Sákenniń mektebi

О́leń joldaryn tuńǵysh túsirip otyrǵan jany pák, aqyly araıly perishte júrek ıesi sol jerde ózin aqyn dep oılaýy da, oılamaýy da múmkin ǵoı. Meıli taqpaq jazyp qoısyn. Bul – onyń alǵash qalam ustap jazǵan dúnıesi, qany men janynan jaralǵan týyndysy. Qandaı sezimde boldy eken bala shaıyr?

Kez kelgen shyǵarmashylyq ıesi, eger ol shyn aqyn bolsa, tuńǵysh tebirenip jazǵan jyrlaryna, ondaǵy tazalyq pen shynaıylyqqa basyn ıip ótýi bek múmkin. Bálkim keıin saǵynady ózin. Ol týraly asa bir qımastyqpen, asa bir izgilikpen aqtarylmaı sóılegen aqyn kemde-kem. Jazyp ketkenderi qanshama. Bir áttegen-aıy, biz sóz etkeli otyrǵan bala Sáken alǵash óleńdi qaı jerde, qalaı, ne úshin jazǵanyn kórsetipti de, qandaı áserde bolǵanyna toqtalmapty. Múmkin sol áserdi siz ben bizge qaldyrdy ma eken?

Sáken alǵashqy óleńin qaıda jazǵany turmaq, aqynnyń týǵan jeri týraly talas kóp. Bireýleri Jańaarqadaǵy Sáken aýylyna jaqyn Aqqudyqta týǵan dese, bireýleri Or, Aba taýlaryndaǵy ákesi Seıfollanyń qystaýy Qarashilikte dúnıege kelgen desedi. Ekeýiniń arasy tym alys ta emes. Atpen tóteletip tartsa eki kóshtik jer shyǵar. Sondyqtan biz talaspaımyz. Aqyn jaılaý mańynda kúzeýde týyp, birer aıdan soń qystaýy Qarashilikke barǵany kúmán týdyra qoımas. Alty aı jaz qystaqta, alty aı jaz jaılaýda. О́zi tirilip kelse de, ekeýin bólip-jarmasy anyq. Bul jerde jalǵyz-aq shyndyqty aıtar edik. Aqyn anasynan sábı bolyp bir týsa, tuńǵysh óleń jazǵanda ekinshi ret máńgilikke qaıta týmaı ma? Aqyn ómiriniń quny men ólshemi de sonda, qanshalyqty kór­kem dúnıe týdyra alǵanynda. Sondyqtan da bolar, shaıyr keıinnen ómiriniń eń áserli, eń dámdi tusy bilim alǵan jeri Nil­di aýylyndaǵy oqýshy kezine jeke toqtalady. Birneshe shyǵarmalaryna arqaý etedi. «Oryssha Ýspenskıı Rýdnık zaýytyn jergilikti qazaqtar «Nildi zaýyty» deıdi. Alǵash óleń jazýdy men bala kúnimde sol Nildi zaýytynda bas­tadym. Nildi zaýyty bizdiń aýyldan otyz shaqyrymdaı jerde» depti Sáken 1930 jylǵy «Men qalaı jazdym» jazbasynda.

Belgili sákentanýshy Tursynbek Kákish­uly eskishe hat tanyǵan Sáken orys-qazaq oqýyna attanǵan shaqty qar tús­ken ýaqytpen, el qystaýǵa otyr­ǵan shaqpen baılanystyrady. Soǵan qa­raǵanda aqynnyń «bizdiń aýyl» dep otyr­ǵany – ákesiniń qystaýy Qarashilik bolsa kerek. Bul týraly 1936 jyly týǵan jańaarqalyq aqyn Hamıt Jamanovtyń «Qarashilik» óleńin bilýshi edik.

«Qyzyqty bala oıyny

qalyp artta,

Umtylyp jaryq juldyz

zor muratqa.

Attanǵan Sáken alǵash oqý izdep,

Mingesip osy aradan jalǵyz atqa» dep keletin.

