Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha ımport úlesi 7 paıyzǵa ósti. Osy salanyń mamandary 2022 jyldyń sońynda bul kórsetkish birneshe ese tómendep, ımport kámpıtterge táýeldiligimiz eselep artýy ábden múmkin degen pikirde. Sarapshylar 2015 jyly rýbl baǵasy úsh teńge bolǵan kezde bizdiń naryq Reseı ımportynyń qysymynda qalǵanyn aıtady. 2016 jyly jaǵdaı ózgerip, reseılik táttiniń úlesi 55 paıyzdan 45 paıyzǵa deıin tómendegen.
Reseı taýarlary ımporttyń jalpy kólemi boıynsha alda tur. Munyń sebebin Qazaqstannyń kondıterler qaýymdastyǵynyń prezıdenti Álıhan Talǵatbekten suradyq. Onyń aıtýynsha, 2021 jyl kondıter ındýstrııasy úshin aýyr jyl boldy. Reseıden ımporttalatyn shıkizattyń baǵasy ósti. Buryn qanttyń kılosyn 140 teńgeden ımporttasaq, qazirgi baǵa – 300 teńge. Kámpıtti maısyz, unsyz daıyndaý múmkin emes. Ekeýiniń de baǵasy eki ese sharyqtaǵan.
Ishki naryqta jekelegen ónim túrlerine baǵa 10-15 paıyzǵa kóterildi. Biraq baǵany osy deńgeıde de ustap turýǵa múmkindik az. Basty básekelesimiz Reseı kámpıt daıyndaýǵa kerek shıkizattyń bárin ózinde óńdeıdi, ózderi qalaǵan baǵada ótkizedi. «Kedendik odaq qurylǵanǵa deıin ishki naryqtaǵy kámpıttiń 85 paıyzy Ýkraınadan keletin. Sodan keıingi jaǵdaı Reseıdiń paıdasyna ózgerdi. Qazir táttiniń 85 paıyzy – Reseıden, 10 paıyzy – Ýkraınadan jáne 5 paıyzy Germanııa, Túrkııa, Qytaıdan keledi. Bul qatarǵa sońǵy jyldary ózbek kondıterleri qosyldy. Úkimet ózbek kondıterleriniń bizdiń naryqqa áserin eseptep úlgere almaı jatyr», deıdi Á.Talǵatbek.
Qazaq kámpıtke as dep qaramaıdy. Degenmen de qazir dastarqanda bir ýys tátti turmasa, ishteı qorsynyp qalatynymyz ras. Statıstıkalyq derekterde bizdiń kámpıt satyp alýǵa jumsaǵan shyǵynymyz nanǵa jumsaǵan qarjydan úsh ese kóp ekeni aıtylady. Demek sol qarjynyń úshten biri kórshilerdiń naryǵyn damytýǵa ketip jatyr.
Aıtalyq, bizde irili-usaqty 20 kondıterdik zaýyt bolsa, sonyń ishinde eksportqa múmkindik alǵandary – 4. О́zbekstanda – 587, Reseıde 641 zaýyt bar. «Aldaǵy ýaqytta qazaq naryǵy úshin báseke О́zbekstan men Reseı arasynda ótýi ábden múmkin» degen sarapshylardyń pikirin qaperge alatyn kez keldi. Eldegi kondıterler qaýymdastyǵy 2019 jyly jeti jyldyq damý baǵdarlamasyn ázirlep, Úkimettiń qaraýyna usynǵan bolatyn.
«Ishki naryqty ımport taýarlardan qorǵaný sharalary týraly» zańy syrttan kelip jatqan ónimder otandyq óndiriske qandaı da bir shyǵyn ákelse, qorǵaný sharalaryna júginýge, qajet bolsa Úkimet atyna usynys berýge múmkindik beredi. Biraq Úkimet kondıterler usynǵan qujattyń merzimin de, QQS salyǵynyń 70 paıyzdyq jeńildik demalysyn da úsh jylmen shektep tastapty.
