Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
– О́tepbergen Álimgereıuly, 14 naýryzda Kórisý bastalady. Bul kúnniń máni nede dep oılaısyz?
– Halqymyzda Naýryz merekesi ejelden beri atap ótiledi. Biraq Altaı men Atyraýdyń, Arqa men Alataýdyń arasy aıshylyq alys jol bolsa da, Naýryzdy atap ótý ereksheliginde kóp ózgeshelik joq. Bári de – alty aı qystan aman shyqqan eldiń arqa-jarqa jaı-kúıin dáripteýi, kókke moıyn sozyp, aqqa aýzy tıgen jannyń birligi men tirligine shúkirlik etýi, kóbesi sógilgen qar erigennen keıin at-túıege taqym artyp, aýyl-aýyldaǵy aǵaıyn-týysqa sálem berýi, soǵym sońyn qazanǵa sap, naýryzkójeden aýyz tııýi. Degenmen, uly Abaıdyń «Qyrdaǵy el oıdaǵy elmen aralasyp, Kúlimdesip, kórisip, qushaqtasyp, Sharýa qýǵan jastardyń moıny bosap, Sybyrlasyp, syrlasyp, maýqyn basyp» degeni Kórisýdiń mánin asha túsetindeı.
Ár kásipke kún arnap, jeke-dara sharaǵa dastarqan jaıyp jatpaǵan ata-babamyzdyń mańdaıyna jazǵan eki-úsh meıramy bolǵan. Sonyń eń úlkeni de, ulysy da – Naýryz toıy. Onyń ereksheligi, bul – kúlli qazaqqa ǵana emes, barlyq musylman balasyna ortaq mereke. Naýryzdyń 22-sinde kún men tún teńeledi. Alaıda halqymyzdyń kóne zamannan aýyzsha taraǵan kúnparaǵynda jańa jyldy naýryzdyń 14-nen bastaıdy. Oǵan dáleldi tym árige barmaı-aq Shyǵystyń jeti juldyzynyń biri Omar Haıamnyń «Naýryz-námesinen», basqa da kóne ádebıetterden kórýge bolady. Onyń mánisi – qashanda ár aıdyń 14-de Aı tolysady. Soǵan saı halqymyz bul kúndi aıdyń (juldyzdyń) bir jańasy deıtini belgili. О́ıtkeni juldyz – qazaq uǵymynda aıdyń sınonımi. Qazaqtyń uly aǵartýshysy Ybyraı Altynsarınniń «Kim senderdi saǵynar shetke ketseń, Ǵylym izdep, tez qaıtpaı kópke ketseń, Umytpa, eń keminde juldyz saıyn, Hat jazyp tur, tóbesi kókke jetsin» degen shýmaǵyndaǵy «juldyz saıyn hat jazyp tur» degeni kúnbe-kún degen uǵymdy bermeıdi. Bul aı saıyn degeni ǵoı.
Qazaqtyń qıssa-dastandarynda sulý qyzdy «on tórtinde tolǵan aıdaı» dep jyrlaıdy. Bul – qyzdyń ábden boıjetip, kemeline kelgeni. Munyń bári – kúlli qazaqqa tán ortaq erekshelik. Biraq Naýryzdyń barsha qazaqqa ortaq emes bir tusy bar. Bul – kóbine-kóp keń-baıtaq Qazaqstannyń batys óńirine ǵana tán 14 naýryzda kishiniń úlkenge, úlkenniń zamandas, quda-jegjat, barlyq musylman balasyna sálem berip, qol alysyp kórisýi. Bir qaraǵanda, bul – qazaq halqymen birge umytylmaı kele jatqan ıgi dástúr. Bul jańa jylmen bastalyp, kelesi jańa jylǵa deıin mán-maǵynasyn joımaıdy.
Naýryzdyń 14-de kezdesken eki adam bir-birine mindetti túrde qos qolyn berip amandasady. Qol usyný kezegi – jasy kishiniki. Úlkender ylǵı da jastardyń kórisýin dámetip, kútip otyrady. Bul – keıingilerdiń aǵa urpaqty syılaýy, qurmetteýi. Iаǵnı birinshi jaq «Qolymda eshnárse joq, aq adal dospyn, sizge Allanyń nury jaýsyn» dese, úlkeni «Mine, mende de eshteńe joq, saǵan da nur jaýsyn, aman bol» degendi bildiredi. Kórisýdiń astarynda jaqsylyq-jamandyq adamnyń qolymen jasalady, qol taza bolsa, nıet túzý, peıil aq degen uǵym jatyr. Kórisý naýryzdyń birinshi kúni bastalady. Al Keńes ókimeti kezinen beri halyq Iýlıan kúntizbesimen naýryzdyń 14-nen bastap kórisedi. Al 22 naýryzdy úlken merekege aınaldyrady.
