Eńse tikteıtin kez keldi

KSRO halyqtary spartakıadasy 1956-1991 jyldar aralyǵynda 10 márte uıymdastyryldy. Alǵashqy eki básekeden qorjynymyz bos qaıtty. Tek 1963 jyly seń qozǵalǵandaı boldy. Máskeýde ótken jarysta Alashtyń alyby Ábilseıit Aıhanov altyn tu­ǵyrǵa kóterilse, Alekseı Semkın kúmis medaldy moınyna ildi. 1967 jyly Ǵapız Musaev qolaǵa qol sozdy. 1971 jyly Petr Sýrıkov birinshi oryn alsa, 1975 jyly Ramazan Nurmanov ekinshi jáne Aleksandr Ivanov úshinshi satylarǵa taban tiredi. 1979 jyly Musan Abdýl-Músilimov bas júldeni oljalasa, Aleksandr Mıshýrov qola medaldy ıelendi. 1983 jyly taǵy da elge eńsemiz túsken kúıde oraldyq. 1986 jyly Radık Badredınov, Serik Alshynbaev, Iаkýb Hýdjaev (kúmis) jáne A.Sýlıev (qola) júldegerler qatarynan kórindi. 1991 jyly Zaporojede ótken Odaqtyń sońǵy spartakıadasynda Máýlen Mamyrov ekinshi jáne Radık Badredınov úshinshi oryndardy en­shiledi.

Táýelsizdiktiń tańy atqannan keıin halyqaralyq arenaǵa shyǵýǵa dańǵyl jol ashyldy. Burynǵydaı ortalyqtyń qas-qabaǵyna qaramaı, óz tańdaýymyzdy jasaýǵa múmkindik týyndady. Sol kezderi bizdiń erkin kúres sheberlerimiz endi eshkimge ese jibere qoımaıtyn shyǵar dep topshyladyq. Biraq bári biz boljaǵandaı ońaı bolmady. О́zge memleketter túrli-tústi medaldardy «kúrep» alyp jatqanda, jerlesterimiz ara-tura ǵana jeńis tuǵyryna kóterildi. Ásirese alǵashqy 10 jylda osaldyq tanyttyq. Sol aralyqta ótken baıraqty básekelerde eki-úsh balýannyń ǵana júldeli oryndardy ıelenýge kúsh-jigerleri jetti.

О́tkenge zer salsaq, buryndary KSRO-nyń bodanynda bolǵan memle­ketterdiń 11-ine álem chempıonattarynyń júldesi buıyrǵan eken. Sol tizimde biz 9-shy orynǵa turaqtadyq. Aldymyzda baqandaı 8 eldiń serkeleri bar. Biz tek qyrǵyzdar men tájikterden ǵana ozdyq. Al túrikmender men Baltyq jaǵalaýynda ornalasqan memleketter ókilderiniń qorjyny múlde bos. Jalpy, 1993-2021 jyldar aralyǵynda 23 márte jalaýy jel­biregen jarysta Qazaqstannyń erkin kúres sheberleri 15 júldege ıelik etti. Tarqatyp aıtsaq, jerlesterimiz 5 kúmis pen 10 qola me­dal­dy qorjynǵa saldy.

Álem chempıonattarynyń júlde­gerleri: Kúmis – Elmádı Jabyraılov (1995), Nurlan Bekjanov (2016), Nur­ıslam Sanaev (2018 jyl) jáne Dáýlet Nııazbekov pen Nurqoja Qaıpanov (2019). Qola – Máýlen Mamyrov (1997), Gennadıı Lalıev (2003), Magomed Krýglıev (2005), Leonıd Spırıdonov (2009), Ábilhakim Shápıev (2010), Dáýlet Nııazbekov pen Dáýren Jumaǵazıev (2011), Aqjúrek Tańatarov (2017) jáne Nurıslam Sanaev pen Danııar Qaısanov (2018).

Álem chempıonattarynda Reseı qura­masy oljaǵa molynan keneldi. 119 júldesi bar bul eldiń balýandary jalpy esepte jeke-dara kósh bastady. Osy oraıda dańqy jer jarǵan Cheshenstannyń maqtanyshy Bývaısar Saıtıev alty jarysta aldyna jan salmaǵanyn aıta ketken abzal. Osetın Lerı Habelov pen Hadjımýrad Gasalov jáne avar Abdýlrashıd Saıdýllaev bes retten teńdessiz dep tanyldy. Osetııanyń taǵy bir óreni Besık Kýdýhov tórt márte top jardy. Cheshen Jamal Otarsýltanov, kabardın Bılal Mahov jáne abhaz Denıs Sargýsh úsh retten dál sondaı qurmetke bólendi.

Grýzııa, Ázerbaıjan jáne Ýkraı­nanyń da qarqyny keremet. Olar 30-40 júldeden enshilep otyr. Atalǵan elderdiń de ulttyq komandalarynda álemdik dodada birneshe márte daralanǵan tulǵalar az emes. Qazaqstanǵa qaraǵanda О́zbekstannyń jaǵdaıy áldeqaıda jaqsy. Olar bas júldeniń beseýin ol­jalady. Tarqatyp aıtsaq, Artýr Taımazov pen Dılshod Mansýrov eki altynnan alsa, Zaýrbek Sohıev bir ret qamshy saldyrmady. Armenııa men Belarýsti aıtpaǵanda, Moldovanyń da kóshi bizden ilgeri. Toqsanynshy jyldardyń basynda osy memlekettiń týy astynda óner kórsetken Lýkman Jabyraılov álem chempıony atanǵany jankúıerlerdiń esinde bolar. Al onyń týǵan baýyry Elmádı 1995 jyly Qazaq eliniń qorjynyna kúmis medal saldy.

