On segiz asyq

Muhıt qarııa Súleımenov bul jolǵy saparyna dán rıza. Tipti bulaı bolady dep oılamapty. Biraq adam jasy eseıgen saıyn kindik kesip, kir jý­ǵan topyraǵyn jıirek eske alyp, oı ormanyn keshedi eken. Balalyǵy, qulyn-taıdaı tebisip, birge oınaǵan dostary, mektepke baryp, qolyna «Álippe» alǵan alǵashqy kúnderi, bári-bári eske oralady. Ol alǵashynda ákesi ashqan medresede bilim aldy. Odan soń Ganıýshkındegi orys-qazaq ýchılıshesinde oqydy. Keıin Máskeýdiń tústi metaldar ınstıtýtyn bitirdi. Qalǵan ómiri elimizdiń shyǵys óńirinde ótti. Sol jaqta otaý qurdy, balaly-shaǵaly boldy. Eńbekte de abyroısyz emes-ti. Qazaq KSR-niń qurmetti kenshisi atandy. «Qurmet belgisi» ordenin, ondaǵan medal taqty.

Onyń týǵan jerden jyraqtap, tym alysta júrýiniń bir sebebi mamandyǵyna saı qyzmet baby bolsa, ekinshi túıtkil – eldegi jaǵdaı, qoǵamdaǵy ózgerister. Bul otyzynshy jyldardyń ba­syndaǵy oqyǵan ult zııalylaryn qý­dalap, baılardy tárkilegen, moldalardyń artyna sham alyp túsken asa bir qıyn shaq bolatyn. Muhıt úshinshi kýrsty bitirgen soń jazǵy demalysynda Maqash ákim stavkasynyń teristik batysynda áýdem jerdegi áke úıine baǵyt ustap edi. Astrahanǵa jet­kende mundaǵy aǵaıyndar elde moldalardy qýdalaý bas­talyp, endi az kúnde áldilerdi tárkileý isiniń úshinshi tolqyny júretinin qaperge berdi. Soǵan saı onyń bul joly týǵan aýylyna barýynyń tipti de qajet emestigin aıtty.

Sonda da ata-jurt, áke úıine degen balalyq saǵynysh onyń esin alyp, qalaıda shekaralyq aýmaq – Kotıaevke jeteıin, ja­ǵa qyrdaǵy ata-anammen qaýy­shaıyn degen sezimde edi. Dese de bul oıy júzege aspady. Áýpi­rim­dep Kotıaevke kelgen-di. Odan ári jyljýǵa múmkindik bol­mady. О́ıtkeni baılardy tár­kileý jeleýimen olardyń mal-múlikterin ortaǵa alý bylaı tursyn, alys-jaqynda oqyp jatqan balalaryn ustap, qamaýdy da bastap ketken eken.

Anaý ala qyr – Dyńǵyzyldaǵy bes baı Ihsan Jansúgirov, Estaı Qulbaraqov, Musa Qulmájıtov, Qubash Maqanov, Ámir Tókeev bulardyń aǵaıyndary edi. Bárin de murnynan tizip, Sibirge aıdapty. Ishindegi eń kishisi Ámir­di ákesiniń ornyna alyp ketken. Osyndaı habardan soń As­trahanda oqyp jatqan Ihsan­nyń qos uly syndy Muhıt ta sol kúni Kotıaevten ketip ú­l­ger­di. Aldyńǵy ekeýi keıin Daǵys­tannyń Qyzyl qalasyna turaq­tap, ýaqyt óte otbasyn qurdy. Bar ómirin sonda ótkizdi. Al Mu­hıt bolsa, Máskeýine oralyp, odan arǵy tirligi О́skemende jalǵasty.

Shyny kerek, atalǵan zobalań qazaqtardy qynadaı qyrdy. Ti­gerge tuıaǵy, aldynda azyǵy joq qandastarymyz beti aýǵan jaqqa bytyrap, tek elý altynyń jylymyǵynan soń ǵana bir-birlep týǵan jerimen habarlasa bastady. Al Muhıt «aýzy kúıgen úrip ishediniń» kerimen anda-sanda ǵana aýyldas aǵaıyndaryna habarlasatyn. Sonda sol bir qıyn-qystaý shaqta jan-jaqqa tarydaı shashylǵan aǵaıyndardy qumarshyq topany arasynan ıne izdegendeı ázer taýyp, aralasyp turdy.

Alaıda eki myńynshy jyldar basyndaǵy sońǵy kelisi jú­rek qylyn shertetindeı saz­dy jáne aıazdy boldy. Bul joly ol at basyn birden aýdan ortalyǵy – Ganıýshkınde (qazirde Qurmanǵazy aýyly) bar ǵumyry ótip jatqan nemere aǵaıyny Ánýar Kárimovtiń úıine buryp, áńgimeni tótesinen qoıdy.

– Shyraǵym, týǵandardyń aıtýynsha, sen bizdiń aǵaıyndardyń oı-qyrdaǵy qonysy men ólgender qaýymyn jaqsy biledi ekensiń. Endeshe, kezinde meniń Ekinshi Teńiz jaǵalaýy okrýginiń bas moldasy bolǵan ákem – Súleımen qystaýynyń ornyn bilesiń be?

– Bilgende qandaı, kózimdi jumyp-aq tabamyn.

– Qoıshy, ras pa? Endeshe, qolyńa kúregińdi al, otyr kó­likke.