Sáken osy Qarashilikten barǵan aýyly Nildi el aýzynda О́spen atalyp ketken. Qaraǵandy oblysy Shet aýdanyna qarasty osy aýylda shyǵarmashylyq­qa jańa-jańa bet alǵan oqýshy Sáken ómirine kýáger ǵımarattar áli kúnge bar. Kýáger jandar dúnıe salǵanymen, urpaqtary turady. 1847 jyly aǵyl­shyndar kelip mys óndire bastaǵan bul topyraqqa Sáken tabany tıgende ká­dimgideı zaýyt bolǵany tarıhtan da, ózi­niń jazǵanynan da belgili. Nildi zaýyt ǵımarattarynyń kóbi qırasa da, azǵantaı bóligi áli kúnge aman. Jer as­tyna túsetin tas úńgirler men alyp temir­ler oqshyraıyp-oqshyraıyp eski zamannyń elesine jeteleıdi. Taǵy da basqa zaýyt temirleriniń jurnaqtary, totyqqan mys tastary, eń asyly – kózge kórinbegenimen, bala Sákenniń basqan izderi, balalarmen oınaǵan jerleri, top baladan bólinip qap, qııalǵa shomǵany, usta dúkeninde ótkizgen ýaqyty, shyq­qan tóbesi, súıengen nemese sıpaǵan zaýyt qırandylary, ony aıtasyz, oqyǵan mektebi, otyrǵan synyby – bári-bárinde albyrt aqynnyń rýhy tunyp turǵandaı seziledi. «Tulpar aýnaǵan jerde túk qa­lady» dep tegin aıtpaıdy qazaq.

Nildi zaýytynyń orny, baltalasań buzylmaıtyn ǵımarattarynyń dál irge­sinde aqyn bilim alǵan orys-qazaq bas­taýysh mektebi tur. Qar almaıtyn, sý shaımaıtyn qyrdyń betinde. Bala Sáken munda oqydy degenge bastapqyda sene qoımaýshy edik. О́ıtkeni biz kórgende ǵımarat zamanaýı úlgide salynǵan, shatyrly, bertingi qurylysqa tán edi. Ishi de, syrty da solaı, baspaldaǵy bıik, eńseli. Keıinnen bilsek, bul ǵıma­rat 1890 jyldary boı kótergen kóri­nedi. Sodan beri tur eken. Bertinde, Keńes zamanynda zamanaýı úlgide qap­ta­ǵan. «Eski ǵımarattyń qabyrǵasy sa­man kirpishten salynǵan, bir metr­ge jýyq-tyn» desedi úlkender. Jáne ol sol qalpynda turǵanda, syrtynan qaptalǵan. Baspaldaǵy, tóbesi ja­taǵan bolǵanymen, qalpyna keltirý jumys­tary jasalǵanda eńsesin bıiktetken. 2007 jyly Nildi aýylynyń 160 jyldyq toıy qarsańynda oǵan deıin kitaphana bolyp kelgen mektep Sáken murajaıy bolyp ashyldy. Onda taǵy bir márte qaıta qalpyna keltirý jumystary jú­rip, jańǵyrtyldy. Biraq – túpnusqa qaz-qalpynda, qaptamalardyń astynda qalǵanyn eskerý kerek. Munda Sáken oqyǵan synyp áli kúnge saqtaýly. Mý­zeıdiń ishi aınaldyrǵan úsh-aq ból­me. Sonyń qaısysynda otyrdy eken aqyn? Oılanyp sabaq aıtqany, sóz-sóılemderdi tizildirip jazǵany, ejik­tep oqyǵany, sabaqta otyryp ata-ana­syn ańsap saǵynǵany, sabaqtan shyǵa sala usta dúkenindegi Ybyraı usta­ǵa baratynyn oılaǵany, bir sózben aıt­qanda qaptamanyń astyndaǵy saman qabyrǵalarda Sáken rýhy tunyp tur ǵoı. Sebebi saman qospasyz, jer qa­ba­tyndaǵy kádimgi saz-balshyqtan qu­ıy­lady, túrli qasıetterdi ótkizgish topy­raq­tan aıyrmashylyǵy joq. Kıeli kitap­tarda adamzatty topyraqtan jarat­ty deıtin, búkil dúnıeniń asyly da sol. Endeshe, onyń qabyrǵasy Sáken rýhyn sińirgen óz topyraǵyna para-par bolyp shyqpaı ma? Bul áńgime ótkende sol mýzeıdiń meńgerýshisiniń sózinen týyp ketti. Mýzeıdiń meńgerýshisi Ádi­let Sembekov irgesindegi bir jeriniń qap­tamasy ashylyp, boryǵan samannyń úgin­dileri kórinip qalǵanyn aıtady. «Mý­zeıdiń álgi tusyn muqııat qarap, tek­serip, qaıta quıyp, syrtyn temirmen qor­shadyq» deıdi ol. Buǵan deıin eski mektep qabyrǵasy baryna kúmándanyp kelgen biz sonda bir-aq sendik.

