Aýyl shetindegi úıdiń ıesi – Omarǵalı. Avtor ony bylaı sýretteıdi: «Omarǵalıdyń jas kezinen beri súıegine sińgen ádeti boz ala tańnan turady. Munysyna jurt bir kezde súısinetin: «Erte turǵan jigittiń yrysy artyq emes pe?» Qazir kúledi: «Osynyń ne sharýasy qalyp barady eken», – dep. Biraq onyń erte turǵanynan ázir zııan kórgen eshkim joq» deıdi. Sondaı-aq qalamger onyń tań alageýimnen turǵandaǵy birinshi jumysy – qudyq basynda turyp qalǵan maldardy sýarý ekendigin aıtady. Osydan-aq keıipkerdiń barlyq bolmysyn bilip, onyń jankeshti, eńbekqor adam ekenin jaqyn tanı túsesiz.
«Omarǵalı – qazir kemtar kisi. Oń aıaǵyn súıretip basady, oń qoly jansyz bos salbyrap, buıdasyn shubatqan túıeshe bir qyrymen júredi. Sonysyna qaramaı ol artynan bireý qýyp kele jatqandaı ylǵı asyǵys, istegen isiniń bári tez. Onyń qaýǵa tartqanyn kórseńiz: qaýǵany qudyqqa saý qolymen salady, sosyn julqı bir tartyp, oń qoltyǵyna qysyp alady da, ekinshi tartqanda shelekti naýaǵa tóńkeredi» deıdi jazýshy.
Endi jas kúninde el isine aralasyp, Batpaqty aýylynyń irgesin qalaǵan atpal azamattyń soǵys saldarynan múgedek bolyp qalǵandyǵyna janyńyz aýyrady. Onyń qazirgi kemtar kúıine qatarlastary túgili kempiri, kezinde aýyl-aımaqqa «pań kelin» atanǵan Qymbattyń ózi músirkep qaraıdy. Sonyń bir aýyz zildi sózi Omarǵalıdy qaralaı sastyrady. Tek ákesine jalǵyz qyzy ǵana shyr-pyr bolyp júredi. Shyǵarmany oqyp otyryp, birese muńaıyp, birese qýanyp, ári-sári kúı keshesiz. Jazýshy sheberligi degen osy bolar.
Povestegi Omarǵalı qarttyń adaldyǵy men namysqoılyǵy, ómiriniń jaryq sáýlesi – jalǵyz qyzyna degen mahabbaty názik sezimtaldyqpen beınelengen. Endi shyǵarma sońyndaǵy bóldezershi jigit ekeýi arasyndaǵy qaqtyǵysqa zer salyńyz:
« – Aınalaıyn balam, bizdiń úıdiń jelkesine taý bolyp qum úıilip qalǵany, endi bolmasa úıdi basyp alatyn túri bar. Sony ármen qaraı ysyryp tastaı qoıasyz ba? – dep ótinishin aıtty.
Jigit Omarǵalıǵa qarap burylyp turdy.
– Ne beresiń?
– Jartylyǵyńdy ish.
Jigit basyn shaıqady.
– Ekeýin bereıin.
Bóldezershi basyn shaıqady.
– Tipti úsheýin, tórteýin bereıin, álgi Áshendi jyǵyp alǵan aqsham bar ǵoı.
– Qyzyńdy berseń... – Jigit taýyp aıtqan adamsha jan-jaǵyndaǵylarǵa mardymsı qarady. Omarǵalı tas tóbege urǵandaı qalshıyp turyp qalypty, adamǵa kóp tik qadala bermeıtin eki kózi álgi jigittiń búlk etpegen betinen aıyrylar emes.
Ne dediń-áı, sen? – álden ýaqytta tilge keldi. – Ne dediń sen ıttiń balasy. – Omarǵalı kóz ilespes shapshańdyqpen jigittiń jaǵasynan ala tústi. «Myna jyndy qaıtedi-eı», – dep shoshyp, jan ushyra julqynǵan jigit ásheıinde syrtynan on eki múshesiniń altaýy joq dep, – mazaq qylatyn jaman shaldyń ýysynan shyǵyp kete almady. Ekinshi bir julqynǵanda ekeýi umar-jumar qulap tústi. Omarǵalıdyń qoly sonda da ajyrar emes, jigittiń alqymyn syǵyp barady. Ol ózin oılaýdan qalǵaly qashan. Eger onyń jartykesh sanasynda dál qazir bir sáýle bolsa, ol qyzyna arnalǵan nur edi, eger onyń jarymjan júreginde mahabbat ushqyny qalsa, ol da qyzyna arnalǵan. Adam solaı, jantásilim etkende de áýeli ózin emes, urpaǵyn, perzentin oılaıdy» deıdi.
Osy kóriniske qarap otyryp, adam úshin urpaǵynan artyq qundylyq joq ekenin qalamger astarlap, kórkem jetkizgen. Jalpy, bala kúnimizde aýyldan Omarǵalıǵa uqsaıtyn qarııalardy kórdik. Olar ómirden túrli azap kórse de, ımany men qanaǵatyn joǵaltpaǵan jandar boldy. Qazir ondaı kisiler tym azaıyp ketti. Jazýshy osy shyǵarmasynda Omarǵalı sekildi el ishinde eleýsizdeý júrgen adamdardyń boıyndaǵy ulttyq minezdi, harakterdi shyrqaý bıikke kótergen. Avtor óz keıipkerin oıdan almaǵandyǵyn ertede shyqqan shyǵarmashylyǵy týraly bir maqalasynda aıtypty. Qyzylorda oblystyq gazetinde qyzmet istep júrgende Aral teńiziniń qoltyǵyndaǵy bir balyq zavodyna issaparmen barǵanda soǵys kesirinen kemtar bolyp, aıaǵyn arsy-kúrsi basqan eńgezerdeı azamatty kórip, súısingenin aıta kelip: «Ol kisi esikten kirgennen bastap-aq meniń nazarym sonda edi. «Shirkin-aı, kúninde qandaı azamat boldy eken» dep oıladym. Mynadaı kemtar kúıge túsýine soǵys kináli ekenine esh kúmánim bolǵan joq.Meni sol sát muńdy bir oılar bılep aldy. Ne iship, ne qoıǵanym esimde joq. О́zimizdiń aýylda da naq osyndaı bir kemtar qart bar edi. Sol oıyma keldi. Ony kórgen saıyn da júregim bir shym etetin. Ishkenge máz, jegenge toq kóp jurttyń qartty únemi qyljaq qylyp júretini batýshy edi. Sóıtip, osy eki kisi «Aýyl shetindegi úı» dep atalatyn povesimdegi negizgi keıipker Omarǵalıdyń prototıpi bolyp shyqty. Syrlap, ádemilep áýrege túskenim joq, oqıǵany óz aýlyma alyp keldim de, dál, daıyn harakterdi ómirdiń ózinen kóshirdim» deıdi.
Qysqasy, syrshyl da lırıkalyq ádemi prozasymen qazaq ádebıetiniń órkendeýine úlesin qosqan jazýshy Jaqsylyq Túmenbaevtyń ulttyq bolmysymyzdy shynaıy beınelegen shuraıly shyǵarmalary áli talaı óz oqyrmandaryn rýhanı sýsyndata bereri anyq.