– Kórisýdiń ereksheligine toqtalsańyz?
– Kórisýde er adamdar men áıel adamdardyń arasynda shekteý bolmaıdy. Tek qaıynata men qaıynaǵa kelinderine qol berip kórispeıdi. Kelinderi de solaı. Jalpy, jasy kishi er adam áke-shesheden bastap, barlyq aǵaıyn-týysymen kórise beredi. Kórisý aldymen árkimniń óz úıinde, ata-anasynan bastalyp ári qaraı jalǵasady. Alystaǵy aǵaıynǵa arnaıy baryp kórisedi.
– О́zińiz aıtyp otyrǵan Kórisýdiń mindetti talaptary bar ma?
– Jastar úlkenderge sálem berip, eki qolyn usynyp kórisý shartyn jasasa, jasy ulǵaıǵan analar bir-biriniń alaqanyna alaqanyn tosyp, qulashyn jazǵan kúıi áýeli oń ıyǵyn, sosyn sol ıyǵyn túıistirip, qushaǵyn jazǵan kúıi tóske tós túıistiredi, qaıtadan alaqandaryn qosyp kórisedi. Jalpy, er adamdar qos qolyn usynyp, kórise beredi. Kórisý kezinde ertede kem degende bes úıge bas suǵyp, sálemdesý mindeti bolǵan. Kórisý kúninde eshkim eshkimdi shaqyrmaıdy. Biraq jastardyń úlkenge sálem berip, kórisýi – paryz.
– Kórisý qansha kúnge sozylady? Munyń shekti merzimi bar ma?
– Ádette jyl aıaǵyna deıin jalǵasqanymen, Kórisý – bir aı shamasynda ótetin ıgilikti shara. Onyń buzylmas zańy – er adamnyń jasynyń úlken-kishiligine qaramaı, uzatylǵan qyzǵa arnaıy baryp kórisýi. Jón biletin báıbisheler kelininiń áke-sheshesi aldynda qyzaryp, uıalyp qalmaýy úshin soǵymnyń shuraılysyn irkip ustap, quda-qudaǵıyndaı syıly qonaǵyna saqtaıdy.
Sondaı-aq Naýryz merekesi kezinde úıdegi barlyq kıim-keshek pen óli múlikter de sandyqtar men býmalardan shyǵarylyp, adalbaqanǵa ilinedi. Bul, birinshiden, Naýryz merekesi kezinde barlyq jandy-jansyz jyldy kórýi kerek degen qaǵıdadan týyndaǵan. Ekinshiden, maldan basqa maqtanary joq kóshpendilerdiń tabıǵı maqtanyshy – úı kórsetýi. Burynyraqta baılar asyl mata, qymbat ań terilerin kıiz úıdiń syrtyna ildirgen. Sonda qyr basynan qaraǵanda, túrli tústi dúnıeden turatyn keremet kórme sekildi áser qaldyrǵan. Sonymen birge Aıt pen toıdan basqa kúnderi qarapaıym kıimmen-aq aýyl-aýyldy aralaı beretin qazekeń Naýryzǵa bir qabat bolsa da jańa kıim aýystyryp kııýge tyrysqan. Iаǵnı kúlli dúnıe jańaryp-jasaryp jatqanda tabıǵattyń tól perzenti sanalatyn adam da odan shet qalǵysy kelmegen. Osylaısha, eski jyldaǵy qaıǵy-qasiret pen ókpe-renish sol eski kıimmen kelmeske ketsin degendi meńzegen.
– Endi Kórisýdiń basty uǵymy týraly aıtyp berseńiz?
– Kórisýdiń basty uǵymy – ótken qystan, jyldan aman-esen shyqtyq, jańa jylǵa, tabıǵattyń jap-jasyl túske bólenip, jasarar shaǵy – kóktemge jettik degendi bildirý. Endi qıyndyq joq, adamnyń aýzy aqqa (ýyzǵa), maldyń aýzy kókke tıdi dep adamnyń adammen, jyldyń jylmen kórisip, qaýyshýy, uly toı degen uǵym bolsa kerek.
Mine, bul – bizge ata-babadan kele jatqan ıgi dástúrdiń biri. Endeshe, Kórisý kúni baq-berekege bastap, elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn, jyldan-jylǵa aman-esen jeteıik.
– Áńgimeńizge rahmet.
