Kollajdardy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Bul týraly áńgime buǵan deıin kóp aıtylmaıtyn. Sebebi bólinetin qarjy da, sáıkesinshe sý mólsheri de jetkilikti bolatyn. Resmı derekterge súıensek, 1993-1998 jyldary kanaldan Shidertiniń tómengi arnasyna 100 mln tekshe metrden sý jiberilip turǵan. 2000-2004 jyldar aralyǵynda múldem sý bosatylmapty. Al 2005-2008 jyldary 50 mln tekshe metrden sý jaıylatyn bolǵan. Odan keıingi jyldary atalǵan kórsetkish 100 mln tekshe metrden túsip kórgen emes. Aldyńǵy jyly nebári 40 mln tekshe metr sý bólinedi degendi estigen jurt abdyrap qalǵany ras. 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjette kanaldan sý jiberýge qarjy qarastyrylmapty degen áńgime de jeldeı esti.
Bul iske dereý sý sharýashylyǵy salasynyń ardagerleri aralasyp, oblys ákimdigine, mınıstrlikke, tipti Prezıdent Ákimshiligine deıin hat jazyp qana qoımaı, Nur-Sultan qalasyna arnaıy baryp, máseleni betpe-bet sheshýge tyrysqan edi. El gazeti «Egemen Qazaqstan» da bul máseleni birneshe ret qaýzap, kóterdi. Nátıjesinde, qosymsha qarajat qarastyrylyp, sońǵy eki jylda shamamen 80 mln tekshe metr sý bosatyldy.
Bıyl atalǵan másele taǵy aldan shyǵýda. «Ázirge 87 mln tekshe metr sýǵa qanaǵat qylyńdar» depti mınıstrliktegiler. Ǵylymı negizderge súıensek, Aqkól-Jaıylma alqabyna kem degende 120 mln tekshe metr sý jiberilýi tıis. Sońǵy jyldary kórsetkish 80 mln tekshe metrden aspaǵanyn eskersek, óńirde ekologııalyq ahýal buzyla bastaǵanyn ańǵarý qıyn emes. Máselen, byltyr sý jaıylatyn alqaptaǵy shóptiń shyǵymdylyǵy 25 sentnerden 17 sentnerge tómendegen. Áýlıekól jáne Shyǵanaq kólderi taıazdanyp, qysta balyqtar qatyp qalǵan. Bıyl óńirde qar az tústi. Iаǵnı mal ustaǵan aǵaıyn sý bosatý isine erekshe úmit artyp otyr. Olar quzyrly organ basshylary jutty qoldan jasamaıtynyna senimdi.
KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, sý sharýashylyǵy salasynyń ardageri Leonıd Batalov bastaǵan belsendi top sýdyń molynan bosatylýy úshin ár mekemeniń tabaldyryǵyn tozdyryp júrgen jaıy bar. Jylda qaıtalanatyn jaǵdaı bul. Mindetti túrde Prezıdenttiń atyna hat jazý kerek pe? Uzaq merzimge arnalǵan keshendi jospar ázirlenip, másele oń sheshimin tabady degen úmitte sý sharýashylyǵynyń ardagerleri.
– Jergilikti jerde problemany jan-jaqty talqylaı kele, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń atyna, quzyrly mınıstrlikterge hat joldadyq. Onda sý bosatýdyń oblystyń ekonomıkalyq jáne ekologııalyq salasyna mańyzy joǵary ekeni táptishtep jazyldy. Sýdy jyl saıyn suraı bermeıtindeı, uzaq merzimge arnalǵan tıimdi baǵdarlama qolǵa alynsa eken degen tilegimiz bar. El basqaryp otyrǵan azamattar máseleniń kúrdeliligine mán berip, durys sheshim qabyldaıdy degen senimdemiz, – deıdi L.Batalov.
