Parasatqa ińkárlik

«Ar uıalar is qylmas aqyl zerek»,   deıtin Abaı adamgershilikti sokrattyq deńgeıde baıyptaǵan. Ǵajap! «Zerek aqyl» – demek, bul tereń aqyl, óte joǵary nusqada damyǵan aqyl. Ondaı deńgeıge jete aqyl-oı qalyptastyrǵan adam «Ar uıalar isten» irgesin aýlaq salmaq. ...Buǵan kerisinshe qansha dálel tapqanymyzben, onyń birde-biri Ar men Aqyldyń óte baılanysty deńgeıde bolatynyn eshbir joqqa shyǵara almaıdy.  Sondyqtan bul zamannyń adamynan da talap etiletin qorytyndy-túıin bireý ǵana: Arly adam – aqyldy Adam». Bul – iri pýblısıst, daryndy fılosof Jomart Ábdihalyqtyń kózi tirisinde jaryqqa shyqqanyn kóre almaı ketken «101 tolǵam, 1001 túıin» atty pálsapalyq eńbeginiń bir tolǵamy. O, opasyz dúnıe-aı, deseńizshi! Ol «101 tolǵam, 1001 túıin» atty eńbegin bir-birimen ajyraǵysyz toǵysyp, órimdese ushtasqan úsh arqaý, jeti jeli, jıyrma bir túıinge bólipti. Bolmystan bastalyp, Tirshilikke jalǵasqan osy úsh arqaý, jeti jeli «Ǵumyr» atty on jetinshi túıinmen aıaqtalmaı toqtapty... Sol bir «Ǵumyr» atty taraýdy túıindeýge zerdeli oıdyń zergeri, suńǵyla qalamger Jomart Ábdihalyqtyń ǵumyry jetpedi?! «Senimdi shyńdap, synaý úshin Tanym máselesine myqtap moıyn buryp, áýel bastan sony nyqtap, myǵymdaı berý kerek. Senimińdi Sharbolattaı shymyr, serpindi etý – uzaq jol, úzdiksiz eńbek, tynymsyz izdenis pen talpynystyń jemisi.  Ol jemistiń kádege jarap, jaramaıtyn kezderi de az bolmaıdy. Degenmen, Aqıqatty áıgilegen shynaıy Senimniń jemisi – ólsheýsiz ıgilik». Bul – Jomart Ábdihalyqtyń  «Sharbolattaı senim» atty kita­byn­da aıtqan oqyrmanǵa ýáji, al ózi ma­ǵynaly ǵumyrynda bul­jymas qaǵıdaǵa aınaldyrǵan – Temirqazyǵy. Zamana tolqyndarynda qa­ıyq­sha terbelgen jumyr basty pende myna boljaýsyz ómir, turlaýsyz ýaqyt aǵymynda óziniń erteńgi kúnine tııanaq bolar Senim izdep, óz bolmysynyń máni men qorshaǵan ortadaǵy halin aıqyndaý maqsatyndaǵy sanasyn sandaltqan sansyz suraqtarǵa jaýap izdep, sharq urady.  Tanym qupııalarynyń qatparlaryn kezip, sanaly bolmystyń sansyz suraqtaryna jaýap izdeıtin ómirlik ilim fılosofııa bolsa,  yqylym zamannan bergi aqyl-oıdyń ozyq ókilderi adam ataýlyǵa ómir súrý ónerin uqtyrýmen keledi.  Al osy bir ómirlik ilimniń qazaq topyraǵyndaǵy qabyrǵaly ókilderiniń biri Jomart Ábdihalyq bolǵandyǵy daýsyz. Ol barlyq sanaly ǵumyrynda álemdik fılosofııanyń mol muralaryn jalyqpaı zerde­lep, qunyǵa zerttep, osy ińkárlik izdeni­siniń jemisin qazaq jurtshy­lyǵynyń ıgiligine jaratýdy maqsat tutty. Oǵan Jomart Ábdihalyqtyń tikeleı bastamasymen jaryqqa shyqqan «Oı-qazyna antologııasynyń» alǵashqy tomy dálel. Uly oıshyldardyń qatpar-qatpar asyl qazynalarynyń qulpyn ashyp, adamzat aqyl-oıynyń káýsarlarynan qazaq oqyrmandaryn sýsyndatýdy ol únemi armandaıtyn. Aqyry osy armanynyń jemisi retinde álem fılosofııasynyń úzdik ókilderiniń shyǵarmalary jınaqtalǵan júz tomdyq antologııa qurastyrýdyń jobasyn jasady.  