Tursynbek Kákishuly aǵamyzdyń Sáken týraly eńbekterinde aqyn Aǵash­aıaq degen aýyl moldasynan eskishe hat tanyǵany týraly derek keltiriledi. Sáken ózi bolsa, Nildide úsh qystaǵanyn jazady da, mektepten góri usta dúkenin, ondaǵy ómirdi kóbirek qaýzaıdy. «Bir kúni, qystyń bas kezinde, kórshiles aýyldan bizdiń aýylǵa Tólepbergen ustanyń balasy Ákildik degen jigit keldi. Ákildik jalshylyqta júretin edi. Ákildiktiń mingeni – túıe, Nildi zaýytyna barady eken.

Ákeı maǵan: «Ákildikpen birge Nil­dige bar. Oryssha til úıren, oryssha oqý úıren!» – dedi. Men: «Jaraıdy!» – dedim.

Ákildikpen sóılesip, meni Ákildiktiń túıesiniń artyna mingestirip jiberdi. Araǵa bir qonyp, Nildi zaýytyna keldik. Ákildik Lavrentıı degen orystikimen sóılesip, meni sonda ornalastyrdy. Lavrentııdiń kempiri bar, asyrap alǵan bir kishkentaı erke qyzy bar. Saýatyn sıyry bar.

Maǵan oryssha jazýdy, tildi sol Lavrentııdiń kempiri oqytatyn boldy. Meni sıyryn kútýge, peshke jaǵatyn tas kómirdi úıge kirgizýge, sý qotaryp alýǵa, ondaı-mundaıǵa jumsaıtyn boldy. Jatatyn ornym Tuńǵyshbaı degen poshta tasıtyn bir qazaqtiki boldy.

Bir qys solaı júrip kempirden «oqy­dym». Qystyń aıaq kezinde jumys­ker­lerdiń zabastovkesin kórdim», depti aqyn.

Mektep týraly kóp aıtpaıtyny – orys­sha oqyǵany dep topshyladyq. Biraq Tursynbek ata mektep synybynda kimdermen qatar otyryp oqyǵanyna deıin jazady. Sáken ómirine bul kisiniń eńbekterinsiz attap basý joq. Onyń ús­tine jazýshy О́mir Káripulynyń myna bir sózderi eske túsedi. «Qaıbir jyldary (jas kezinde) Sáken týraly kórkem dúnıe jazýǵa oqtalyp, ony kórgenderden surap, zertteı bastadym. Ol kezde Sáken turmaq, Seıfolla qarttyń kózin kórgen kári tarıhtyń kýágerleri bar edi jáne olardyń este saqtaý qabileti qandaı be­rik?! Qarashiliktegi Seıfollanyń qys­ta­ǵyn, úı-qorasyn ret-retimen túgel kór­se­tip, qaı bólmede kim jatqanyna de­ıin aıtyp, naqtylap bergen qarııalar boldy».

