Rýhanııat • 02 Naýryz, 2022

Eldi súıýdiń úlgisi

7418 ret kórsetildi

Ata-babalarymyz álimsaqtan ustanyp kele jatqan ıslam dininde «hýbbýl-ýatan mınál-ıman» dep aıtylatyn maǵynasy tereń rıýaıat, ıaǵnı ósıet bar. Bul uǵymdy qazaqsha tápsirlesek, «eldi, otandy, jerdi súıý – ımannan» degendi bildiredi eken. De­mek pende balasynyń eli men jerine degen súıispenshiligi hám adal mahabbaty jú­re­­gine sińgen ıman qýatymen ólshen­bek. Abaısha aıtsaq, «Mazlumǵa janyń ashyp, ishiń kúısin, Hareket qyl, paıdasy kóp­ke tısin, Kóptiń qamyn áýelden táńi­ri oılaǵan, Men súıgendi súıdi dep ıeń súısin». Dana atamyzdyń myna sózin táp­sir­ler bolsaq, ımany kámil, yqylasy ke­mel adam ǵana elin, jerin, Otanyn súıe alary haq.

Osy oraıda aıtpaǵymyz, qazaq halqynyń san ǵasyrlyq tarıhynda elin, jerin, Otanyn súıýdiń úlgisi kóp. Sonyń ishinde búgingi tań­da – qazaq balasyna úlgi-ónege bolarlyǵy – Alash arystarynyń isi. Tarıhshy, alashtanýshy ǵalym Keńes Nurpeıisuly 2010 jyly jaryq kórgen «Alashtulǵaly» atty eńbeginde: «Eldi súıý kerek. Biraq qalaı súıý kerek, qaıtip súıý kerek? Dál osy máseleniń baıybyna bara bermeımiz. Munyń keremet úlgisin bizge Alash zııalylary kórsetip ketti», dep jazady. Rasynda, solaı!

Mysaly, asa qýatty epık-jyrshy Ilııas Jansúgirov:

«Halqyńnyń syryn óziń bile­siń de,

Isine kúıinesiń de, kúlesiń de,

Qala­syń keıde kúıip, keıde máz bop,

Áıteýir sol halyqty súıesiń de» dese, dúldúl aqyn Maǵjan Jumabaev:

«Uıqy basqan qabaǵyn,

Bastyra kıgen tymaǵyn,

Jalqaýlyqty jar kórgen,

Júrgen eski zańymen,

Aldyndaǵy malymen,

Birge jýsap, birge órgen,

Alash degen elim bar,

Nege ekenin bilmeımin,

Sol elimdi súıemin!», – dep tereńnen bulqynyp shyqqan júrek sózin arnasa, Alash ardageri Álıhan Bókeıhanov óziniń esteliginde Abaıdan ozyq tárbıe kórgen shákirtteriniń biri Kákitaı Ysqaquly jaıly bylaı deıdi: «1906 jyldyń ıanvar (qańtar) aıynda Kerekýden Semeıge qaraı shyqqan meni «ustaıdy» degen habar Semeıge keledi. Omarbek pen Kákitaı meni qashyrtpaq bolyp úsh atpen bir adam jiberipti. Tuzqalaǵa bir kósh jetpeı ustalǵanymdy estip keıin qaıtty. Biraq men ana adamǵa jolyqsam da qashpaq emespin. Men qashsam, izdep otrıad shyǵyp, qyrdaǵy qazaqty qor qylmaı ma. Abaqty da bir kisi jatqany jurt qor bolǵannan yńǵaıly emes pe» dep, qaıran Álekeń basyna is túskende qara basyn emes, eliniń qamyn oılaǵan eken. Mine, bul elin súıýdiń eren úlgisi emes pe?!

Sol sııaqty «Qazaq» gazetiniń 1914 jyl­ǵy sanynda bylaı delinipti: «Gazettiń 80-shi nómir sanynda jańa zakon jobasy týra­ly jazylǵan bas maqala úshin Orenbýrg gýbernııasynyń bas nachalnıgi shyǵarý­shy­ǵa myń jarym som shtraf tóleý nemese úsh aı abaqtyǵa qamaý jaıly úkim etedi. Shyǵarýshy Ahmet Baıtursynov gazetaǵa myń jarym som tóleý aýyr bolatynyn oılap, úsh aı qamaýda otyrýǵa rıza bolǵannan keıin 20 oktıabrde keshki saǵat 10-da polısııa abaqtyǵa otyrǵyzdy», deıdi. Qazaqtyń qamyn kúıttep, halyqtyń kózi men qulaǵyna aınalǵan gazetin saqtap qalý úshin qaıran Ahań qara halyqtan jylý jınaýdyń ornyna ózi baryp túrmege túsken eken.

Osydan kóp jyl buryn etnograf-jazýshy Seıit Kenjeahmetov myna bir áńgimeni aıtyp bergen edi: «Bizdiń bala kezimizde Torǵaıda qylaǵaı qyzyl sıyrlar boldy. Júdeýbastaý, turqy kishkene, súti az mal. El bul maldardy baıaǵy ashtyq jyldary Semeı jaqtan aıdalyp kelgen sıyrdyń tuqymy deýshi edi», deıdi jaryqtyq. Sóıtsek, 1920-1921 jyldary Torǵaıda alapat ashtyq bolǵan tusta Alash arystary Júsipbek Aımaýytov bas bolyp, M.Dýlatov, Q.Sátbaev qostap, Semeı óńirinen júzdegen sıyr jınap, ashtyqtan ózegi talǵan Torǵaıǵa jaıaý jalpy aıdap kelip, elge tegin taratyp bergen eken. Sóıtip, halyqty ashtyqtan aman alyp qalǵan.

Sózimizdi túıinder bolsaq, marqum jazýshy Dıdahmet Áshimhanov bir jazbasynda: «Qazir halyq aldyndaǵy barlyq prob­lema túgel sheshilip bitti me? Bitpese, elim, jerim, tilim, dinim, salt-dástúrim dep janyn jalaýlatyp júrer azamattar nege az?! Nege sonshama enjar-buıyǵymyz?! Ulttyq qan, ulttyq sana, ulttyq namys qalaı salqyndap qalǵan boıymyzda?! Budan qutylar jol bireý, ol – otanshyldyq sezimdi oıatý, burynǵy ótken zamandaǵy eldi, halyqty súıýdiń úlgilerin nasıhattaý», degen eken. Endeshe, qazirgideı «eldi súıýdiń» úlgisi shaý tartqan tusta, joǵarydaǵy Alash arystarynyń ónegesin nege nasıhattamaımyz?!

Sońǵy jańalyqtar

Aqyly joldaǵy ahýal qandaı?

Aımaqtar • Keshe

Buǵybulaý

Qazaqstan • Keshe

Júze bilý – ómir

Qoǵam • Keshe

О́lketanýshy

Qazaqstan • Keshe

Kebenek

Tarıh • Keshe

Sáýkele

О́ner • Keshe

Uqsas jańalyqtar