Baıandy El qurmaq kerek

Demek, Qazaqstan osy mindet­terdi sheshý úshin óte kúrdeli, kúrmeýi qıyn kedergilerdi de bir mezgilde eńserýi kerek. Bizdiń qasiretimiz – óz ýaqytynda istel­megen jumysty nemese shala atqa­rylyp, naqty nátıje bermeı, oǵan bólingen qarjyny qumǵa quıǵan sýdaı etip, qoldy qylyp, bolashaq urpaqtyń nesibesine aýyz salǵanymyzda. Bul jaǵdaı elimizde urpaqtar almasýy bolyp jatqan shaqta oryn alýy jaǵdaıdy qıyndatýy ábden yqtımal. Osyndaı dáýir­lik ózgeristerdiń qoǵamnyń áleý­met­tik jiktelýimen, ıdeologııalyq bos keńistik pen ótkenge degen nı­gılıstik kózqarastyń kúsheıýimen tuspa-tus kelýi qıyn­dyq týdyrýy yqtımal. Bul búgin ǵana paıda bolǵan máse­le emes, ol jyldar boıyna jınaq­tala kele, tamyry tereńge ket­ken problemaǵa aınaldy. Ekonomıkalyq kórsetkishterdiń kópshiliginiń tómendeýi, adam­dardyń tabystaryn kemitip, tur­mys jaǵdaıynyń nasharlaýy men kedeıshilikke ákelip soqty. Osy­laısha, turǵyndardyń boıyna úmitsizdik sezimi uıalaı basta­dy. Al memlettik organdar bolsa, óz jumysynyń tıimdi­ligin tómendetip, aldarynda tur­ǵan josparlary men baǵdarla­malaryn sapaly iske asyrýdy qam­tamasyz etýge, naqty nátıje­lerge qol jetkizýge dármen­siz bolyp shyqty. Áleýmet­tik-ekonomıkalyq salada jalpy ónimniń aqshaǵa shaqqan­daǵy kólemi men onyń sandyq kór­setkishterine basymdyq berilip, «sapa» degen uǵymnyń quny túsip ketti. Memleket týyndaǵan ahýal men problemalardyń aldyn alýǵa yntaly da bolmady, jaýapkershilikti de óz moınyna almady.

Adamdardyń boıyn belgisizdik pen úreı sezimi bılep, bul olardyń kóńil kúıine keri áser etip, elde birte-birte narazylyq áleýeti jınaqtalyp, qoǵamdaǵy jaǵdaı shıelenise berdi. Memleket halyqty estýden de, túsinýden de qalyp, onyń muqtajyna kóńil aýdarmaǵan soń azamattardyń da jaýapkershiligi tómendep, olar ósek-aıań men zańsyz áreketterge boı ura bastady, shamasyna qaramastan ońdy-soldy kredıt alýǵa kirisip, ózdiginen kún kórýge talpynys jasaýdan qalyp, memleketke aýzyn ashyp, masyldyqqa boı urdy. Mundaı jaǵdaıdan upaı izdeıtinder otqa maı quıyp, saıası ahýaldyń qyzýyn únemi kóterýmen boldy. Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń tez arada túbegeıli ózgere qoımaýy Batystyń emıssarlarynyń jumysyn jeńildetti. Olardyń ustanymyna sáıkes Qazaqstannyń saıası júıesinde demokratııa joq. Bular turǵyndardyń áleýmettik belsendiligin Qazaqstannyń, onyń halqynyń ulttyq múddesine kereǵar arnaǵa baǵyttap, azamattardy bılikke qarsy qoıyp, onyń bedeline nuqsan keltirýge tyrysýda. Olar Úkimet halyqtyń múddesine qarsy jumys isteıdi, shekten tys ortalyqtandyrylǵan bıliktiń bir adamnyń qolyna shoǵyrlanýy memlekettik organdar jumysynyń tıimdiligin nasharlatyp, jemqorlyq kúsheıýde degendi júıeli jáne belsendi túrde el arsynda taratýda. Jaı taratyp qana qoımaı, endi naqty búldirgishtik áreketterge de kóshkenge uqsaıdy.