Kámpıttiń anasy – qant, atasy – sút
Sarapshylar atap ótkendeı, 2022 jyldan keıingi jaǵdaıdyń ne bolatynyn boljaý múmkin bolmaı qaldy. Salaǵa yqylasy aýǵan keıbir ınvestorlar az mólsherde bolsa da qarjy salyp, marketıngtik strategııasyn, baǵa saıasatynyń qurylymyn túzip qoıdy. Eger joǵaryda aıtylǵan 70 paıyzdyq jeńildik demalysy jyl sońynda aıaqtalsa, qarjylyq, strategııalyq problema sonda bastalady.
«7 jyldyq múmkindigimiz 1,5 jylǵa shegerilip qalǵanyn kórip otyrsyz. Oǵan biz kináli emespiz. Endi jeńildik demalysy taǵy kemi 2 jylǵa sozylsa, ónimniń ózindik quny 6,5 paıyzǵa tómendeıdi. Kámpıttiń anasy – qant, atasy sút ekeni belgili. О́nimniń osy eki túrine suranys bolsa, aýyl sharýashylyǵy damýyna janama túrde bolsa da áserin tıgizedi. О́ndiriske túrli tosaptar men pektınder qajet bolǵandyqtan jemis-kókónis, un tartý, maı, polıgrafııalyq ónerkásip jáne elektr energııasyn óndirý damıdy», deıdi Á.Talǵatbek.
Táýelsizdiktiń 30 jyly kámpıt naryǵyndaǵy oıynshylardyń qataryna kóp ózgeris ákele qoıǵan joq. Naryqtaǵy alpaýyttar – «Rahat», «Baıan sulý» jáne «Qaraǵandy kámpıtteri» fabrıkalary KSRO júıesinen beri kele jatqan «tis qaqqan» oıynshylar. Solardyń ishinde «Qaraǵandy kámpıti» birer aıdan beri jumysyn toqtatty. 2000 jyldardyń alǵashqy jartysynda Aqtóbedegi kondıter ónimderin shyǵaratyn kásiporyn Reseımen shekaralas bolǵandyqtan ýkraındyq ımportpen betpe-bet qalyp, qazaq jerine tóngen ımport daýylyna qalqan boldy. Keıinirek onyń tehnologııasyn Qaraǵandyǵa kóshirdi. Qaraǵandydaǵy kondıter fabrıkasy ónimderine kezinde suranys joǵary bolǵanyn kópshilik áli aıtady.
Degenmen, álemniń jetpis eline táttisin tonnalap jibergen «Qaraǵandy kámpıtteriniń» ónimderin qazir dúken sórelerinen tappaısyz. Ataqty fabrıkanyń qaıta aıaǵynan turyp keteri belgisiz. Belgilisi, onyń 90 paıyz aksııasy 2013 jyly sheteldik ınvestorlarǵa satyldy, sodan keıin ulttyq ınvestorlardyń qolyna ótti. 2021 jyly 26,7 mlrd teńgege baǵalanatyn shokolad fabrıkasyn jańǵyrtý josparlanǵany, 2024 jyly iske qosylatyny týraly sybys shyqty. Qazir ishki naryqtaǵy otandyq ónimderdiń 85 paıyzy 4 iri kompanııanyń úlesinde. Sarapshy aıtyp ótkendeı, ortasha alǵanda otandyq ónim kólemi 183 myń tonna bolsa, onyń 156 myń tonnasyn 4 iri óndirýshi óndirip otyr.
Problema kedennen bastalady
Naryqtaǵy eń úlken kedergi kedennen bastalady. Syrttan ákelinetin azyq-túlik taýarlarynyń sapasyna tıisti baqylaý joq. Á.Talǵatbek aıtyp ótkendeı, quramynda transmaıy shekten shyǵyp ketken ónimder bizge kóp keledi. Bul ımport ónimderdiń baǵasyn arzandatyp, ótimdiligin kóterip jiberedi. Sala ókilderi kedendik beketterde syrttan keletin ónimderdiń hımııalyq quramyn az ýaqyt ishinde anyqtap bere alatyn zerthanalyq qurylǵylardy kóptep ornalastyrý qajettigin eskerte bastady.