Onyń alǵashqy tomyn qurastyryp,  baspaǵa ázirlep, redaktorlyq jasap,  jaryqqa shy­ǵardy. Osy kitap jaryqqa shyq­qanda qoǵam qaıratkeri, aqyn marqum Kákimbek Salyqov «Oı-qazyna antologııasy» teńdesi joq uly eńbek, bul mádenı-rýhanı ómirimizdegi mańyzdy qubylys, álemdik fılosofııany qazaq qaýymyna jetkizý jolyndaǵy alǵashqy týma, tuńǵysh qarlyǵash», – dep oı túıindegen edi. Jalpy, jıyrma jeti jyl bir ujymda eńbek etip, birge júr­gende meniń túısigime temirdeı ornyqqan bir paıym, Jókeń – Jomart Ábdihalyq qyryq jyldan asqan qalamgerlik eńbek jolynda adamnyń ómirge degen kózqarasynyń baısaldy, bola­shaqqa degen seniminiń shymyr bolýyn jalyqpaı jazyp, janynda júrgenderge erinbeı úıretip ketti. Jaryq dúnıedegi sońǵy sátine deıin pendelikten bıik osynaý asyl qasıetine adaldyǵynan aınymady. «...Endi Kimge? Nege? Sene­tinińdi tııanaqta. Eshteńege senbeý – ol adamgershilik emes. О́zińdi birdeńege zorlap, kúshtep sendirýge jáne bolmaıdy. Tek senýge laıyq tııanaq tapqanda ǵana Senim janyńa uıalap, jigerińdi janı bastaıdy. Sodan soń baryp ýaıym-qaıǵy ke­­mı bermek, qajyr-qaırat údeı bermek... Mine, Taǵdyr, mine, Jol!» dep oı túıetin Jomart Ábdihalyq. Endi birde: «Oılaý – akt, qural, ádis, al «aqıqat» degenimiz – sol arqyly jetken nátıje. Onyń ózi ár adam úshin alýan túrli sıpatta bolatynyn ańdaımyz...» dese, taǵy birde: «Májbúrlikke kónip, ne ony «jeńgen» tárizdi bolyp qana ózińdi «Baqytty» sezinesiń. Báribir Tirshilik talabyna táýeldisiń. Basqasha oılaýdyń bári – ıllıýzııa», dep shyndyqty shynaıy túrde ashyp beredi. Jomart Ábdihalyq sanaly ǵu­myrynda tabandy izdenispen jınaǵan ensıklopedııalyq bilimin boıyndaǵy tabıǵı parasattylyq paıymymen ushtastyryp, qoǵam bolmysyna syndarly syn aıtatyn suńǵyla oıshyldyq bıikke kóterildi. Uzaq jyldar órisinde suhbattas bolǵan sansyz sátterdegi aıtylǵan oılar, rııasyz kóńilden shyqqan aǵalyq aqyl-parasat onyń oılaý júıesiniń planetalyq deńgeıge deıin kóterilgenine tánti etetin. Basqa-basqa, Jomartpen jarty saǵat ashyq dıdarlasqan jan onyń adamzat, ult, el bolashaǵyn oılap shıryqqan jan kúızelisin sezinip, túısik tuńǵıyǵynyń tylsymyn túsingendeı bolar edi: «...jan júregimizdi kúızeltip bara jatqan adamgershilik erozııasyna qarsy búkilqoǵamdyq, búkiladamzattyq únimiz ázirge óte saıabyr. Jaǵdaıdyń asqynǵany sondaı, jankeshti lań­kestik, atyp-asý... úırenshikti bolyp barady. Bul – naǵyz apattyń basy, quldyraýdyń aıǵaǵy», dep yshqynady Jomart janaıqaıy. «Adamgershilik erozııasynan» elin qorǵap, ultyn saqtandyrý jolyn jankeshtilikpen izdeıdi. Átteń?!. Selt etken sezim az, sanany syzdatyp, áreketke bastar túısik kereń. Qazaq topyraǵynda, Almaty aýqymynda aıqyndalǵan fılo­sofııalyq orta Jomart Ábdi­halyqtyń tuǵyrly tujyrym­daryna tosyrqaı qarady. Tol­ǵamy