Jazýshy О́mir Káripulynyń «Saıat­shy» áńgimesinde aqynnyń suńqar Sá­ken atalýynyń syry ashyla túsedi. Úı-qorasynda qyrandarymen uǵysa ala­tyn Seıfollanyń qusbegilik qyry ashylyp, shyǵarmanyń ıirimi tyl­sym­darǵa jeteleıdi. Sáken bala kúninde ákesi Seıfolla qyrandaryn baptaıtyn qoramen irgeles bólmede jatyp uıyqtaıtyny emeýrin etiledi jáne oqyr­mandy sendiredi. Bul jerde mysalǵa О́mir aqsaqaldy tartý sebebimiz, «ol kezde Sáken turmaq, Seıfolla qarttyń turǵylastary bar, áńgimeni solardan bildim» degen jalǵyz aýyz sózi. Tap solaı Tursynbek Kákishuly da Sáken túgili, Seıfolla babamyzdyń kózin kórgendermen júzdespedi, Sákenniń kimdermen synyptas bolǵanyn estimedi deý – aqylǵa syımaıtyn sııaqty.

«Qystyń aıaq kezinde jumyskerler­diń zabastovkesin kórdim» degende aqyn Nildidegi О́spen kenishinde 1905 jyly burq etken orys-qazaq ju­mys­shy­lary­nyń ereýilin aıtqany. Ke­zinde biz oblys­tyq gazetke jergilikti ólke­taný­shylardyń ­aıtýymen «1906 jyly oqy­ǵan» dep qate jazyp jiberippiz. Aqyn­nyń óz qoljazbasy kózimizge tús­ken­de, barmaǵymyzdy shaınap, ish ýdaı ashydy.

Nildige Sáken oqýǵa barǵan 1905 jyly «kenishte 334 jumysshy (onyń 269-y qazaq) eńbek etti» degen resmı derek tarıhtan belgili. Aýyr eń­bek pen azǵantaı jalaqyǵa tózbegen ju­mys­­shylardy bastap shyqqan Baısha­ǵyrdyń Álisi men Petr Topornın, taǵy basqa belsendi ereýilshiler eken. Nildi taýynyń batystaǵy biteberisi áli kúnge deıin «Áliniń jaly» atalady. Urpaq­tary aýylda qonys tepken.

«Oryssha jazý sabaǵyn kempirden oqysam da, meniń ekinshi túrli oqýym Nildi zaýytynyń mashına janyndaǵy ustalar dúkeninde boldy. Mashına ja­nyndaǵy ustalar dúkeniniń bir qataryn­da ushpýr taptaıtyn ustalar dúkeni bar. Ol dúkenderde Ybyraı, Asan, Úsen, Aryn degen tórt qazaq ustasy uzaqty kúnge gúrsildetip, jarqyratyp, ushpýr taptaıdy. Ybyraı usta – aqyn, óleńshi jáne hat ta biledi. Ybyraıdyń Nurǵalı degen balasy bar (qazir Nurǵalı Nildi zaýytynda master). Áýeli Nurǵalımen birge ustalardyń dúkenine kelip júr­dik. Kórik basyp sharshaǵan balalar­dyń kórikterin basyp júrdik. Ybyraı usta qara murtty, ashań, qara sur kisi. Gýildegen kóriktiń demimen órt bolyp qaınaǵan tas kómir qoryǵynda qyp-qyzyl shoqpen birge shyjyǵan kók naıza temirdi qurysh balǵa gúrsildetip soǵyp, Ybyraı óleń aıtady.

О́leńi kóriktiń ólsheýi men gýildegen únine, qurysh balǵanyń ólsheýimen so­ǵylǵan gúrsiline, qurysh temirdiń shy­ńyldaǵan daýsyna qosylyp, ustalardyń dúken kúıin jandandyratyn edi.

Gýildegen kórikti dúkende usta­lar­dyń sypyldaǵan kúshti, sińirli qolda­rynyń kók temirdi janyshtap ılegen isterine kóz sýarylyp, dúkeniniń kúıi, Ybyraıdyń úni qulaqqa sińip júrdi. Ybyraı ustanyń bir óleńinde:

...Syrtyń sulý, myltyqtyń

symyndaısyń,

Alqarakók quryshtyń shyńyndaısyń.