Tarıhta dáýrenniń ótkinshi, jurt kóńiliniń qubylmaly ekendigin jetkilikti túısinter oqıǵalar bolady. Sonyń qataryna bıylǵy «Qasiretti qańtardy» jatqyzýǵa bolady. Aldyn ala josparlap, əreket etken kəsibı qaraqshylardyń maqsaty – eldiń tutastyǵyn buzý jáne tóńkeris jasaý arqyly elimizde qolǵa alynǵan reformalardy iske asyrýǵa kedergi jasaý boldy. Túptep kelgende, ol, Memleket basshysy Q.Toqaev atap kórsetkendeı, táýelsiz Qazaqstanda ədiletti qoǵam ornatý, monopolııalardy joıý, saıası transformasııa jasaý, elimizdiń ekonomıkalyq damýyn jedeldetýge baǵyttalǵan jáne halyq talap etip otyrǵan ózgeristerge degen qarsylyq bolatyn. Sebebi qolǵa alyna bastaǵan naqty sharalar olardyń jospar-múddelerine kereǵar kelgeni anyq. El ishinde keıbir adamdar jaǵdaıdy ózderiniń jeke múddesine paıdalanǵysy kelgeni de málim.

Árıne, táýelsizdiktiń 30 jyldyq qorytyndysyn «Qasiretti qańtardyń» shyǵarǵany ókinishti-aq. Qansha aýyr bolǵanymen, bul – ashy shyndyq. Biraq táýelsiz sarapshylardyń pikiri bo­ıynsha respýblıka osy kezeńde ishki jáne syrtqy saıasatta aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizgenin de joqqa shyǵarýǵa bolmas. Onyń eń bastysy – təýelsiz Qazaqstannyń negiziniń qalanýy. Ol – daý týdyrmaıtyn aqıqat. Alaıda táýelsiz memleket qurý úderisi barysynda jiberilgen qatelikterge jetkilikti túrde kóńil aýdarylyp, oǵan degen ádil baǵanyń jetispeýi olardy túzetýdegi nemquraıdylyqqa, jaýapsyzdyqqa ákelip soqty. Bara-bara bul ádetke aınalyp, jasandylyq pen sapasyzdyq, jalǵan málimetter men «jaǵymdy» esep berý istiń mazmunynan góri onyń syrtqy kórinisine, ıaǵnı aqparattyq jáne ımıdjdik tıimdiligine «mán» men «basymdyq» berilip, ony memlekettik basqarý júıesindegi úırenshikti iske aınaldyryp jiberdi. Osynyń nátıjesinde týyndaǵan máseleler sózbuıdalyqqa salynyp jyldar boıy óz sheshimin tappaı keldi. Halyqtyń naqty ómir-turmysy, muń-muqtajy men múddeleri eskerýsiz qala berdi.

Osy keleńsizdikterdiń qaýipin eskere kele, Prezıdent Q.Toqaev Jańa Qazaqstandy qurý úshin eń aldymen, qazaqstandyq qoǵamda eńbekqorlyq pen biliktiliktiń ıdeologııasyn dáriptep, oǵan basymdyq bergen jón dep otyr. Bul jumys adaldyq, júıelilik jáne birizdilik qaǵıdatyna negizdelip, birte-birte júrgizilýi shart. Sonda ǵana azamattarymyz masyldyq pen jalqaýlyqtan arylady. Ol Qazaqstannyń ekonomıkalyq damýyna serpin berip, qazaq jurtyn eńbek bəsekesine qabiletti etýdiń negizinde ádilettilikke qol jetkizýdi kózdeıdi. Barlyq salada monopolııa birjola joıylǵanda ómir túzelip, zań ústemdigi ornamaq. Sonda ǵana quqyqtyq nıgılızmdi eńserip, azamattar tarapynan zańdy moıyndamaý sııaqty jónsizdiktiń, paryqsyzdyq pen pasyqtyqtyń tamyryna balta shabylmaq. Túptep kelgende, zań jumys istegen kezde ǵana qoǵamda tártip ornaıdy, ishki saıası ahýal ońalyp, ol eldiń órkenıettik damý jolyna túsýine jaǵdaı týǵyzady. Erkindiktiń oıyńa ne kelse, sony aıtý, eldiń múddesine qarsy jumys isteý emes ekendigine qoǵam músheleriniń kózi jetip, azamattar aq pen qarany ajyrata alatyndaı jaǵdaıǵa jetetin bolady.

