Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Iаǵnı jyl saıyn kezdesetin kedergilerdiń der kezinde aldyn almaýdyń saldary naqty ónim men tabystyń artýyna múmkindik bermeı otyr. Mundaı kózqaras egin sharýshylyǵyna qatysty ótkir aıtylýda. Jalpy, óńirde aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qatysty biryńǵaı saıasat qalyptaspaǵan. Onyń ishinde birqatar aýdanda egistik daqyldardyń tuqymyn jaqsartýǵa mán berilmeıtini anyqtalǵan. Sol sııaqty, kóktemgi dala jumystarynyń bastalýyna sanaýly kún qalsa da, mıneraldy tyńaıtqyshtarǵa tıisti ótinim berilmegen. Janar-jaǵarmaı qoryn jınaqtaý jumysy da nashar uıymdastyrylýda.
– Bıyl aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egis kólemi 1 297 gektarǵa kóbeıip, jalpy mólsheri 974 myń gektarǵa tuqym sebiledi. Onyń ishinde dándi daqyldar 484 myń gektar jáne maıly daqyldar 132 myń gektar bolmaq. Qajetti 202 myń tonna tuqym tolyǵymen daıarlandy. Degenmen, aýdandarda tuqymdardyń sortyn jańartýǵa asa mán berilmeı keledi. Mysaly, Aqsý, Balqash, Jambyl aýdandary men Taldyqorǵan qalasynyń sharýashylyqtaryna joǵary reprodýksııaly tuqym alynbaǵan. О́kinishke qaraı, oblystaǵy jınalǵan barlyq tuqym qorynyń 10 myń tonnasy ǵana attestattalǵan sýbektilerdiń ónimi bolyp otyr, – deıdi oblys ákiminiń orynbasary Álibek Jaqanbaev.
Sondaı-aq búginge deıin mıneraldy tyńaıtqysh satyp alýǵa Raıymbek, Balqash aýdandary múldem ótinim bermese, Jambyl, Kóksý, Uıǵyr, Eskeldi, Aqsý aýdandary men Taldyqorǵan, Tekeli qalalary josparlanǵan kólemniń 6 paıyzyn ǵana alǵan. Sharýashylyqtarda janar-jaǵarmaıdyń qajetti qoryn qalyptastyrý da tolyq deńgeıde emes. Kóktemgi dala jumystaryna jumyldyratyn aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń da jaǵdaıy máz emes. Mysaly, buǵan deıin oblystyq bıýdjetten 12,5 mlrd teńge qarjy jumsalyp satyp alynǵan 1 331 birlik tehnıka aımaqtaǵy 56 servıstik-daıyndaý ortalyǵyna shoǵyrlanǵan bolatyn. Búginde olardyń tek beseýi tıimdi jumys istep tur. Onyń ishinde 12 ortalyq óz mindettemelerin oryndamaǵandyqtan, ákimdik olarmen aradaǵy kelisimshartty buzǵan. Al taǵy 13 servıstik-daıyndaý ortalyǵynyń moınynda 373 mln teńge lızıng qaryzy bar.
– Atalǵan ortalyqtardy qurýdaǵy negizgi maqsat shaǵyn fermerlerge tikeleı qyzmet kórsetý bolatyn. Alaıda kóbiniń tolyqqandy jumys istemeýi usaq sharýalar arasynda narazylyq týdyrýda. Servıstik daıyndaý ortalyqtary aýdan, qala ákimderiniń ótinishimen qurylǵanyn eskersek, ákimder olardyń jumysyn ońaltýda naqty sharalar qabyldaýy qajet, – deıdi bul jaıynda oblys ákiminiń orynbasary Á.Jaqanbaev.
Aımaqta sý únemdeý tehnologııasyn qoldaný, sý kanaldaryn qalpyna keltirý, mal azyǵy daqyldarynyń egistigin ulǵaıtý, aýyl turǵyndarynyń jaıylymdyq alqaptarǵa qajettiligin qamtamasyz etýge qatysty da qordalanǵan másele bar. Ásirese, egis alqaptaryn sýmen qamtýǵa qatysty jaǵdaı jaqsarar emes. Sonyń kesirinen jazǵy maýsymda alqaptarǵa sý jetpeı, dıqan men sharýa ekken dáninen laıyqty ónim ala almaǵan oqıǵalar jyl saıyn qaıtalanýda. Derekke súıensek, «Qazsýshar» mekemesiniń Almaty fılıaly byltyr jalpy kólemi 134,4 myń gektardy sýarý úshin sharýa qojalyqtarymen
7 866 kelisimshart jasasqan. Iаǵnı 133,1 myń gektarǵa 1 065 470 tekshe metr kólemde sý jetkizgen. Qyzyǵy, bıyl da osy shamada sý berý josparlanyp otyr. Iаǵnı egistik kóleminiń ulǵaıýy men dándi daqyldar egistiginiń ózgeriske ushyraýyna qatysty faktorlar eskerýsiz qalǵany jaýapty adamdardy oılandyrmaǵan.