Sý bosatýdyń mańyzdylyǵyn biri bilse, biri bile qoımas. Tarıhqa kóz júgirtsek, ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda qazirgi Q.Sátbaev atyndaǵy kanaldyń qurylysy bastalyp, Ekibastuz aýyldyq aımaǵynyń aýmaǵyndaǵy Shiderti ózeniniń aǵyny tabıǵı jolmen emes, sý torabymen rettelýge kóshken. Osylaısha, kanaldyń Shiderti kentiniń mańynan ótetin tusyna №112 sý toraby salynypty. Sonyń nátıjesinde, Shiderti ózeniniń arnasy Ertis sýyn Qaraǵandy qalasyna qaraı tasymaldaýǵa paıdalanyla bastady. Alaıda munyń saldary da joq emes edi. О́ıtkeni osydan keıin Aqtoǵaı aýdanynyń jáne Ekibastuz aýyldyq aýmaǵynyń biraz jerine kóktemdegi tabıǵı sý jaıylmaıtyn boldy. Buryn kóktemde atalǵan atyraptaǵy shabyndyq, jaıylymdyq jerler, sý qoımalary tegis sýǵa tolatyn. О́lkedegi irili-usaqty kólder arnasynan tasyp, bir-birine qosylyp, appaq aıdyn bolyp jarqyrap jatatyn. Bul jerdiń Aqkól-Jaıylma atalýy da sodan.
– Kanal salynǵan soń Shiderti ózeniniń tómengi arnasyna tabıǵı sý jiberilmeıtin boldy. Demek kóktemde jarqyrap jatatyn aq aıdyn kózden bul-bul ushýy múmkin edi. Shynymen qater tóndi. Sonyń aldyn alý maqsatynda kanal qurylysyn jobalaý barysynda tabıǵı sý jaıylymynyń óteýi retinde Ertis-Qaraǵandy kanalynan Shiderti ózeniniń tómengi arnasyna kompensasııalyq sý jiberý qarastyryldy. Bul tabıǵatty qorǵaý turǵysynan da qajet shara edi. Osylaısha, Ekibastuz qalasynyń aýyldyq aýmaǵy men Aqtoǵaı aýdanynyń aýmaǵyna jetkilikti kólemde sý jiberilip turdy. Nátıjesinde, mal sharýashylyǵymen ǵana aınalysatyn jergilikti halyq tórt túligin kóptep ósirip, qysqy jem-azyǵyn qysylmaı qamdap keldi. Sý boıyndaǵy eldi mekender de tútinin túzý ushyryp jatty, – deıdi Leonıd Batalov.
Elimiz naryqtyq ekonomıkaǵa kóshken soń, kanaldyń sýyn aqyly paıdalaný tetigi engizildi. Alaıda toqsanynshy jyldardyń toqyraýynan endi ǵana bas kótere bastaǵan sharýalardyń sýǵa aqsha tóleıtindeı jaǵdaıy joq edi. Sondyqtan 2000-2004 jyldary Shidertiniń tómengi arnasyna sý jiberý toqtatyldy. Saldarynan sý jaıylmaǵan óńirdiń florasy men faýnasy aıtarlyqtaı shyǵynǵa ushyrady. Jerasty sýlary tartylyp, tuzdy jerler kóbeıdi. О́lkeden ań-qus bezip ketti. Halyq arasynda túrli dertke shaldyǵýshylardyń sany kúrt ósti. Tórt túlik mal azaıdy. Sóıtip aýyl halqynyń turmysy tómendep, ál-aýqaty nasharlady. Osynyń bári óńir ekonomıkasyna aıtarlyqtaı zalal keltirdi. Sý sharýashylyǵy salasynyń ardageri Myrzaǵalı Erǵalıevtiń aıtýynsha, sý jiberý toqtatylǵan kezde aýyl adamdary oblystyń, respýblıkanyń ózge aýmaqtaryna jappaı kóshe bastaǵan.
– 2000-2004 jyldar aralyǵynda Ekibastuz aýyldyq aımaǵyndaǵy halyqtyń sany 20 500 adamnan 11 700 adamǵa deıin, ıaǵnı birden 40 paıyzǵa azaıdy. Kanal sýynyń qyzyǵyn kórip otyrǵan Aqtoǵaı aýdanyna qarasty úsh aýyldyq okrýg turǵyndarynyń úshten biri Pavlodar men Ekibastuz qalalaryna kóship ketti. Osylaısha, irgesi sógilmeı otyrǵan aýyldardyń tirliginen bereke qashty, – deıdi M.Erǵalıev.
