Er Keıki el esinde

2017 jyly Arqalyqtan Tor­ǵaıǵa baratyn tas joldyń boıyndaǵy Tasty aýylynyń tu­synda ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy jat qolynda jatqan batyrdyń bas súıegi týǵan jer qoınyna tapsyrylyp, eńseli kesene turǵyzylǵany belgili. Qabirge qas bahadúrdiń qany tógilgen Jalaýly qonysynan ákelingen topyraq salyndy. Mýzeıge jıylǵan kópshilik Keıki kesenesiniń búginde óńir jurtshylyǵynyń arnaıy kelip at baılap, duǵa etip, Quran ba­ǵyshtaıtyn kıeli orynǵa aı­nal­ǵanyn aıtty.

Halyq batyrynyń kórkem ádebıettegi beınesi týraly baıan­­daǵan aqyn ári jas ta bolsa ólke tarıhynyń tiri sheji­re­si atanǵan zerdeli ǵalym Ba­tyr­lan Saǵyntaev aty ańyzǵa aı­nal­ǵan qol mergenge arnalǵan sol kezeńde ómir súrgen halyq aqyndarynyń jyrlarynan bas­tap, keıingi jyldary jazylǵan tarıhı dastandarǵa deıingi aralyqtaǵy shyǵarmalar ja­ıynda tarqata aıtyp ótti.

– Keıki batyrdyń erlik óne­ge­­si halyq jadynda máńgi saqtal­ǵanymen, keńes dáýirinde esimi ǵylymı-zertteýlerden alynyp tastaldy. Soǵan qaramastan, ba­­tyrdyń beınesi keńestik áde­­bıet­te keń kórinis taýyp, maı­talman jazýshylarymyzdyń shy­ǵarma­larynda shyndyq as­tar­­lanyp berildi. Mundaı týyn­­dylarǵa Ǵ.Músirepovtiń «Amankeldi» pessasyn, M.Qara­taevtyń «Daladaǵy daýyl», Q.Sársekeevtiń «Qyzyl jalaý», A.Nurmanovtyń «Qulan­nyń aja­ly» romandaryn jatqy­zýǵa bolady. M.Qarataev, Q.Sár­se­keev, A.Nurmanov syndy ja­­zý­shylar batyr jaıly este­lik­­terdi jastaıynan boılaryna sińirip óskendikten tarıhı aqıqattan alshaq ketpegen. Zańǵar jazýshy Ǵ.Músirepov HH ǵasyrdyń 30-jyldary Aman­keldi Imanovqa qatysty materıaldar jınaý úshin Torǵaı óńirin aralaǵan, 1916 jyly shaıqas bolǵan jerlerdi kózi kórgen, batyrdyń jarymen kezdesken, kónekóz qarııalardyń estelikterin tyńdap qaǵazǵa tú­sir­gen adam jáne osy saparynda Keıkige qatysty áńgimelerge de qanyqqan, – dedi B.Saǵyntaev.

Keıki jaıly kórkem shyǵar­malardyń eń soqtalysy – Aqan Nurmanovtyń 1968 jyly basylyp shyqqan «Qulannyń ajaly» romany.

Ǵalymnyń aıtýynsha, ta­rıhtaǵy Keıki men Qulannyń arasy alshaq. Keıki 1922 jyly qaza tapsa, romanda 1924 jylǵy oqıǵalar sýretteledi: «1922 jyly Keńes ókimeti ábden mo­ıyndaldy. Biraq Qulan Keńes ókimetinen qashyp-pysyp júr. Sol zamannyń ozbyrlyǵyn, belsendilerdiń halyqqa qalaı tize batyrǵanyn keńirek sýrettemek bolǵan. Munyń arǵy jaǵynda qyzyl terror jatyr. Roman osyndaı kórkemdik shyndyǵymen de qundy bola túser edi, átteń! О́ıtkeni romannyń basy men ishinde sýretteletin oqıǵalar soǵan meńzep tur».