Dál solaı boldy. Atyraý-As­trahan kúre jolynyń 827-sha­­qyrymynan teristikke bu­rylǵanda eki-aq shaqyrym qashyqtyqta aldarynan kó­ne jurttyń orny kórindi. Mashı­nadan túse qalyp edi, sál bıik­teý tepseńde shıki kirpishten qa­lanǵan eski qystaýdyń izi kózge urdy. Jergilikti tilmen aıt­qanda, súrleý sypa ǵana. Mu­ny kórgende Muhıt qarııanyń jú­zinde nur oınady, shýaq shashty.

– Mine, mine, tap osy, bizdiń qystaýdyń orny. Mynaý úlken jaǵymyz, anaý kishi bólme. Úlkeninde buryndary atam men ájem jatatyn, keıin ákem men anam jáne men uıyqtaıtynbyz. Shámish aǵaıym men Shuǵaıyp, Aıyptar ana bólmede jatatyn. Ana jaqta saraı, et sholanymyz bolýshy edi. Oǵan jalǵas ákemniń usta dúkeni, – dep sanamalaı jóneldi.

Aýla-qora, at baılaıtyn qa­zyq ornyn da kórsetti. Odan ári qarııa óziniń balalyǵyn eske alyp, oıyna áldene oralǵandaı tura qaldy da, qasyna Ánýar inisin shaqyrdy. Sosyn onyń úı ornynan besindikke on segiz qadam júrýin ótindi. Eresek­terdiń alshańdaǵan adymy emes, jasóspirim jigittiń jaı júrisindeı adymdaýyn surady. Sodan kóliktiń artyndaǵy kú­rekti alyp, ózi ilese júrdi. Toq­taǵan jerden úlkendigi qumdaǵy aýyz sý qudyǵyndaı shuńqyr qazdyrdy. Áýeli qara sannyń tusy degen, oılaǵany bolmaǵan soń áli de bir-eki kúrek alǵanyn jón kórdi. Dál sol sátte kúrek ushy áldebir qatty zatqa tıip, qyshyr ete qaldy.

Qonaq eleń etti: «Aqyryn, endi abaılap qazǵaısyń».

Sóıtse, qandaı dáldikpen alyp kelgen deseńizshi, kúrek ushynda terme alashanyń push­paǵynan tigilgen shaǵyn dorba jatyr eken. Sony asa bir saqtyqpen qolyna alǵan qarııa qalta aýzyn eppen ashyp edi. Dorba ishinen uzyn sany on segiz asyq shyqty. Túrli tústi asyqtar. Arasynda irileý qyzyl saqa bar. Uzaq ýaqyt topyraqta jatqandyqtan ba, dorbanyń tozyǵy jetken, asyqtardyń boıa­ýy da tek búk, shik atalatyn qyrtystarynda qalypty.

Dorbany qolyna alǵan Muhıt qarııa úlken tolqynys ústinde turyp, kózine jas aldy. Azdan soń «Bul – meniń balalyǵymnan qalǵan eń sońǵy eskertkish» dedi. Janyndaǵylar únsiz qaldy. Áńgimeni qonaq bastady.

– Men Ganıýshkındegi Maqash mektebin bitirgen soń, bilimimdi odan ári jalǵastyrý úshin Más­keýge ketýim kerek boldy. Sol úshin áýeli Astrahanǵa, odan ári atalǵan qalaǵa baǵyt alasyń. Jolǵa jınalyp, endi qozǵalamyz degende ákem meniń bala kúngi asyq dorbama onyń on segizin salǵyzdy da, besindikke baǵyttap taǵy da on segiz qadam júrgizdi. Sol jerden shuńqyr qazdyryp, oǵan álgi dorbany kómdirdi. Shyraǵym, sen qazir on segizge keldiń. Azamat ata­nyp, úlken ómirdiń jańa súr­leýine tústiń. Jolyń bolsyn. Asyq seniń balalyǵyń ǵoı. Anaý qyzyl saqa seniń ata­jur­tyń. Balalyǵyń sol ata­jurt­ta, kóne qystaý janynda qaldy. Saparyń sátti, ómir qa­damyń óreli bolsyn, – dep ákem meni atqa qondyrdy. – Mine, sodan beri jetpis jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Endi qaıtyp atajurt, áke qystaýyna kelem be, joq pa? Ony aıta almaımyn. Biraq balalyǵymnyń kýási bolǵan myna asyqtardy jáne týǵan jerdiń topyraǵynyń bir shókimin oramalyma túıip ala ketemin.

Janaryndaǵy móldir tamshylardy taǵy da syrt-syrt aǵyzyp, úı ornynan topyraq aldy. Jaı basyp kóligine otyrdy. Osylaısha, kóne jurttyń aq qumynda jetpis jylǵa jýyq damyldap, boıyna nár jınaǵan on segiz asyq pen bir ýys topyraq seksenniń seńgirindegi Muhıt qarııamen birge Atyraýdan Altaıǵa attanyp bara jatty. Qaıran balalyq, aıaýly atajurt, qymbatsyń-aý, qashan da...

P.S: Biz áńgimelegen Muhıt qarııanyń ákesi Súleımen (Qyntaqa balasy) – HH ǵasyr basynda elge belgili molda, abyroıly mol azamat-ty. Sonymen qatar ol jańa qoǵamnyń irgesin bekitip, shańyraǵyn tiktegen talaı ul-qyz tárbıeledi. Olardyń bári de náýbet taıaǵyn jedi. Birazy onyń qurbany atandy. Tiri qalǵandary eldiń eleýli azamattary atandy.

О́tepbergen ÁLIMGEREEV

Atyraý oblysy