Tatamıdegi tabysymyz qashan eselenedi?

Dzıýdodan KSRO chempıonatynyń jalaýy alǵash ret 1973 jyly jelbiredi. Shyny kerek, ol kezderi Odaqtyń quramynda bolǵan respýblıkalardyń deni samboǵa myqtap den qoıyp, kúrestiń osy túrin damytýǵa barynsha kúsh saldy. Orystar oılap tapqan ónerge qyrýar qarjy quıyldy, erekshe qamqorlyq kórsetildi. Sonyń saldarynan Olımpıada baǵdarlamasyna engen sport túri bolǵanyna qaramastan, dzıýdo sambonyń kóleńkesinde qalyp qoıdy. Qazaqstandaǵy jaǵdaı da dáp solaı edi.

1973-1991 jyldar aralyǵynda KSRO chempıonaty 18 márte uıymdastyryldy. Alǵash ret Qazaqstanǵa júlde syılaǵan Alekseı Tıýrın edi. 1978 jyly Máskeýde absolıýtti salmaqta saıysqa túsken ol qola medaldi moınyna ildi. Dál sol jyly Odaq chempıonaty pen KSRO halyqtary spartakıadasy qatar ótti. Sol sebepti de basqalarǵa sekildi Tıýrınge de qos júl­de tabys etildi. 1981 jyly dál sol apaıtós jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysy­na kóterildi. Biraq negizi Andreı Reseı­diń Lıpesk oblysynyń týmasy edi. Tek sol jyldary nar tulǵaly azamat Qazaq­stan­da áskerı borshyn ótegendikten, biz­diń res­pýblıkanyń týy astynda óner kórsetti. 

1983-1990 jyldar aralyǵynda alma­tylyq Álı Hamhoev KSRO chempıonatynda bes ret júldegerler qatarynan kórindi. Tarqatyp aıtsaq, ol eki kúmis pen úsh qola medaldi ıelendi. 1983 jyly Máskeýde qaraǵandylyq Sergeı Rakov qola júldeni enshiledi. 1987 jyly Lenıngradta Almaty oblysynyń týmasy Bostan Jańbyrbaev kúmispen kúpteldi. 1989 jyly Mınskide Ismaıl Veshagýrov ekinshi oryn alsa, Qaırat Mysyqbaev úshinshi satyǵa taban tiredi. 1990 jyly Hamhoev pen Mysyqbaevtan bólek, pavlodarlyq Sergeı Áshirov qolaǵa qol sozdy. 1991 jyly Áshirov pen Igor Peshkov úzdik úshtikti qorytyndylady. Mine, Odaq birinshiliginde bar-joǵy 15 júlde aldyq. 

KSRO halyqtary spartakıadasynda da aýyz toltyryp aıtarlyqtaı tabysqa qol jetkize almadyq. Bul jerde de sanaý­ly ǵana balýanymyzǵa jeńis tuǵyryna kóterilý baqyty buıyrdy. Solardyń arasynan 1986 jyly bas júldeni oljalaǵan Jambyl oblysynyń sańlaǵy Qaırat Mysyqbaevty erekshe atap ótýge bolady.

Álem chempıonatyna keler bolsaq, bul rette Qazaqstannyń qarqyny jaman emes. Iá, táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldary shabysymyzdyń baıaý bolǵany ras. Olaı deýge negiz, 1993-1999 jyldar aralyǵynda uıymdastyrylǵan dúnıejúzilik dodalarda tatamıge shyqqan bizdiń jigitter tegisteı utyldy. HHI ǵasyr tabaldyryqtan attaǵan tusta sporttyń bul túrinde tyń serpilis paıda boldy. 2001 jyly Mıýhende qos Ashat – Shaharov pen Jıtkeev qola medalge qol jetkizdi. Odan keıin qaıta úsh jarysta jolymyz bolmady. 2009 jyly Rotterdamda Maksım Rakov álem chempıony atansa, 2011 jyly Parıjde dál sol sportshy kúmis medaldi moınynda jarqyratty.

2013 jyly Rıo-de-Janeıroda Azamat Mu­qanov aqtyq synǵa deıin alqynbaı jetip, óz jankúıerlerin qýantty. Fı­nal­dyq saıysta Japonııanyń juldyzy Masa­shı Ebýnımaǵa ese jibergen qandasymyz kúmis medaldi ıelendi. 2015 jyly Asta­nada ótken jarystyń fınalynda qazaq­tyń qos balýany – Eldos Smetov pen Rýs­tam Yby­raev asa jeńil salmaqtyń bas júl­de­sin ózara sarapqa saldy. Nátıjesinde, El­­dos altyn alsa, Rýstam kúmispen kúp­teldi. 

2018 jyly Bakýde Erlan Serik­ja­novtyń sheberligine tánti boldyq. Ult­tyq komandamyzdyń sapyna endi ǵana qa­byl­danǵanyna qaramastan jas qabylan qarsy kelgenderdi qoǵadaı japyryp, fı­nalǵa shyqty. Sheshýshi tusta japonııa­lyq Hıfýmı Abege jol bergen ol kúmis júl­deni qanaǵat tutty. 2019 jyly Tokıda Eldos Smetov komandamyzdyń qor­jy­nyna taǵy bir qola salsa, 2021 jyly Ǵusman Qyrǵyzbaev kúmiske qol sozdy.

Osylaısha, álem chempıonattary tarıhynda Qazaqstannyń dzıýdoshylary 10 (2 altyn+5 kúmis+3 qola) júldege qol jetkizdi. Osy kórsetkishtiń arqasynda burynǵy KSRO quramynda bolǵan memleketter arasynda jerlesterimiz úshinshi oryndy ıemdenýde. Aldymyzda – tek Reseı (8+14+27) men Grýzııa (5+11+18) ǵana. Árıne, reseılikterdiń úzdik shyqqany eshkimdi tańdandyrmasa kerek. Olardyń halqynyń sany da kóp, kúrestiń osy túriniń damýyna da barynsha jaǵdaı jasalǵan.

