Sarǵaıǵan iste saqtalǵan sýret

Batys Qazaqstan oblysy boıynsha óńirlik qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi jumys toby 2021 jyl boıy kóptegen arhıv qoryn aqtaryp, mańyzdy, qundy tarıhı qujattardy anyqtady. Solardyń qatarynda Aron Qarataevtyń otbasylyq 2 sýreti tabyldy. Tabylǵan sýrettiń birinde – Aron Qarataevtyń ózi jeke túsken, ekinshi sýrette otbasy – otaǵasy A.Qarataevtyń ózi, zaıyby Husnı-Jamal Nuralyhanova, qyzy Shahzada men kishkentaı uly bar.

Bul – úlken tarıhı jańalyq. Tarıhı deıtin sebebimiz, Aron Qarataev – belgili qoǵam qaıratkeri, áskerı komıssar, HH ǵasyrdyń 20-jyldary «baı-jartylaı feo­dal» degen aıyp taǵylyp, jer aýdaryl­ǵan qazaq zııalylarynyń biri. Sonymen birge belgili qoǵam qaıratkeri, Dýma depýtaty bolǵan zańger Baqytjan Qarataevtyń týǵan inisi.

Aron Qarataev – «Alash» qozǵalysyna da, keńes qurylysyna da eńbegi sińgen tulǵa. Alaıda «Alashorda uıymymen baılanysta bolǵany, Alashordany qoldaǵany úshin» aıyptalǵanyna qaramastan «Alash. Alashorda», «Alash qozǵalysy» ensıklopedııalarynda A.Qarataev týraly esh maǵlumat aıtylmaıdy. Al 1918-1985 jyldardaǵy Qazaqstan tarıhy jazylǵan «Qazaqstan tarıhy (kóne zamannan búginge deıin)» atty bestomdyq jınaǵynda da A.Qarataevtyń áskerı komıssar retinde memlekettilikti saqtap qalý jolyndaǵy kópjylǵy adal qoǵamdyq-saıası qyzmeti týraly da bir aýyz sóz joq.

Batys Qazaqstan oblystyq polısııa departamentiniń arnaıy arhıvinde Aron Ahmetuly Qarataev týraly P-4290 aıyptaý isi saqtalǵan. Onda Aron Qarataevtyń 1874 jyly baı otbasynda dúnıege kelgeni jáne rýy «tóre» ekendigi jazylǵan. A.Qa­rataev patshalyq Reseı tusynda Oryn­bor gımnazııasynda bilim alyp, joǵary qyzmet istegen zııaly azamat. Ol qarapaıym áskerı qyzmetkerden bas­tap Oral qalasynyń polısııa bastyǵy (ober-polısmeıs­ter) laýazymyna deıin kóterilgen. Patsha qulaǵan soń qyzmetten ketip, jeke sharýashylyǵymen aınalysqan. 1928 jyly ataqty baı jáne burynǵy patsha qyzmetkeri retinde Jympıty aýdany №24 aýylynan tárkilenip, Almaty okrýginiń Ashybulaq (qazirgi Almaty qalasy mańy) degen jerine 1929 jyldyń 2 aqpanynan bastap 5 jylǵa jer aýdarylǵan. Polısııa arhıvinde QazOAK-tiń 1928 jylǵy 27 tamyzdaǵy dekretine sáıkes Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdany «Taldy-bulaq» degen jerge jer aýdarylǵany jazylǵan.

Batys Qazaqstan oblysy muraǵatynyń №992 qorynda 1928 jylǵy qyrkúıek aıynda júrgizilgen tárkileý sharalarynyń qujattary saqtalǵan. Solardyń birine kóz salaıyq:

«Aron Qarataev, Oral qalasynyń burynǵy polısmeısteri. Áleýmettik ja­ǵy­nan qaýipti element. Shyǵý tegi qyrǵyz-qazaq, 56 jasta, rýy tóre, sultan tuqymy. Buryn­ǵy Qarashyǵanaq bolysynyń №8 aýy­lynda týǵan, Oral okrýgi Shalqar aýda­ny №24 aýylda turady. Úılengen, orta bilimdi.

Tóńkeriske deıin Jetpisov Ǵabbaspen jáne basqa ultshyldarmen birge rýlyq qaqtyǵystarǵa belsene aralasyp, bıik mansapqa umtyldy. Sóıtip barlyq kúsh-jigerin salyp, aldymen sharýa bastyǵynyń orynbasary, keıin sharýa bastyǵy laýazymyna ıe boldy. Aqpan tóńkerisi kezinde A.Qarataev Oral qalasynyń po­lısmeısteri boldy. Patsha qyzmetinde júr­gen Qarataev 1916 jyly maıdanǵa jigit alý kezinde kóterilisshilerge oq atty. Qazan tóńkerisi tusynda aqqa da, qyzylǵa da kómektesip, óz qara basyn qorǵady. Patsha qulaǵan soń qazaq ıntellıgensııasy Qazaq revolıýsııalyq komı­tetin uıymdastyrǵan kezde Qarataev uıym jumysyna qyzý qatysyp, komıtet quramyna kirdi. Biraq keıin kedeı qazaqtar men baı-tóreler arasynda arazdyq týyp, sońǵylary qyzmetten shettetildi...» dep jazylǵan.