Túsine almas ańqaý jan, sóziń keste,

Shapqy soqqan kúmistiń

jymyndaısyń...»

deıdi Sáken Seıfýllın. Osy Ybyraı ustanyń balasy Nurǵalı 1894 jyly týǵan Sákenniń qurdasy bolǵan kóri­nedi. Ybyraıdan – Nurǵalı, Názir, Nurǵalıdan – Baızyken, Baızykennen – Noıan, Aıan atty eki ul týady eken. Noıany Qaraǵandy oblysynda Jáırem kentinde qonystanǵan. Aıan Ybyraı qazir Nildi­de turady. Ol kisiniń aıtýynsha, 1937 jyldary atalary Nurǵalıdy Sákenniń jaqyny dep NKVD-nyń adamdary ustap áketipti. Qamaýda otyrǵanynda «kim tas qalap, úı sala alady» dep surasa kerek. Sáken master dep kórsetkenindeı, Nurǵalı qurylysshy maman (prorab) ekenin aıtypty. Sodan Eski Balqashtyń munaralaryn qalaǵandyqtan aman-esen bosap shyqqan. Ybyraı ustanyń ózi tutynǵan kórigi bertinge deıin aýylda bolypty. 1994 jyly, Sákenniń 100 jyldyǵy aıasynda aýyldaǵylar qazirgi Nur-Sultan, burynǵy Aqmoladan kelgen Seıfýllın mýzeıiniń ókilderine tapsyryp jiberipti. Bala Sáken basýy da múmkin, baspasa da kóp qyzyqtap, áserlenip hatqa túsirgen bul kórik mýzeıde joq. Estýimizshe qorda tur desedi. Keıinirek jeke toqtalatyn taqyryp.

Ybyraı ustanyń ekinshi balasy Názir de sheber bolǵany aıtylady. Mú­ıizden jasaǵan taraq, taǵy basqa zat­taryn aýyldastary bertinge deıin qol­da­nypty. Bul kisiden týǵan Aınagúl áje Jańaarqada, balalary bar, ósip-óngen.

«Bizdiń ózimizdiń aýylda da, ot basynda da áńgime, ertek, óleń sabaqtary úzilmeı aıtylatyn edi. Ásirese, kúzdiń, qystyń uzaq keshterinde, taý aralarynan uıtqı soqqan jeldi túndi jamyl­ǵan aýyldyń otbasy áńgimesiz, erteksiz, dom­byrasyz bolmaıdy, óleń de aıtylady.

Bizdiń ákeı ańshy edi. Al ańshy adam, keshke otbasynda otyrǵanda, áńgimeshi, ertekshi bolady... Keıde elde oıyndar jasalyp, óleń, aıtystar bolady...

Bala kúnnen, es kirgennen beri qaraı-aq, sol oıyn ústinde aıtylatyn aıtys óleńder jáne álgi otbasynan alynǵan «sabaqtar», qulaqqa sińgen, kóńilge to­qylǵan áńgime, ertek, óleń sýretteri me­niń qııalymda tizbektele beretin edi», dep jazady Sáken. Aqynnyń «keıde elde oıyn­dar jasalyp, óleń, aıtystar bolady» degen sózine baılanysty Álip Jaılybaı jazyp qaldyrǵan mynandaı qyzyq derek bar. «Qypshaq dalasyna serilik pen sal ónerin tara­týda Joshy hannyń úlken orny bolǵan. Ol ózi keremet óner ıesi bolǵan. Qasyna ánshi, kúıshi, sal-serilerdi ertip, halyqqa óner kórsetip qýanysh syılaǵan. El basqarýshylary olardyń eńbegin baǵa­laı, syı-sııapat jasap otyrǵan. Balqash tóńiregindegi Qulan-Oınaq dalasyna ań aýlaýǵa kelgende Joshyǵa ákesi qyp­shaq eliniń «syıy» dep on myń boz at, on myń qara at tartý etken (Rashı­deddın). Joshy jas kezinen ań aýlaý­dy, saıat qurýdy, saýyq qoıý ónerin erek­she súıgen. Joshynyń ańda júrip kóp shyq­qan jeri Ortaýdyń suńqar uıa sa­latyn bir bıik basy. Osy jerdi erekshe qadirlegen. Suńqardyń da eń táýirin osy aradan ustaǵan. Ol bıik shyńdy qazaqtar keıinge deıin ónerdiń bir kıesi retinde qurmettegen. Onyń tańǵajaıyp áfsanalary XIX ǵasyrdyń aıaǵynda «Dala ýalaıaty» gazetiniń úsh nómirine basylǵan (Dala ýalaıaty, 1897. №13,14,18). Sol shyńnyń eteginde jyl saıyn el jaılaýǵa kósherde óner saıy­sy ótken. Eń sońǵy mundaı shara Baqmaǵanbet pen Seıfollanyń arasynda bolǵan. Seıfolla Sákenniń áke­si, Baqmaǵanbettiń balasy Sarybas Sáken­niń qurdasy. Qazaq radıosynyń altyn qoryna jazdyrǵan kúıleri saqtalǵan. Kórip otyrsyzdar, Sáken ósken orta – ónerdiń tunyp turǵan jeri bolǵan. Sáken týardan 20 shaqty jyl buryn ómirden ótken О́tebaı sal el aýzynda ańyz bolǵan ónerpaz. Kóptegen ádebı shyǵarmada ol kisiniń erekshe kıingenin ǵana aıtady. Qoryspaıdyń asy týraly jazǵanda, basyna 17000 jylqy bitken Sapaqtyń qyzynyń sáýkelesinen qymbat sáýkele kıgenin, óziniń túrin kórip otyrý úshin kisi boıyndaı aınany ózimen ala júrgeni ǵana aıtylady». Qarap otyrsaq, Sáken elden uzap ketkenshe, tipti mektepte oqyǵan kezderiniń ózinde Ybyraı usta­nyń janynda óleń-jyrdyń býy bir úzilmegen. Aqyndyqpen qatar, án-kúı shyǵarýshylyq qasıetter týǵan topy­raǵy men ósken ortasynan daryp, súıegine sińgenin ańǵarý qıyn emes. О́zi de jazbasynda joǵarydaǵy quby­lystardy ataı kele, sońynda alǵash óleń jazǵanyn bylaı eske alady:

«Zaýyt jastary anda-sanda oıyn uıym­dastyrady. Oıyndaryna qyz-kelinshekterdi jınap, oınaıdy. Aryn men Úsen usta ekeýi oıyndaryna meni de ertip alyp barady. Olar án salysyp, oınap jatady. Biz, balalar, oıyndaryn kórip, óleńderin tyńdap qarap otyramyz...

Úsen usta men jáne Kúbiden degen baıdyń (sol Nildi zaýytyndaǵy) saýda dúkeninde qyzmet qylatyn bir noǵaı jigit zaýyt baıynyń aldynda «tilmash jigit» bolyp turǵan bir Ámir degen jigit­pen baqas boldy. Úsen usta týraly bir qyzǵa «tilmash jigit»: «Kúıeli qol quraly bolarmyz!» – depti.

Ámirdi kelemej qylyp óleń jazbaq boldy. Úsen aıtyp otyryp, noǵaı jigit jazyp otyryp, ekeýi olaı jazyp, bulaı jazyp, óleńdi shyǵara almady.

– Men jazaıyn! – dedim.

– Jaza alasyń ba? Jazshy, jaza al­sań! Mynasyn aıt, bylaı de, bylaı de!.. – dep maǵan tilmash jigittiń kelemej bolatyn jaqtaryn aıtty.

Keshke men baıdyń tilmash jigitin kelemejdep óleń jazyp shyǵardym.

Ishinde mynadaı sózder bar edi:

...Maqtanasyń qolyńnyń olaǵyna,

Amal bar ma aqyldyń sholaǵyna.

Kúıeli qol aıyrbas bolmas, myrza,

Baıdyń qolyn jalaǵan sholaǵyna!..

Meniń eń alǵashqy jazǵan óleńim

osy shyǵar...

10.05.1931. Almaty»

Alǵashqy jazǵan óleńiniń aldyna aqyn aýyldaǵy óleńshilerdi, jyrshy-termeshiler men aıtystar tyńdaǵanyn, úıde ertek, áńgime, kúıdi kóp estigenin, Ybyraı ustanyń óleńderine sýsyndap óskenin tegin keltirip otyrǵan joq. El ishindegi osyndaı uly mekteptiń, kóshpeliler órkenıetiniń ókili ekendigin ańǵartady. Áıtpese, Sáken bola ma?!