Al eger áldebireýler alaqandaı ǵana Grýzııanyń osyndaı dárejege jetýin «kezdeısoqtyń» dep eseptese, qatty qate­lesedi. Olar KSRO dáýrinde de óte myqty bolǵan. Dálel kerek bolsa keltireıik. 1965-1991 jyldar aralyǵynda Odaqtyń oǵlandary 11 altyn, 12 kúmis jáne 33 qolany oljalaǵan eken. Barlyǵy – 56 júlde. Sol júldelerdiń 21-i grýzınderdiń enshisinde. Tarqatyp aıtsaq, atalǵan eldiń órenderi 4 altyn, 4 kúmis jáne 13 qola medal enshiledi. Jasyratyny joq, burynǵy «baýyrlas» respýblıkalardyń eshqaısy osyndaı orasan zor tabysymen maqtana almaıdy.

Olımpııa oıyndarynyń da nátıjesi dál sondaı. Joǵaryda atalǵan qos komandanyń kórsetkishteri ózgelerden áldeqaıda zor. 1993 jyldan beri Reseıden tórt jyldyqtyń basty dodasynyń 5 jeńimpazy, 3 kúmis jáne 7 qola júldegeri shyqty. Jalpy, atalǵan memlekettiń dzıýdo kúresiniń órleý kezeńi ıtalııalyq maman Enso Gambonyń esiminen tyǵyz baılanysty desek, eshkim daý aıta almaıdy degen oıdamyz. Máselen, 1996 jyly Atlantada  olardyń birde-bir balýany jeńis tuǵyryna kóterile alǵan joq. 2000 jyly Sıdneı men 2004 jyly Afınada kúmis pen qola medaldardy ıelendi. Bul nátıje jergilikti sport basshylaryn qanaǵattandyrmaǵany anyq. Sodan olar Apennın túbeginen Gambony shaqyrtty. Bul esim jankúıerlerge jaqsy tanys. Italııanyń Lombardııa shtatyndaǵy Breshıa qalasynyń týmasy 1980 jyly Máskeý Olımpıadasynyń jeńimpazy atanyp, 1984 jyly Los-Anjelestegi jarystyń fınalynda kúresti. Eki dúrkin álem chempıonatynyń kúmis júldegeri jáne Eýropa chempıony degen dardaı ataqtary taǵy bar. 2008 jyly Enso Reseıdiń ulttyq quramasynyń tizginin ustady. Sol jyly Beıjińde alaýy tutanǵan Olımpıadada Reseıdiń úsh dzıýdoshysy – Arsem Galstıan, Mansýr Isaev jáne Tagır Haıbýllaev bas júldeni qanjyǵalaryna baılap, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵardy. Biraq ózderińiz baıqap otyrǵandaı chempıondyq ataqty oljalaǵandardyń barlyǵy da Qap taýynyń kókjaldary. Arsen Armenııadan qonys aýdarsa, Mansur men Tagır – Daǵystannyń týmalary.

Grýzınderdiń 12 júldesi bar. Táýelsiz Grýzııanyń tarıhyndaǵy tuńǵysh Olımpıada chempıony – Zýrab Zvıadaýrı. 90 kılo salmaq dárejesinde beldesken ol 2004 jyly Afınyda aldyna jan salmady. Dál sol jarysta 81 kılo salmaqta Gúr­jiler eliniń taǵy bir týmasy Ilıas Ilıadıs top jarǵan edi. Alaıda ol Gre­kııa­nyń týy astynda óner kórsetti. Ýaqyt oza sol jeńisti joldy Iraklıı Sıre­kızde (2008 jyly, Beıjiń), Lasha Shavda­týa­shvılı (2012 jyly, London) jáne La­sha Bekaýrı (2020 jyl, Tokıo) jalǵas­tyrdy.

Qazaqstan dzıýdoshylarynyń Olım­pıadada úsh márte baq juldyzdary jandy. 2004 jyly Ashat Jıtkeev kúmis alsa, qalǵan eki júlde Eldos Smetovtiń enshi­sinde. Ol 2016 jyly Rıo-de-Janeı­rodan ekinshi jáne 2020 jyly Tokıoda úshinshi oryndardy oljalady. Olımpııa oıyndaryndaǵy kórsetkishimiz boıynsha otandastarymyz Reseı men Grýzııadan bólek, Ázerbaıjan, Belarýs jáne О́zbek­stannan qalyp keledi.

Sóz oraıy kelgende Qyrǵyzstannyń qorjynyndaǵy jalǵyz júldeni qazaqtyń qaısar uly Aıdyn Smaǵulovtyń áper­genin aıta ketken abzal. Ǵasyrlar to­ǵysynda Sıdneıde alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda «aıyr qalpaqty» aǵaıyndarymyzdyń atynan synǵa túsken qandasymyz qola medal ıelendi. Bul – qyrǵyzdardyń dzıýdo tarıhyndaǵy tuńǵysh jáne ázirge jalǵyz júldesi. Sol sekildi Tájikstan men Latvııa da jalqy medaldi qanaǵat tutýda. Al Armenııa, Túrikmenstan, Lıtva jáne Moldovanyń ázirge qorjyndary bos.

Álem chempıonattarynyń nátıjesi

(1993-2021 jyldar aralyǵy)

Olımpııa oıyndarynyń nátıjesi

(1996-2021 jyldar aralyǵy)