Iаǵnı Jańa Qazaqstandy qurý úshin túsinikti ári ádil memlekettik saıasat júrgizilýi kerek. Bul biliksiz sheneý­nik­terdiń jónsizdigine jol bermeı, básekege jáne tehnologııaǵa negizdelgen ekonomıkany qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan, barlyq azamatqa birdeı múmkindik jasaıtyn saıasat bolýy kerek. Eń aldymen, adal eńbek etýdiń bárimizge ortaq mindet ekenin qoǵamnyń túsingeni mańyzdy. О́kinishke qaraı, keıde jurt, ásirese jastar, mańdaı terin tógip, jumys istegisi kelmeıdi. Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrgendi jón kóredi. О́ıtkeni olar bizde adal eńbek laıyqty baǵalanbaıdy dep oılaıdy. Keıbireýler adal eńbekpen jetistikke jetetin múmkindik joq ekenin kórgen soń, esh áreketsiz qol qýsyryp otyrýda. Memleketke masyl bolýdy durys kóretin tepse temir úzetin azamattar járdemaqy men jeńildikterdi talap etip, alaqan jaıýdan arlanbaıtyndy shyǵardy. Bılikke qoqan-loqy kórsetý sııaqty keselder beleń alyp, ultty jegideı jep, elimizdi keri tartýda. Bul – Qazaqstannyń jan-jaqty damyp, el bolýy bıliktiń jumysyna ǵana emes, ol, eń aldymen, ərbir azamattyń adal eńbegine baılanys­ty ekenin durys túsinbegennen týyndap otyrǵan másele.  

Qazaqtardyń moraldik kodeksin olardyń maqal-mátelderi men ańyz-ápsanalarynan izdegenniń mańyzdylyǵyn da eskergen jón. Sondyqtan osynaý qıyn-qystaý jáne jaýapty sátte uly babalarymyzdyń aıtqandaryna úńile otyryp, búginniń bet alysyna kóz júgirtip kórelik. О́ıtkeni bul san ǵasyrdan nár alatyn danalyq jáne ýaqyt tynysyn, zaman men qoǵam minezin máýeli tanytar ǵajaıyp kýálik. О́tkendegilerdiń sózi aına-qatesiz búgingi ómirde kórinis taýyp otyrǵanyna tańǵalasyń. Búgingi tańda, ókinishke qaraı, «qazaqtyń ózge jurttan sózi uzyn» bolǵan zaman týyp otyr. Erkindik osy eken dep paıdasyz myljyń sózdi árkim aıtýǵa áýestenip aldy. Demokratııa – júgensizdik emes, bostandyq – júıesiz­dik emes degen qaǵıdattar umyt bolýda. Keıbireý qur tilmen mal jıǵysy kelse, kelesileri jalǵan jáne dálelsiz sóılep, ımansyzdyqtyń jolyna túsip, sózdiń máni men qudiretine nuqsan keltirýde. Til syrlasýdyń quralynan, ósek aıtyp, sybyrlasýdyń «qarýy» bolyp barady. Esti sózdi estigisi kelmeıtin sańyraýlardyń qatary keńeıip, adamdar arasynda sózge toqtaý degen joǵalyp, alyp-qashpa tozǵan sózderdi aýyzdyqtaý múmkin bolmaı, ósek-aıań men qaýeset tamuqqa aınaldy. Arsyzdar ataly sózge de qulaq asyp, toqtaýdy qoıyp, aýzy jamandar el bylǵaýda. Olar ras sózge egesip, aram sózge erik berýde. Aıta bilgendi tyńdaı biletin qulaq qalmaı barady. Durys oılaý men túzý sóıleý áreketke ulaspaǵan jerde azap bastalady dep osyny aıtýǵa bolady.