Sodan keıingi kedergi – kórshi elderdiń dempıngi. EAEO naryǵynda jekelegen múddelerdiń qaqtyǵysy búgin de, erteń de jalǵasa beredi. Bizdegi problema – Reseıden keletin ımport. Bul eldegi ýkraın ımportynyń máselesi áldeqashan sheshilgen. Al Qazaqstanda keıbir máselelerdi el ishinde sheshý múmkindigi shektelip kele jatqanyn, kelispeýshiliktiń bári EAEO minberinde sheshiletinin el de sezip qaldy. О́tken jyldyń naýryz aıynda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi departament dırektorynyń orynbasary Darhan Beısenbaev jýrnalıstermen kezdesken kezde bul máseleniń kásipkerlikke qatysty ekenin, EAEO ishki naryqty qorǵaý departamentine habarlasýy qajettigin, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń mindeti mundaı ótinish bolǵan jaǵdaıda qajetti konsýltasııalyq qoldaý kórsetýmen shekteletinin aıtqan-dy.
2022 jyldyń alǵashqy eki aıy osy salanyń salyq jeńildikteri máselesine jańalyq alyp kelgen joq. 2023 jyly kondıter naryǵyna qatysty salyq jeńildigi qansha paıyz bolatyny ázirge belgisiz. Al sarapshylardyń aıtqanyna den qoısaq, salanyń salyq demalysy bıylmen bitedi degen qaýip basym tur.
«Kondıter naryǵy ınvestorlar úshin tartymdy ma?» degen suraq keshe de, búgin de ózekti bolyp keldi. Osy rette Á.Talǵatbek aıtyp ótkendeı, qazaqtyń táttisi sheteldik ınvestorlardy asa qyzyqtyra qoımaǵan tárizdi. Reseıde, Batys pen Eýropa elderinde naryq kózderi áldeqashan ıesin tapqan. Sheteldik ınvestorlardyń múmkindigi men talabyn bizdiń naryqtyń «qaltasy» kótermeıdi. Osydan 16 jyl buryn Ulker kompanııasy «Hamle» dep atalatyn enshiles kompanııasyn qurdy. 2013 jyly ońtústikkoreıalyq LOTTE Confectionery kompanııasy biz biletin «Rahat» kompanııasyna tıesili aksııanyń 75 paıyzyn satyp aldy. Demek tátti naryǵy degende aldymen aýyzǵa alatyn «Rahattyń» shırek bóligine ǵana ıemiz.
Ekonomıkalyq sarapshy Denıs Krıvosheevtyń paıymdaýynsha, kondıter naryǵynda bıznes bastaýdyń táýekeli joǵary bolǵandyqtan ShOB-tyń úlesi az. Naryqta oq boıy ozyp shyǵý úshin ınvestısııa kerek. О́ndiristegi tehnologııalyq jeliniń qazirgi baǵasy shamamen – 2 mln eýro. Qaıta óńdeý nemese daıyn ónimder salasyna salynǵan ınvestısııanyń qaıtarymyna kemi 5 jyl ketedi. Naryqtyń dıirmeninen aman shyqqan kompanııalarda uzyn nesıe arqyly tehnologııany jańǵyrtyp alýǵa múmkindik joq. Marketıngilik strategııalardy tıimdi paıdalaný jaǵy da kemshin. Sarapshy aıtyp ótkendeı, bul salada birinshi kezekte memlekettik qorǵaý sharalary ǵana damýǵa yqpal ete alady. «Qazaq naryǵy shıkizatqa táýeldi. Shıkizat qoljetimdiligine qatysty da táýekelder jetkilikti. Naryqtaǵy «sary tis» oıynshylardyń ózi qarjylyq jaǵdaıy men marketıngtik strategııasy jaǵynan sheteldik kompanııalarmen básekelesýge daıyn emes. Bizge qoldaǵy bardy saqtap qalýdan ózge jol joq», deıdi D.Krıvosheev.
ALMATY