Táýelsizdik jyldary Keı­kiniń kórkem beınesin jasaǵan aqyn Serik Turǵynbekov boldy. Keıki batyrǵa arnalǵan ádebı shyǵarmalardyń taǵy bir parasy batyr babamyzdyń basy elge oralyp, týǵan topyraǵyna jerlengende jazyldy.

– Olardyń qatarynda jergi­lik­ti aqyn-jazýshylardan Hamıt­bek Musabaevtyń «Mergenniń monology», Abaı Qajıevtiń «Bas súıektiń syry», Murat Júnisulynyń «Keıki baba», Toǵaıbaı Babyrovtyń «Batyrǵa arnaý» óleńderin, Serik Juma­bekovtiń «Qulamergen – uranym» óleńder toptamasyn, Álpııa Or­manshınanyń «Keıki batyr» poemasyn jatqyzamyz. Qazaq­tyń kórnekti aqyndarynan Dáýletkereı Kápulynyń «Qa­ra­torǵaı jaǵasy», Ǵazez Eshta­naevtyń «Keshir, baba», Jumash Somjúrektiń «Otanyna oraldy Keıki mergen», Áskerhan Aqtaıdyń «Bulttan asqan baı­raǵy» tolǵaýy, Abylaı Maý­danovtyń «Keıkiniń kıesimen qoshtasýy» men «Aqyrǵy qazaǵy», Jandos Júsipbektiń «Keıki-taǵdyr» óleńi de batyr­dyń rýhyn asqaqtatatyn qundy dúnıeler bolyp qalmaq, – dedi jas ǵalym.

Basqosý barysynda Keıki­niń dramatýrgııa men kıne­mo­tografııadaǵy kórkem beınesin somdaǵan S.Turǵynbekovtiń «Qulan qypshaq Keıki batyry» men A.Maýdanovtyń «Keıki batyr» dramalyq shyǵarmasy, Abdolla Qarsaqbaevtyń «Da­la­daǵy qýǵyn», Amangeldi Tájibaevtyń «Aqyrǵy amanat» kınolentalary jaıly aıtyldy. Sondaı-aq A.Tájibaevtyń A.Nurmanovtyń «Qulannyń ajaly» romanynyń jelisi bo­ıynsha túsirilgen fılmi men Qazaqstannyń halyq ártisi Ánýar Boranbaev oınaǵan telespektakli, Murat Bıdosov túsirgen «Keıki batyr» teleserıaly da nazardan tys qalǵan joq.

Jergilikti ónerpazdar ha­lyq batyrynyń mýzykadaǵy beınesin jasaǵan kúıshi Aıt­baı Muzdahanovtyń «Qu­lan jortqan», «Keıkiniń salaýaty» kúılerin, Kenjebolat Ahme­tovtiń batyrdyń bas súıegi týǵan jer topyraǵyna tapsyrylǵanda shyǵarǵan «Dala qyrany» kúıin oryndady.

Taǵylymdy sharaǵa jınal­ǵandar odan keıin murajaı qyz­metkerleri jasaǵan «Er Keıki el esinde» kórmesin tamashalady. Kórmege murajaı qoryndaǵy Keıki batyr úıiniń kebejesi, Á.Qasteev salǵan Amangeldi batyrdyń portreti, 1916 jylǵy Ult-azattyq kóterilis jaıly shyǵarmalar jazǵan Omar Shı­pın, Sát Esenbaev sekildi aqyn­dardyń qoljazbalary, Keıki batyrǵa qatysty jazylǵan kitap­tar qoıylǵan.

Jıyn sońynda keıkitanýshy Áýbákir Qylyshbaıulynyń ja­qyn týysqany Muhamed-Raqym Spandııaruly ortaǵa shyǵyp, uıymdastyrýshylarǵa alǵysyn bildirdi. Mýzeıdegi eske alý sharasy aıaqtalǵan soń jıynǵa qatysqan batyrdyń atalas týys­tary, Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq pedagogıkalyq ınstı­týtynyń janyndaǵy «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesi men mýzeı qyzmetkerleri Amangeldi aýdany Tasty aýylynyń janynda ornalasqan Keıkiniń kesenesine baryp, batyr rýhyna Quran baǵyshtady.

Qostanaı oblysy,

Arqalyq qalasy