Babalarymyz shyndyq joq jerde ádildik joq, ony moıyndaǵannan eshkim de alasaryp qalmaıdy degendi ósıet etti. Ádildik bar jerde ǵana eldik bolady. Shyndyqqa senbeı, jel sózge sený rý­ha­nı múgedektikke uryndyratynyn uqpaq kerek. Sondyqtan burynǵylar qısyq aǵashtyń kóleńkesi de qısyq bolaty­nyn, saıasy joq aǵashqa bulbuldyń da qon­baıtynyn, darııa janynan qudyq qazbas kerek degendi de jaqsy túsingen. Eń bas­tysy – halqymyz baıany joq dúnıe bir kúndik ekendigin dóp basyp, kóre bilgen.

Jalpy, bıikke kóterilip kórgen basshylar halyqtan alasa ekenin umytpaı, óz basynyń paıdasyn ǵana oılamaı, halqynyń qamyn jep, qııanattan bo­ıyn alys ustap, ádilet jaǵyna shyqqanda ǵana eliniń juty emes, quty bolary anyq. Basqasha aıtqanda, el baǵatyndar el baǵýlaryn jaqsy bilýleri kerek. Olardyń paryzy elge ıe bolyp, elin tozdyrmaı, halqyn toıdyryp, mereıin ósirip, eldiń baǵyna qyzmet etýde. El paıdasyn oılaǵan basshynyń paıdasy sonyń ishinde. Keıbir basshylar tiken egip, júzim kútýmen áýre, olardyń aralarynda kún shyqqanda shamnyń qajetiniń joqtyǵyn túsinbeıtinder de jetip artylady. Zaman emes, adam renjitetinin biliksizder bile bermeıdi, oǵan bári jón bolyp kórinedi. Dúnıedegi eń qaterli kesapat – úırenshikti daǵdynyń degeninen asa almaý. Endeshe, oljaly jerde úlesten qalǵanymyz, joraly jerde joldan qalǵanymyz – nadandyqtyń kesapatynan.

Memleket adamnyń aqyl-oıyn birden ózgertip, múldem basqa arnaǵa bura almaıdy. Memleket sergeldeń júrekti basyp, beıqam júrekti oıatýǵa dármendi bolý úshin bılik halyqqa súıenýi shart. Ony kóp shýyldaq emes, bir kemeldiń bılegeni durys. Ol jurt sózin tyńdaı da, qurmetteı de alatyn, bıligin oryndy jumsaıtyn, aram jemeıtin, is biletin, el múddesin ashyq qorǵaı alatyn bolýy kerek. Jalpy, memlekettik organdar men memlekettik qyzmettegi basshylar halyqqa jumys isteýdi úıretýden góri, olardyń jumys isteýine bóget jasamaýdy úırengeni de abzal. Endeshe, alaqany bar tirshiliktiń shapalaǵy da bar ekenin múldem esten shyǵaryp alyp, buzylǵan zamanǵa ǵana tán ótirik pen shyndy aıy­ra almaı, bir-birimizdiń jaǵamyzǵa jarmasyp júrip, jamannyń shylaýynda ketýimiz ábden yqtımal. Bul zaman qaskúnemge jaıly, arazdyq pen ósekke baı zamanǵa aınaldy. Jetpis jyl bo­ıyna qalaı sonydan jol taba almasaq, endi qazir taǵy da taǵdyrymyzdyń talqy ústinde turǵany ókinishti-aq. Sondyqtan áleýmettik delqulylyqqa, rýhanı naqurystyqqa, saıası qoıanshyqtyqqa boı aldyrǵan dáýren keship otyrmyz. Mundaı rýhanı bedersizdik saıası táýelsizdikten de aıyrylýymyzǵa ákelýi ábden múmkin. Ádiletsizdik pen zańsyzdyq esikten syǵalasa, ádeptiń túńdikten qashyp, «qoly uzynnyń qorazy jumyrtqalaıtyn» kez keledi.

Para alyp, qazynanyń aqshasyn jep adalymsyıtyn keńseshil pysyqaılar azaımaı otyr. Bul kúnde halyq arasynda adal eńbekpen baıı qoıý qıyn degen pikir qalyptasqandyqtan, qazirgi ómir baqyt izdegen jandy zalymdyq jolyna túsiretin boldy. Baqytqa jetýdiń eń «jeńil» joly – el ústinen kún kórý degen «uǵym» paıda bolyp, urlyq baılyqtyń kózine aınaldy. Sirá, dúnıeden jeıtin aýyz qurymaı, ádildik ornamas. Munda bergen de buzady. «Dánikkennen qunyqqan jaman» degen osy. Endeshe, zaryǵyp jetken táýelsizdigimizge tónip turǵan orasan qaýip – jemqorlyq, paraqorlyq, urlyq-qarlyq. Bul jaǵdaı sot túzelmeı, zań ústemdigi ornamaı turyp halyqtyń túzelmeıtinin kórsetedi.

