Besqalanyń teriskeıindegi Taqtakópir aýdanynyń Jańadarııa aýylynda batyrlar jyryn jattap, qos shanaqtan termelerdi tógiltip, «naǵyz qazaq – dombyrany» ózine serik etken urpaq ta qazaqtyń qazaqtyǵyn saqtap qalýǵa ózinshe atsalysqan eken-aý. Besqalalyq baldyrǵandar ana tilinde bilim alyp, Almatydan shyǵatyn «Qazaqstan pıoneri», «Baldyrǵan», «Pıoner» basylymdaryn asyǵa kútip júretin-di. Qalyń jurt Besqala atap ketken, al resmı ataýy Qaraqalpaqstandaǵy qazaqtar ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary basqasyn aıtpaǵa nda, «Qazaqstan pıoneri» gazetiniń 20 myńǵa jýyq danasyn jazdyryp alatyn-dy.
Bala kezinen shaldardyń áńgimesine qulaq qoıyp, jyraýlardyń termesin kókiregine túıip óskenderdiń eseıgende de aqsaqaldar aıtqan aqyl-ósıet sheńberinen ári qaraı attap baspasy anyq. Nemereleri úshin de atasynyń aıtqandary áýlıeniń kóripkeldigimen birdeı edi. Táshken kórmegenimen, besqalalyq shaldardyń kókiregi kúmbirlep turatyn, aıtqan áńgimesiniń túp-tamyry nasıhatqa baryp tireletin. Keńes ókimetiniń ıdeologııasy Besqala óńiri jurtynyń nanymyna selkeý túsire alǵan joq, túsirgen kúnde Qyzylqum baýyryndaǵy aýyldarda molda bitken dinnen bezip, jyraý bitken sendelip keter edi. Aýyldarda meshit bolmasa da, halyq ımandylyǵynan ajyramaǵan-dy. Aýyldyń mádenıet úıi bolmasa da, aýyl adamdarynyń rýhanı ımmýnıteti zor edi. Bálkim, keńestiń urda-jyq uranynan aman saqtap qalǵan da osy ımmýnıtet bolar. Bala kezinen terme tyńdap ósken, jyraýlardyń nasıhaty sanasyna myqtap uıalaǵandar ultynyń qaı kezde de keregine jaraıtyny anyq.
Bala kezde demekshi, kishkentaı kezińde sanańda jattalyp qalǵan jyr shýmaqtary eseıgende de esten shyqpaıtyn tárizdi. Atam Jádiger nemerelerin tizesine otyrǵyzyp alyp, bir áýenniń yrǵaǵyna salyp ylǵı ándetip otyrǵany. Belgili bir maqammen sábıdi jubatqany ma, álde urpaǵynyń qulaǵyna sińe bersin degeni me, kim bilsin. Qalaı bolǵanda da, bala kezde estigen sol bir shýmaq jadymyzda óshpesteı jattalyp qalypty:
«Balasy Baltýǵannyń atym –
О́tim,
Ákemnen on úshimde
qaldym jetim,
On bes pen on altynyń
arasynda.
Biz kórdik qudaıymnyń
qudiretin».
Osy bir shýmaq óleń atadan qalǵan muradaı kórinetin. Sóıtse, О́tim atamyz Besqala óńirine tanymal jyraý bolǵan eken. Ony bertin kele bildik qoı. Ol endi basqa áńgimeniń taqyryby.
Besqalany jaılaǵan halyqty keńestik ıdeologııanyń, onyń ishinde ateızmniń soıylyn soǵýdan saqtap qalǵan jyraýlyq dástúr ekeni sózsiz. Toı-jıyndarda arqalanǵan jyraýlardyń tańdy tańǵa uryp jyrlaǵan dastany tyńdaýshysynyń áride jatqan buıyǵy mineziniń ózine jan bitirip, týlatyp, eldiń tirligi men birligi jolynda janyn qurban etýge deıin baratyn erekshe bir kúıge túsiredi. Jyrdyń da, jyraýdyń da qudireti osynda. Osydan keıin Besqala jerinde kindik qany tamǵan, jyraýlyq poezııanyń ýyzynan nár alǵan, qazaq poezııasynda ózindik qoltańbasy bar aqyn Ahmet О́mirzaqtyń:
«Qudaısyzdar ámir etken zamanda
kóp nárseni kómdik jerge
suraý ǵyp...