Olımpııa oıyndarynda qol jet­kizgen tabysy jaǵynan da Reseı qu­ramasy eshkimge des bermeı keledi. Olardyń qorjynynda 32 júlde bar. Daǵystandyqtar men cheshenderden jáne de Qap taýy bókterin jaılaǵan basqa da halyqtardan jasaqtalǵan komanda jeti Olımpıadanyń beseýinde jalpy esepte jeke-dara kósh bastady. Reseılikter bir ret AQSh-tan qalyp qoısa, taǵy bir ret Ázerbaıjanmen kómbege birdeı jetip, ekinshi jáne úshinshi oryndardy ózara bólisti.

Reseı quramasy sapynda Olım­pıadada eń kóp júlde oljalaǵan – Bývaısar Saıtıev. Cheshenstannyń sań­­laǵy úsh ret teńdessiz dep ta­nyl­dy. Avardyń qos juldyzy – Mav­let Batyrov pen Abdýlrashıd Saı­dýllaev eki retten dál sondaı qurmetke bólendi. Ázerbaıjan men Grýzııanyń da tórtjyldyqtyń basty dodasynda qol jetkizgen tabysy qomaqty. Sa­lystyrmaly túrde alsaq, irgemizdegi О́zbekstannyń da jaǵdaıy jaqsy. Aqı­qatyn aıtsaq, ala taqııaly aǵaıyn­darymyz bas júldeniń úsheýin oljalaǵan edi. Onyń barlyǵy da ataqty Artýr Taımazovtyń enshisinde. Talaı jyldar boıy О́zbekstan týy astynda óner kórsetken Soltústik Osetııanyń týmasy 2000 jyly Sıdneıde kúmis alsa, 2004 jyly Afına, 2008 jyly Beıjiń jáne 2012 jyly Londonda qarsylas shaq keltirmedi. Osylaısha, úsh dúrkin Olımpıada chempıony atanǵan sanaý­ly ǵana balýandardyń biri retinde onyń esimi sporttyq shejirege altyn áriptermen jazyldy. Alaıda ýaqyt oza Taımazovtyń dopıng qoldanǵany anyqtalyp, ol Beıjiń men Londonda oljalaǵan altyndarynan aıyryldy.

Qazaqstannyń erkin kúres sheberleri Olımpııa oıyndarynda jeti ret je­ńis tuǵyryna kóterildi. Tarqatyp aıtsaq, 2000 jyly Islam Baıramýkov, 2004 jyly Gennadıı Lalıev kúmis aldy. Sheshýshi tusta Islam Sagıt Mýr­tazalıevke, al Gennadıı Bývaısar Saı­tıevke jol berdi. Chempıondyq tu­ǵyrǵa kóterilgenderdiń ekeýi de – re­seılik. 1996 jyly Máýlen Mamyrov, 2008 jyly Marıd Mýtalımov, 2012 jyly Aqjúrek Tańatarov pen Dáý­let Shabanbaı jáne 2021 jyly Nur­ıslam Sanaev qola medaldy qa­naǵat tutty. Nátıjesinde, úzdikter tizi­min­de jerlesterimiz jetinshi orynǵa tu­raqtady. Otandastarymyzdan tek Tá­jikstan, Armenııa jáne Qyrǵyzstan tó­men tur. Al Estonııa, Moldova, Tú­rik­menstan, Latvııa jáne Lıtvanyń qorjynynda birde-bir medal joq.

Mine, joǵarydaǵy málimetterden-aq Qazaqstannyń erkin kúresi áli de eńsesin tikteı almaǵanyn ańǵarý qıyn emes. Oǵan dálel, 70 jylǵa jýyq ýaqyt aralyǵynda bizdiń eldiń birde-bir balýany ne Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy, ne álem chempıony atana almady (Resmı derek boıynsha sporttyń bul túri elimizde elýinshi jyldardyń bel ortasynan damı bastady – red.). Osy olqylyqty túzeıtin kez keldi. Jasyratyny joq, uzaq ýaqyt boıy biz legıonerlerge arqa súıep keldik. Táýelsizdik alǵannan keıingi 10-15 jyl aralyǵynda bas komandamyzdyń negizin solar qurady. Qazir jaǵdaı túzeldi. Baıraqty básekelerde kúsh synasyp júrgenderdiń deni qazaqtyń ór minezdi órenderi. Sońǵy kezderi olar dúbirli dodalarda jeńis tuǵyryna jıi kóterilip júr. Az da bolsa kóńilge osy medet. Ázirge qorjynda kúmis te, qola medal da bar. Endigi kezek – altynda.

Álem chempıonattarynyń nátıjesi

(1993-2021 jyldar aralyǵy)

Olımpııa oıyndarynyń nátıjesi

(1996-2021 jyldar aralyǵy)