Sol sebepti Pavlodar oblysynyń basshylyǵy jaǵdaıdy retteý úshin el Úkimetinen birneshe márte kómek suraýǵa májbúr boldy. Aqyry 2002 jyly Q.Sátbaev atyndaǵy kanaldan Shidertiniń tómengi arnasyna tabıǵatty qorǵaý maqsatynda kompensasııalyq sý jiberý jobasy ázirlendi. Sonyń negizinde 2005 jyldan bastap respýblıkalyq bıýdjettiń esebinen 50 mln tekshe metr kóleminde sý bosatyla bastady. Jyldar boıy sýalyp jatqan Áýlıekól, Jalaýly, Shyǵanaq, Qarasý, Shıqyldaq sekildi kólderge kórik kirdi. Al 2009 jyldan bastap bosatylatyn sýdyń kólemi 100 mln tekshe metrge jetti. Qazirgi ahýaldy joǵaryda aıttyq.
Ekibastuz aýyldyq aımaǵynyń jáne Aqtoǵaı aýdanynyń turǵyndary áýelden mal sharýashylyǵymen aınalysady. Bul tóńirekte egin, kókónis ósirilmeıdi. Jaıylymǵa sý tambaǵan jyldary halyq qatty qınalǵany sodan. «Tabys» sharýa qojalyǵynyń basshysy Manat Alǵambarov kanaldan sý bosatylmaǵan jyldary jergilikti turǵyndar kóp zardap shekkenin aıtty.
– Tórt túlik ishetin sý tappaı, dala kezip ketetin. Aqyry turǵyndar ózara birlesip, qudyq qazyp, tyǵyryqtan shyǵýǵa májbúr boldy. Sol sebepti Sátbaev kanalynan sý jiberilýi ábden zańdy. Onda da jetkilikti kólemde bosatylýy kerek. Kanaldan sý az mólsherde jiberilse, Aqtoǵaı aýdanyndaǵy Basqamys, Jolboldy jáne Jalaýly aýyldyq okrýgterine jetpeýi múmkin. Saldarynan, mal azyǵyn ázirleýge keri áserin tıgizip qana qoımaı, ondaǵy kólderdiń tartylyp, ań-qustardyń joıylýyna alyp kelýi ǵajap emes, – deıdi M.Alǵambarov.
Derekterge súıensek, 100 mln tekshe metr sýdy bosatýǵa shamamen 2,9 mlrd teńgege jýyq qarjy qajet eken. Buǵan deıin oblys ákimdiginiń tapsyrysyna sáıkes, jiberilgen sýdyń qaı jerge deıin jetetinin, qandaı áser beretinin anyqtaý úshin arnaıy zertteý jumystary júrgizilgen. Belgili bolǵandaı, Ekibastuz aýyldyq aımaǵy men Aqtoǵaı aýdanynyń aýyldyq okrýgterin tolyqtaı qamtý úshin jylyna 120 mln tekshe metr sý kerek. Sharýa qojalyqtary tarapynan da sýǵa degen suranys ósip keledi. Eger kanaldan jiberiletin sý kólemi qysqaratyn bolsa, ózen arnasynyń basyndaǵy eldi mekenderge sý jetkenimen, sońyndaǵy sharýalar sorlap qalatyny anyq. Halyqtyń tilegi – jyl saıyn keminde 120 mln tekshe metr sýdyń jiberilýi. Sonda barlyq eldi meken sýdyń yryzyn kórer edi. Bul ólkege sý jaıylmaǵan jyldarda turǵyndardyń da, tabıǵattyń da qandaı zardap shekkenin jaqsy bilemiz. Úkimet mundaı tabıǵı apatty qoldan jasap, qarap otyrmasyna senemiz...
Pavlodar oblysy