Sondaı kúnde dildiń sózin
aıta alǵan,
o, atyńnan aınalaıyn
jyraýlyq!» –
degenine yrza bolmaı qaıtesiń!
Besqala óńirinde aty talaı jerge ketken jyraýlar ómir súrdi, eldiń eńsesin jyrlarymen tiktedi, termelerimen túzý jolǵa saldy. Ata-baba dástúrin ulyqtap, din men dilge beriktigin nasıhattady. Sóıtip, ulttyń rýhanı baılyǵynyń qaımaǵy buzylmaı, urpaǵyna túgeldeı jetkizýge meılinshe úles qosty. Besqaladan shyqqan jyraýlar týraly aıtylar áńgime alda dep bilemiz. Ony biz – sol jyraýlardyń tyńdaýshylary ǵana emes, elimizge belgili ǵalymdar da aıtady.
«Bizdiń baıqaýymyzsha, bul kúnde jyrdy ǵasyrlar boıy qalyptasqan óz maqamymen aıtatyn jyrshylar, termeshiler óte az. Búkil Orta Azııa men Qazaqstan boıynsha jyrshylardyń ázirge baı jeri – Qaraqalpaqstan». Qazaq aýyz ádebıetiniń korıfeıi Rahmanqul Berdibaev «Jyrshylyq dástúr» atty eńbeginde osylaısha bir qaıyrǵan edi zertteý maqalasynyń yńǵaıyn. Jyraýlyq dástúrdiń qazaq halqynyń rýhanı ómirinde alatyn orny bólek ekendigi sózsiz. Olaı bolsa, jyraýlyq dástúrdiń óner ordasyna aınalǵan Besqala óńiriniń de orny dara.
Arǵy-bergi tarıhta Besqala óńirinde Qosym, Qazan, О́tim, О́gizbaı, Serikbaı, Ábdimurat, Orazbaı, Tájik, Teńizbaı, Erejep, Jaqsylyq, Muratbaı, Erqoja syndy sandaǵan aqyn-jyraý ótken.
Besqaladaǵy babalardan jetken jyraýlyq dástúrdi jalǵastyryp ári qaraı óz maqamymen árlep, keńestik kezeńde eliniń rýhanı dúnıesiniń óristeýine ólsheýsiz úles qosqan jyraýlardyń biri de biregeıi – Naýryzbek jyraý.
Bir kúni «aýylǵa Naýryzbek jyraý kelipti, búgin keshke jyrlaıtyn kórinedi» degen habar búkil aýyldy aralap ketti. Keshke qaraı aýyldyń úlken-kishisi Arqabaı aqsaqaldyń úıine qaraı aǵyldy. Shubaǵan halyqtyń sońynan balalar, biz de ilestik. Barsaq, Arqabaı aqsaqal men Tórebaı kókemniń úıleriniń ortasyndaǵy alańqaıǵa kıiz bitken keń aýqymda tóselip, ústindegi kórpeshelerge aýyldyń jasy úlkenderi jaıǵasypty. Tórde – Naýryzbek jyraý. Jıynnyń tizginin ustaǵan kisi halyqtyń jınalǵanyn aıtqan soń, jyraý keshtiń bissimillásin termeden bastady:
«Dombyrany qolǵa alyp,
Saýsaqty bastym pernege.
Bir azǵantaı sóıleıin,
Osyndaıda kezdesken,
Aǵa menen inige.
Qatarlasyp otyrǵan,
Kelin menen jeńgege,
Qaryndas, qurby-teńime.
Qulaqty salyp sóz tyńda,
Kenelteıin termege.