Bir ókinishtisi, dúnıeniń bárin – adam bolam degender emes, «qudaı bolam» degender búldirýde. Qoǵamda aıtpasa estimeıtinder, ashpasa kórmeıtinder áli de jetip artylady. Peıil ketip, ant atqan kez keldi. Shaǵystyrý jáne shabystyrýmen mashyqtanatyndar ony kásipke aınaldyrdy. Qoǵamdaǵy eges sóz eldiń japsar-jigin ashty, kópti jamandaǵan óńkeı nadan ósek pen jalany kóbeıtti. О́tirikshiniń kýási qasynan tabylýda. Pańdyq, nadandyq, tákapparlyq, asqaqtyq ne aıtqyzbaıdy. Qýlyq, sumdyq, aramdyq amalǵa eldiń bári esti bola bastady. Kókiregi kór, kózi soqyr jamandar ótirik-ósekti ańdyp, eserlikke berilip ketti. Ynsapsyzdar istiń aq-qarasyn ajyrata almaıtyn halge jetti. О́tiriktiń arbasy shyndyqtyń kópirinen óte almaı qaldy. Úlken minberlerden de úlken ótirik aıtylatyn boldy. Kólgirlik shyndyqtyń aıaǵyna tusaý bolýda. Minezi ótirik ant iship, taıǵaq eki sóıleıtinderdiń qatary kóbeıdi.

Erinshektik talapsyzdyq, yntasyzdyq, toıymsyzdyq, jigersizdik, uıatsyzdyq kedeılikti shyǵardy. Kerek qýmaı, maqtan qýatyndar kóbeıdi. О́zimshildik pen maqtan sheksiz kóp jaman ádetter týǵyzdy. Mansapqumar eldiń kemeldikke jetpeıtini, jalpaqtaǵannyń bári janashyr emestigi qaperge alynbaýda. Pendeshilikke baryp, daqpyrtty da dańq dep túsingender artty, ataqty shataqpen de shyǵarýǵa tyrysatyndar da tabyldy. Aqylǵa kónbeı daý qýǵan sanasy joq jamandar el qadirin bilýden qaldy. Ashý bar jerde aqyl turmaı tentekter shoqpar jınaıtyn kún týyp, olar ońaı olja tabýǵa kóshti, bireýdiń maly men aqysyn jeýge kiristi. Osylaısha, talaby joq, úmiti mol turǵyndar, aldap aıtqysh «aqyndar» kóbeıip ketti.

Qoǵamda jekelik, enjarlyq pen beı­jaı­lyq kóp. Azamattardyń árqaısysy ózin bir-bir tóbemin dep esepteý bar. Mundaıda halyq ózin-ózi saqtaý túı­siginen aıyrylyp qalmasa eken dep tilegiń keledi. О́ıtkeni adam ómirin jaqsartý tek qana úkimetti joıýdy, adamnyń shekteýsiz erkindigin ańǵartpaıdy. Onyń oqý-bilim, tárbıe jáne taǵy basqa keshendi mindetterdi qamtıtyndyǵy suraq týdyrmaıdy. Alaıda ózine ózi qasqyrsha shaýyp otyrǵan jurtta oqý-óner bolmaıdy. Bilim salasynda «ar bilimi» oqytylmaǵandyqtan, shala bilim, shalaǵaı mádenıet bir qulatpaı qoımaıtyny anyq. Demek, el túzelsin desek, áýeli ózimiz túzelýimiz kerek shyǵar.