tosyn, túıini tuńǵıyq fılo­sofııalyq traktattaryn eleýsizdeý qabyldap, shynaıy nazardan tys qaldyrdy. Ǵylymı ataǵy joq, fılosofııalyq eńbekteri keńinen tanylmaǵan degen jeleýmen shektedi. Aqıqatynda ataǵynan at úrketin akademıkterdiń túsinýi qıyn, tujyrymy toqsan tom-tom kitaptaryna, kemel oıdyń jaýharlaryn túzgen Jomart Ábdihalyqtyń «101 tolǵam, 1001 túıin» atty jalǵyz-aq eńbegi para-par keldi. Endeshe, talǵamy kúmán­di tom-tom kitap shyǵaryp, tanylmaǵan Jomart kináli emes, qazaq fılosofııasynyń kókjıegine túıdek-túıdek oılaryn qaldyrǵan tulǵany tanymaǵan, tanı almaǵan qoǵam kináli. Bul týraly qazaqtyń ǵulama ǵalymy, qabyrǵaly qaıratkeri marqum Aqseleý Seıdimbek bylaı deıdi: «Jomart Ábdihalyqtyń eń bir qunyǵa den qoıyp, qumarta kóńil bólip, barsha sanaly ǵumyryn arnap kele jatqan salasy – fılosofııa. Muny jaı ǵana «danalyqqa ińkárlik» («philo-sophos») deýge bolmas, ol úshin fılosofııa – ómir-tirshiliktiń barlyq túıinin túsinýge múmkindik beretin qudiret. Jomart Ábdihalyq – osyndaı sanattaǵy kánigi fılosof. Bul jerde másele, tom-tom traktattar jazyp, áldebir problemanyń túıinin sheshkensip, odan ataq-laýazymǵa qol jetkizýde emes. Gáp – ómir týraly tegeýrindi tanym qalyptastyryp, aqıqat shyndyqtyń jolyna qol tıgizýde bolsa kerek». Qalaı bolǵanda da, Jomart Ábdi­halyqtyń tanymdyq óresi tereń, fılosofııalyq traktattary tas-túıin, az da bolsa jazyp qaldyrǵan eńbekteriniń ǵylymdyq mańyzy ólsheý­siz. Onyń dúnıe tanýy turǵysynan aıtqan oılaryn, mazmuny tereń fılosofııalyq tujyrymdaryn urpaq ıgiligine aınaldyryp, joǵary oqý oryndarynda dáris berilse. Jomart Ábdihalyqtyń qaldyrǵan murasy qazaq fılosofııalyq ǵylymy úshin taptyrmas qundy qazyna ekeni anyq. Osy qazynany bolashaq ıgi­ligine jaratý – búgingi fılosofııa ǵylymynyń basy -qasynda júrgen azamattardyń paryzy. О́miriniń sońǵy jıyrma jyldan astam ýaqyt bederinde Jomart Ábdihalyq Aqmola oblystyq «Arqa ajary» gazetiniń basshylyq qyzmetinde boldy. Gazet taǵdyry da adam taǵdyry sııaqty nebir aýmaly-tókpeli kezeńderdi bastan keshiredi eken. Jomart Ábdihalyq bas redaktor bolyp turǵan sonaý toqsanynshy jyldary «Arqa ajary» gazetiniń talaıyna kúrdeli syn, úlken aýyrtpashylyqtar tap keldi. Mine, osy kezeńde bas redaktor basylymnyń ıdeıalyq, tanymdyq mazmunyn tereńdetý, taqyryp aıasyn táýelsiz el múddesimen qabystyrý, kórkemdik bezendirilý sıpatyn oqyrman talǵamyna saı etý maqsatyna kúsh salyp, gazettiń óz bedelin ózi kóterýi arqyly taralymyn arttyrýǵa qol jetkizdi. Qarjy tapshylyǵy jaǵdaıynda «Arqa ajaryn» búkil oblystyq gazetterdiń ishinde pishinin de, sıpatyn da ózgertpegen birden-bir qos boıaýmen shyǵatyn basylym retinde saqtap qaldy. Sol bir kezeńdegi Ahań – Aqseleý Seıdimbektiń baǵasyna júginetin bolsaq, «Arqa ajary» gazeti kóp­shilik qoldy buqaralyq sıpatymen, baısaldy da ornyqty maz­munymen