi qoja. Atam qazaq «Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi...» degen ataly sózdi osyndaıda aıtsa kerek.

– Ulttyq qurama sapyna kásipqoı boksshylardy tartý jónindegi bastamaǵa da qarsy bolǵan edińiz...

– Joǵarydaǵy ıdeıa kimniń ­oıyna kelgenin bilmeımin, biraq bul baryp turǵan ýtopııa ekenin men áý basta aıtyp, da­byl qaqtym. Sporttyń bul tú­rinen tıtteı de habary bar adam kásipqoı men áýesqoı boks­tyń aıyrmashylyǵyn bilýge tıis. Ekeýiniń arasy jer men kókteı. Kásipqoılar kóp jaǵ­daı­­da asyqpaı-aptyqpaı júrip ju­dyryqtasady. Áýesqoı­larǵa jyldamdyq pen ushqyrlyq qa­jet. Olardyń boksy qarqyn­dy. Qysqa qaıyrsaq, áýesqoılar qys­­qa qashyqtyqqa júgiretin sprınterlerdi elestetse, al ká­sip­­qoılar staıerler men mara­fon­shylarǵa kóbirek keledi. Sony tú­sinbegen basshylar men bap­ker­lerge aıtar sózim joq.

– Buǵan deıingi Olımpııa oıyndarynyń birde-bireýinen bas júl­desiz oralmaǵan boksshy­lary­myz Tokıoda nebári eki qola medaldy ıelengende qat­ty qynjylǵan shyǵarsyz...

– Qynjylǵanym bylaı tur­syn, namystan jarylyp kete jazdadym. Ásirese bapkerlerdiń tirligine qatty qarnym ashty. Olar shákirtterine ne durys taktıka qoıa almady, ne oń baǵyt bere alǵan joq. Aıtatyndary tek «Sen qazaqsyń ǵoı, alǵa!» degen sózder. Bir jaǵynan rýh berip, namysty qamshylaǵan durys ta shyǵar. Biraq jeńiske jetý úshin jalǵyz rýh jetkiliksiz. Jeńis tuǵyryna kóterilemin de­gen sportshynyń boıynda basqa da kóptegen qasıet bolýy shart. Al tek jalań uranmen bokstyń deńgeıin kóterý múmkin emes.

– Esesine Belgradta ja­laýy­ jelbiregen álem chem­pıo­natyndaǵy tabysymyz qo­­maq­ty boldy. Osy oraıda ja­ńa­dan ta­ǵaıyndalǵan bas bap­ker To­kıodaǵy sátsizdikten du­rys qo­rytyndy shyǵardy dep oı­laısyz ba?

– Iá, Serbııanyń astana­syn­daǵy nátıjege kóńilimiz tol­­dy. 2 altyn, 2 kúmis jáne 1 qo­la medal oljalaǵan biz­diń ji­gitter jalpy esepte ekinshi oryn aldy. Bul – óte jaq­sy kór­setkish. Biraq Olımpııa oıyn­darynan keıin kóptegen myqty boksshynyń Belgradqa kel­me­genin de eskergen jón. Tokıo­da­ǵy jarystan keıin olar ja­ra­qattaryn emdep, du­rystap ty­nyǵyp alýdy jón kórdi. Sol se­bepti de «Álem chempıonatyn­da biz tek Kýbadan ǵana qalyp qoı­dyq, al basqa memleketter arty­myzdan syǵalap qaldy» dep ar­qany keńge salýǵa bolmaıdy. Alda áli kóptegen baıraqty báse­ke bar. Shynaıy áleýetimizdi sol jarystarda baıqaıtyn bolamyz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Ǵalym SÚLEIMEN,

«Egemen Qazaqstan»