Qazirgi kezeńde jańalyq degen uǵymnyń mánisi ýaqyt ekpini men ýaqyt yrǵaǵyn sezinýde bolmaq. Jańanyń tamyrynda kóneniń jatqandyǵy da eskeriletin aqıqat. О́tkendi ógeısiretpeı, onyń jaqsysyn da, jamanyn da umytpaı halyqtyq dástúr men halyqtyq tájirıbege, ásirese, onyń rýhanı jaǵyna ıek artyp, erteńimizdi oılaǵanymyz jón. Erejeden ónegeniń artyq bolǵany jaqsy. Dúnıeni qorlap otyrǵan dúmshelerdiń zorlyǵy ekendigin uǵynǵan durys. Qazir óz ishimizdegi nıgılıster men ulttyń nesibesin urlaýshylardan saqtaný kerek. Ult sanasyn ýlap, ıman urlaýshylar osylar. Táýelsizdik jolynda popýlıstik ıdeologııa qoǵamnyń baǵyn ashar baıandy ıdeologııa bola almaıdy. О́ıtkeni ulttyq sıpatqa aınalǵan dástúrimiz ben dúnıetanymymyzǵa batystyń lıbe­raldyq demokrattary túzetý jasa­ǵylary keledi. Osy alýan túrli paryq­syz ekstremıster men saıasatkerlerden qaterli eshkim joq. О́ıtkeni olar qoǵam­daǵy keleńsizdikti qozdyrý arqyly Qazaq­stannyń turaqtylyǵyn shaıqaltýǵa tyrysýda. Sóıtip, pátýásiz «erler» elge sor bolyp, halyqtyń muń-muqtajyna qu­laq aspaýda. Olar óz ultyn syılamaı, ony maqtanysh etpeı satqyndyq jasaý­da. Bular «tártipsiz el bolmaıtynyn, tár­tipke bas ıgen el qul bolmaıtynyn» uqqy­sy kelmeıdi. Murager bola almaıtyn halyq – sorly halyq ekendigin de túsi­ner túrleri joq. Sondyqtan bolar, ala jipti attamaıtyn adal erler azaıyp, júr­gen jerin dattaıtyndardyń qatary ósýde.

Tutynýshylyq qoǵam mádenıeti uranynyń arbaýyna qarsy turarlyqtaı berik rýhanı ımmýnıtet qajet-aq. Dál osy batystyq mádenıettiń tikeleı yqpalymen beıpaıda ereges kúsheıip, zamana jyldan jylǵa sum bolyp barady. Endeshe, ulttyq damýdyń negizi ultty taný bolý kerek. Onyń jalǵyz joly – elimizdiń uıtqysy bolyp otyrǵan ádet-ǵurypty bilý, kúıregen rýhty qaıta kóterý. Sebebi rýh azǵan kezde, namys tozady. Rýhy men namysy sóngende el óledi. Ulttyq rýhsyz ult táýelsizdigi bolmaıdy. Olaı bolsa azattyqty nyǵaıtý úshin eń aldymen, yntymaqqa úırený qajet. О́ıtkeni táýelsizdik – tátti sóz ǵana emes, ulttyq jaýapkershilik.

Sondyqtan osynyń barlyǵyn boldyrmaý úshin birlik kerek. Halqymyzdyń «saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıdi», «ynty­maq qaıda bolsa, yrys sonda baramyn depti» deýi beker emes. Bólingendi bóri alady, al birlikten aıyrylǵan el qańǵyp qalady. Yntymaq úshin ymyraǵa bara almaý – jaýlyqtyń naq ózi. Abyroı-yntymaq birlik bar jerde ǵana júredi. Sebebi kinálasý bastalǵan jerde jaqyn­dyq­qa qylaý túsip, bir kúngi keris qyryq kúndik qyrsyqqa aınalady. Mu­nyń aldyn alý úshin janjaldyń shoǵy qyzarǵanda, aqyldyń sýyn sepken jón. El tilegi bir-birimizge kózimiz túzý bol­ǵanda ǵana túze­ledi. Túptep kelgende, haq sózdi bala aıtsa da, toqtamaq kerek eke­nin tú­singen durys. Qazaq balasy biri­gip, tize qosyp is qylsa – halyqtyq maq­sat son­da ǵana oryndalady. Bóten eshkim biz­di jarylqamaıdy. Endeshe, daý tú­gen­de­meı turyp, eldiń júgendelýi mindetti. О́ıt­keni is óný úsh áýeli nıet pen tártip kerek.

Japsarbaı QÝANYShEV, 

qoǵam qaıratkeri