Terme degen nasıhat,
Paıdaly nárse, jigitter,
Adamǵa aqyl bermege», –
dep jyraý dúbirli topqa túsetin tulpardaı óziniń tól termesi, tól maqamymen halyqty ózine baýrap ala jóneldi. Tirshilik nárinen týǵan terme tasqynynyń shynaıylyǵyn tyńdaýshysynyń «shynynda da, aıtqany ras-aý» dep bas shulǵyp, rıza bolǵanynan aıqyn ańǵarasyń. Halyqpen aradaǵy terme-tolǵaý baılanysy eki saǵatqa sozylǵandaı. Odan keıin Naýryzbek jyraý keń tynysty úlken jolǵa túsip alyp «Qarasaı-Qazı» dastanyn jyrlaýǵa kóshti.
Jyraýdyń birde daýysy báseńdep, oqıǵalardy ara-arasynda qarasózben baıandap otyrsa, jyrǵa kezek bergen tusynda arqalanyp, ornynda otyra almaı qozǵalaqtap ketedi eken. Jyr qýatynyń kúshtiligi sonshalyq, jınalǵan halyqtyń arasynan «bas», «shap», «bárekeldi» degen jyraýdy kótermelegen daýystar esitilip qalady. Jyraýdyń maqamyn aspandata túsken tusynda maldas quryp otyrǵan kisiler tizerleı otyryp, jambastap jatqandary oryndarynan qalaı turyp ketkenin baıqamaı qalatyndaı. Babalarynyń qalmaqtarmen soǵysynyń ortasyna ózderi enip ketkendeı me qalaı. «Ur», «Aıama», «Soq jaýyńdy» dep dem beredi. Dastan keıipkerleri men tyńdaýshy halyq eldik úshin birigip, maıdan dalasynda júrgendeı. Baıyrǵy babalar men búgingi urpaǵynyń tilegin ushtastyrǵan jyr qudiretine tańǵalasyń. Ushtastyrýǵa yqpal etken Naýryzbek jyraýdyń tyńdaýshysynyń júregin baýrap alǵan baıany, halyq kóńilinen shyqqan óz maqamy der edik.
«Esti jyrdyń toqtaıtuǵyn
jeri osy,
Jerden kókke kóterilgen
Ǵaısadaı.
Jarqylyńnan jan sáýlesi
gúldeıdi,
Jyraýlyqtyń kógindegi
Naızaǵaı!»
Taǵy da Tólegen Aıbergenov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty Ahmet О́mirzaq aıtqandaı, naızaǵaı ispettes jyraýdyń jyraýlyq dástúrdi damytqany bólek te, halqynyń rýhanı qazynasyna qosqan oljasy bólek.
Aıtpaqshy, bizdiń Jańadarııa aýylynyń tórinde Naýryzbek jyraýdyń dastan arqyly aýyl jurtynyń janyn serpiltkeni óz aldyna, keıinirek aýyl men jyraýdyń baılanysy myńjyldyqqa ulasty. Kóp uzamaı aýyldaǵy Qaırýlla maqsymnyń Nókistegi medısınalyq ýchılıshede oqıtyn uly Islamqoja jyraýdyń qyzy Nazymmen tilek qosyp, Taqtakópir aýdanynda dúbirletken toı ótti. Sóıtip, jyraýlyq dástúr bizdiń aýylǵa da juǵysty boldy. «Jigittiń jaqsysy naǵashydan» degendeı, Naýryzbek jyraýdyń jıeni Kúnqoja Qaırýlla búginde ataqty naǵashysynyń jolyn jalǵap júr. Jyrshylyǵy óz aldyna, ǵylymı zertteýshiligimen de elge tanyla bastady. Jas ǵalym Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynda shákirt tárbıelep, Besqala aımaǵyndaǵy qazaqtardyń mýzyka mádenıetin zerttep, «Jyr kıesi qonǵan jer», «Besqala qazaqtarynyń ánderi», «Besqala qazaqtarynyń kúıleri» atty eńbekterin jaryqqa shyǵaryp, qazaqtyń ortaq mádenı murasyna úles qosyp keledi.