– Biz aýyl sharýashylyǵy ónimi kóleminiń 4-5 esege ósýin qamtamasyz etý úshin sýarmaly jerlerdiń aýmaǵyn arttyrý qajet dep sanaımyz. Árıne, aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna, qurǵaqshylyqqa baılanysty shyǵynnyń bolýy ábden múmkin. Mysaly, byltyr qant qyzylshasynan 180 myń tonna ónim aldyq. Al Aqsý jáne Kóksý qant zaýyttarynyń qýattylyǵy – 800 myń tonna. Sondyqtan 180 myń tonna eki zaýyt úshin azdyq etetini belgili. Sol úshin bıyl ónim mólsherin 200 myń tonnaǵa jetkizýdi oılastyryp otyrmyz. Onyń ózi bir zaýytty tolyq qamtamasyz etýge jetpeıdi. Ekinshi zaýyt qamys quraǵynan qant óndirýge májbúr bolady. Osyǵan oraı, oblystaǵy sýarý júıelerin qalpyna keltirip, egistik jerlerdiń aýqymyn taǵy 10-15 myń gektarǵa ulǵaıtýdy oılastyrýdamyz. Bul qant qyzylshasynyń ónimin 500 myń tonnaǵa jetkizýge múmkindik beredi. Eń bastysy, qant qyzylshasynyń túsimi mol tuqymyn alyp, sebý kerek. Sebebi, qazir oblys dıqandary seýip jatqan tuqym gektaryna 100 sentnerden tómen ónim beredi. Bul – tıimsiz. Zaýyttar qabyldaǵan qyzylshanyń kılosyna tóleıtin 28 teńgeniń 15 teńgesi bıýdjet esebinen sýbsıdııalanady. Sol sebepti sýarmaly jerlerdiń aýqymyn ulǵaıtý birtindep júzege asyrylýy tıis. Sonda ǵana qant qyzylshasynan túsetin tabys arta túsedi, – deıdi oblys ákimi Qanat Bozymbaev.
Oblystyń agroónerkásip kesheniniń múmkindigi Almaty qalasynyń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge tolyqtaı jetkilikti. Alaıda jumystyń durys jolǵa qoıylmaýynan megapolıs tutynýshylary ǵana emes, óńirdiń ishki naryǵy da syrttyń taýaryna táýeldi bolyp otyrǵany jasyryn emes. Mysalǵa, Almaty qalasy turǵyndarynyń qysqy maýsymdaǵy suranysyn óteý úshin 280 myń tonna kartop qajet. Al oblystaǵy 53 qoımanyń syıymdylyǵy 52,4 myń tonna ǵana. Iаǵnı qalanyń qajettiligi 37 paıyzǵa ǵana óteledi degen sóz. Onyń ishinde Almaty aglomerasııasyna kiretin Eńbekshiqazaq, Jambyl aýdandary men Qapshaǵaı qalasynda nebári jalǵyz qoımadan ǵana bar. О́kinishke qaraı, osy kúnge deıin qala mańyndaǵy aýdandardyń aýmaǵynan azyq-túlik pen kókónis saqtaıtyn zamanaýı qoımalardy salýǵa kóńil bólinbeı kelgen.
Jalpy, Almaty oblysynyń aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa bıyl 47 mlrd teńge bıýdjet qarjysy bólingen. Onyń ishinde mal sharýashylyǵyna – 21 mlrd teńge, ósimdik sharýashylyǵyna – 6,7 mlrd, ınvestısııalyq sýbsıdııalaýǵa – 12 mlrd, sý sharýashylyǵyna – 2,5 mlrd teńge, qaıta óndeý baǵytyn qoldaýǵa – 2 mlrd teńge jáne aýyl turǵyndaryn nesıelendirýge 3,6 mlrd teńge qarastyrylǵan eken. Endigi másele osy qyrýar qarjynyń maqsatty jumsalýynda bolsa kerek. Bul úshin aımaqtyń aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qatysty ustanym «Aqqý, shortan Hám shaıan» ertegisindegideı bolmaýy tıis.
Almaty oblysy