Sonymen Aron Qarataev burynǵy ataqty baı, patsha qyzmetkeri bolǵany úshin mal-múlki tárkilenip, qýdalaýǵa ushy­rady. Tárkileý kezinde onyń 5 jyl­qysy, 8 sıyry, 2 qoıy, 1 kıiz úıi, 1 jer­tóle­si jáne aýyl sharýashylyǵyna qajetti birneshe quraly bolǵan eken.

Aron Qarataevqa taǵylǵan aıyptyń biri – alashordashylarmen ymyralas bolýy. Osy iske qatysty birneshe adam tergeýge alynǵan. Atap aıtqanda, Ǵabbas Jetpisov, Sálimgereı Qaratileýov, Shaıhy Jantileýov, Batyrbek Áljanov, Ýálı Zabırov, Ǵubaıdolla Álibekov jáne basqalar tergelip, sottalǵan.

Aron Ahmetuly Qarataev 1929 jyly 14 jeltoqsanda Almaty OGPÝ alqasynyń sheshimimen 5 jylǵa sottalǵan. Onyń keıingi taǵdyry, qaı jerde qashan qaıtys bolǵany belgisiz. 1993 jyly 14 sáýirde saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly jarlyqqa sáıkes aqtalǵan.

Aron Qarataevtyń zaıyby da osal jan emes edi. Husnı-Jamal – Nuraly han­nyń shóberesi, ákesi Zulqaınar Shó­kiuly Nuralyhanov. Husnı-Jamal Zul­qaınarqyzy Nuralyhanova 1894 jyly Bókeı Ordasynda qazaq qyzdaryna arnap mektep ashqan, talaı talantty shákirt tárbıelegen aǵartýshy ustaz. Husnı-Jamaldyń aldynan bilim alǵan shákirtter qatarynda qazaqtyń qaıratker qyzdary – Alma Orazbaeva, Rázııa Meńdeshova, Ámına Mámetova bolǵan.

Husnı-Jamaldyń taǵdyry ne boldy? Kezinde Jáńgir hannyń aqsúıektik tárbıesin kórgen, Astrahan gýbernatorymen tartysyp-talasa júrip, Bókeı Ordasynda qazaq qyzdary úshin mektep ashqan Husnı-Jamal... Baqytjan Qarataev, Ǵumar Qarash, Eleýsin Buırın shyǵarǵan «Qazaqstan» gazetin qoljazba kúıinde Oraldan jasyryp alyp kelip, Astrahanda turatyn týǵan aǵasy Seıitkereıdiń úıine tyǵyp, baspahanadan gazet bastyryp júrgen Husnı-Jamal... Sol áreketi úshin Husnı-Jamaldyń sońyna Astrahan men Orynbor jandarmerııasy qupııa ańdý qoıdyrǵan. Qazaq qyzdarynyń oqyp-bilim alýy, qazaq áıelderiniń teńdigi úshin kúresken Husnı-Jamaldyń qaıratty minezin, sulýlyǵy men parasatyn Keńes ókimeti syndyrdy.

Qyzy Shahzada men kúıeýi Teljan Shona­nov «oqý komıssary Temirbek Júr­genov basqarǵan dıversııalyq toptyń quramynda QazMÝ ǵımaratyn órtemek boldy» dep ustalǵanda, qartaıǵan Husnı-Jamal Almatyda kóshede qańǵyp qaldy. Teljan men Shahzada túrmede, dúnıe-múlki, úıi tárkilengen. Sol jyldary Ba­qytjan Qarataevtyń nemere qaryndasy Zııada apaı Almatyda kıim tigip, nanyn ázer taýyp otyrǵan eken. Sondaı aýyr kúnderde Husnı-Jamal keshqurym ýaqytta Zııada týysy panalap otyrǵan qýyqtaı úıine qańǵalaqtap keledi eken. Kúıeýi ustalyp, qyzy atylǵan Husnı-Jamal jurt kózine túrtki bolyp, týmalary mılısııadan qorqyp úıine kirgize almasa, al tanystary syrt aınalyp ketken. Shahzadadaı qaıratty da bilimdi qyzdyń anasy Husnı-Jamal osylaısha kóshede qańǵyp qalyp, 1945 jyly Almatyda kóz jumdy. Ony «ashtan óldi» degen de sóz bar. «Oralda da qýǵyn-súrginge ushyrap jatqan tórelerine kete almaı, Almatyny qımaı júrgeni, bálkim Shahzadasynan bir habar bolyp qalar degen ana kókireginiń úmiti bolar» dep jazady B.Sársembına «Qarataevtar qasireti» maqalasynda. («Jas alash», 2010, 17 maýsym, №48).

Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde Husnı-Jamal Zul­qarnaıqyzynyń qyzdarǵa arnap ashqan alǵashqy mektebi jóninde málimetter, shákirtteriniń fotosýretteri saqtalǵan. Qaıratker Aron Qarataevtyń, zaıyby Husnı-Jamal Nuralyhanova men qyzy Shahzadanyń HH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde Batys Qazaqstannyń qoǵamdyq-saıası ómirinde belsendi qyzmet atqarǵany jóninde sońǵy jyldary tyń aqparattar tabyla bastady.

Otbasylyq fotoda ortada turǵan kish­kentaı qyz bala – Aron Qarataevtyń jalǵyz qyzy Shahzada Shonanova (Qara­taeva). Ol 1903 jyly 5 sáýirde Batys Qazaqstan oblysy Jympıty (qa­zirgi Syrym) aýdanynda dúnıege kelgen. Keńestik qýǵyn-súrgin jyldary saıasattyń jazyqsyz qurbanyna aınalyp, 1938 jyly 9 naýryzda atý jazasyna kesilgen jalǵyz qazaq qyzy. Ol qazaq tarıhynda qoǵam qaıratkeri, ustaz, «Alash» qozǵalysynyń ókili retinde tanymal bolatyn.

Fotosýrettegi tórtinshi adam – Aron Qarataevtyń uly bolsa kerek. Bir qyzyǵy, arhıvterde saqtalǵan qyl­mystyq isterde, tutqyn anketasynda aıyptalýshynyń otbasy týraly derekter jazylmaǵan. Tergeý isin ózi de jetik biletin A.Qarataev otbasyn qýdalaýdan saqtaý úshin osyndaı áreketke bardy dep oılaımyz. Oral okrýginen Jetisýǵa jer aýdarylatyn qazaq baılarynyń tiziminde Qarataev otbasynda 4 adam barlyǵy ǵana kórsetilgen.

Joǵarydaǵy sýretter jasalǵan fotoatele týraly da az-kem málimet tabyldy. Oral qalasynda 1884 jyly ashylǵan Petr Lvovıch Polıakovtyń fotoatelesi óz zamanyndaǵy eń ozyq fotosalonnyń biri bolǵan eken. Bir qyzyǵy, burynǵy Krest, qazirgi Ǵumar Qarash kóshesinde sol tarıhı ǵımarattyń tamtyǵy áli de saqtalǵan.

Aron Qarataev otbasynyń bul sýretke qaı jyly túskeni belgisiz. Degenmen «P.Polıakov ı syn» fotoatelesiniń fırmalyq belgilerine, paspartý úlgisine qarap, 1911-1913 jyldary jasalǵan dep boljaýǵa bolatyndaı. Fotosýrettegi Shahzadanyń da jas shamasy osy kezeńge sáıkes kelip tur.

Mine, sarǵaıǵan qylmystyq is arasynan tabylǵan sýretterdiń syry osyndaı.

P.S. Aron Qarataevtyń aǵasy Baqytjan Qarataev – HH ǵasyr basynda iri qoǵam qaıratkeri, Reseı Memlekettik Dýmasynyń depýtaty retinde tanylǵan. Onyń eki balasy Oral realdy gımnazııasyn, Orynbor áskerı ýchılıshesin bitirgen. Murat Qarataev «Alash» qozǵalysyna qatysyp, Batys Alashorda mılısııasy quramyna shaıqasta qaza tapsa, Shámil Qarataev keńestik qazaq qosyny sapynda Batys Qazaqstandy aqtardan azat etýge qatysyp, kóp jyl Qazaq ulttyq atty ásker polkiniń komıssary boldy. 1929 jyly osy ulttyq áskerı qosynnyń Qazaqstannyń eski astanasynan (Qyzylorda) jańa astanasyna (Almaty) deıingi joryǵyn basqardy. Biraq bolshevıktik qyzmetine qaramastan ol da keıin shyqqan tegine qaraı saıası qýǵyn-súrgin qurbany boldy. Aron Qarataevtyń inisi Maǵzum Qarataev Imperatorlyq Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirip, tóńkeriske deıin Qazanda, Oralda quqyq qorǵaý salasynda qyzmet etken. Alaıda keńes dáýirinde ol da qýǵyn-súrgin qurbanyna aınalady.

Alfııa BAIBOLSYNOVA,

M.О́temisov atyndaǵy BQÝ dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,

BQO óńirlik qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý boıynsha jumys tobynyń múshesi