el ómiriniń aınasyna aı­nalǵan respýblıkadaǵy kórnekti ba­sylymdardyń biri ekenin atap ótken lázim. Halyq bul gazetke senedi, bul gazetti ózderine tirek tutady». Týrashyl ǵalym aqıqatty tap basqan. Qazaq mektepteriniń qataryn kóbeıtý, qazaq tiliniń mártebesin ósirý, nemis avtonomııasy degen surqııa ıdeıaǵa tosqaýyl qoıý, Arqada aqyndar aıtysyn jandandyrý, Aqmola ataýynyń qaıtarylýy sııaqty eldik bastamalarǵa uıytqy bolyp, ulttyq ustanymdaǵy isterdi júzege asyrý «Arqa ajary» gazetiniń ornyqqan dástúri edi. Selınograd qalalyq partııa komıtetiniń bıýro múshesi bola júrip, alǵash qalalyq qazaq basylymy – «Astana aqshamy» («Aqmola aqshamy») gazetiniń negizin qalaǵan Jomart Ábdihalyq bolǵanyna da kýámiz. Tabıǵı parasattylyǵyna ushan-teńiz biliminiń keńdigi qosylǵan Jomart Ábdihalyq óz ortasynyń rýhanı yrysy, oı bóliser qazynasy edi. Arqa óńirinde onyń salıqaly pikiri men azamattyq aqylyna júginbegen adam kemde-kem. Osy rette aıta keter bir másele, keıbireýler jel berip júrgen «astana kóshiriler qarsańda, odan burynyraqta da Aqmolaǵa (Selınograd) kelgen aqyn-jazýshylar men ǵalymdar atbasyn tireıtin qazaqı zııaly orta taba almaı qaıtady mys», degen jeleýdiń shyndyqpen qabyspaıtyndyǵy. Qaı kezeńde de Aqmolaǵa joly túsken zııaly qaýym ókilderi óńirdegi qazaq baspasóziniń qarashańyraǵy – «Arqa ajaryna» bas suǵyp, Jomart Ábdihalyqpen júzdespeı ketken emes. Onyń aǵalyq aqyl-keńesi men kásibı sheberliginiń shapaǵatyn kórgen jýrnalıst áriptesteri de jeterlik... Mine, sáýir aıy­nyń alǵashqy juldyzy da ta­bal­dyryq attady. «Samar­qannyń kók tasyn eritken» arý kóktem qytymyr qystyń sońǵy tońyn jibitip, tirshilik ataýlyny taǵy da túrlendire túspek. Sáýirdiń birinshi juldyzynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty, belgili pýblısıst, kórnekti fılosof Jomart  Ábdihalyq jetpisinshi kóktemin qarsy alar edi. Jazmyshqa ne daýa?! 2004 jylǵy qaraly 28 qazan kúngi tańerteńgi saǵat 9.00-de «Arqa ajaryna» jaı túskendeı bolady. «Jomart Ábdihalyq jol apatyna ushyrady» degen sýyq habar jetip, naızaǵaı oty júregimizdi sharpyp ótti. Ǵasyrǵa jýyq Arqanyń shejiresin jasaǵan qarashańyraq qaıǵydan qaıysyp ketti. Sáken salǵan sara soqpaqtyń izgiligin laıyqty jalǵastyryp kele jatqan Jomart joly kilt múdirdi, kúrt úzildi... «Kózden ketse, kóńilden de kete­di», – deıdi kópshilik. Kúmánim kóp?! Jomart Safıulynyń ómirden ozǵanyna da on jyl boldy. Biraz sý aqty, birshama ózgerister ótti. Biraq Jókeńniń – Jomart Ábdihalyqtyń jaısań da mańǵaz beınesi kózden kómeskilenip, kóńilden keter emes. Qaıta zerdeli oı zergeriniń tulǵaly qasıetteri zoraıyp, «Oı-qazyna antologııasy», «Sharbolat senim», «101 tolǵam, 1001 túıin» atty eńbek­terindegi qazynaly qyrlary aıshyq­talyp, parasatty bolmystyń jańa bir ǵumyry ashylǵandaı... Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».