Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Emhanadaǵy eń jaqyn dosym Bethoven boldy. Terezeden qarap otyryp, keıde dúnıe de mendeı aýnap turyp, qaıta jańarar ma eken deısiń. Bireýdiń túzelgen júrisi bireýge buzylǵandaı bolyp kórinedi. О́ziń de kúndegińnen ózgerip ketkendeısiń. Uıqyń kelmeıdi. Birdeńe isteýge oqtalasyń. Aıǵaılaısyń, daýsyń shyqpaıdy, úndemeısiń biraq tynyshtyq jegi qurttaı janyńa baıyz taptyrmaıdy. Án ǵana jubatatyn sekildi…
Búginde eki eldi kólbep aǵyp jatqan erke ózen Dnepr men Desna doldanyp, býyrqana túsýde. Móldir sýlaryn muń jaýyp, qandy kóbik atýda. Dál bizdeı olar da kúrsinip, tolqyp-tebirenýde.
Syrttaǵy habar elge jińishkelep jetkenimen ekinshi búıirden soqqan aqparat maıdany isirip-keptirip, óńin teris aınaldyryp, al uzynqulaq bolsa úreı ushyryp, namazyn kez kelgen jerinen aıaqtaǵan jas moldadaı jan alqymnan alady. Qańǵyryp, qaýsap qalǵan qaıran, halyq! Ashyq aspandy naızaǵaıdaı tilip, aǵyp bara jatqan oq daýysy bizdiń qulaǵymyzǵa jetip damyldaıtyndaı. Soǵys júrgen jer qashan da jylan jalaǵandaı emes pe!?. Bir-aq kúnde japyraǵy qýaryp, shańdaǵy burq etti! Beıbit zamanda týǵan sábıdiń kóz aldynda qanshama adam sheıit ketti.
Sofokldan Abaıǵa deıin, Gomerden Áýezovke deıin, Bahtan Jubanovqa deıin adam balasy uzaq ómir súrip, ǵasyrlar boıy mádenıet munarasyn qalady. Árıne árkim óz bıiginde…. Pýshkınniń bizge bergeninde esep bar ma? Dostoevskııdiń she? «Soǵystyń ádiletsizdigi sonsha óz boıyńdaǵy ar-ojdanyńyzdyń daýysyn estimeısiz» degen Tolstoı shaldyń aıtqany qaıda qaldy?! Dańqty orys ádebıeti, XXI ǵasyrdy tárbıelep ósirgen sen ediń ǵoı. Endi, mine, qandykóılek baýyryńa oq attyń, Qudaı qosqan kórshińdi qaraladyń. Endi ne jazar ekensiń!? Osynaý qıyn kezeńde ýkraın ultynyń uly perzentteri Taras Shevchenko, Ivan Frankony esine almaıtyn kim bar? Jalǵyz solar ǵana ma edi? Endi aǵaıyndy ekeýdiń soǵystyń sýyq yzǵary tabanynan, qara tańbasy mańdaıynan kete qoıa ma eken…
Bizdińshe, ońaılyqpen kete qoımaıdy-aý.
«Árqashan kún sónbesin,
Aspannan bult tónbesin,
Qasymda bolsyn mamam,
Bolaıyn men de aman»,
dep ándetip, XXI ǵasyrdyń tabaldyryǵyn máz-meıram bolyp attaǵan bala bitkenniń sanasyna úreı quıyldy. Orys aqyny Lev Oshanın jazǵan sol óleńdi ánmen árlep, ár sábıdiń júregińe sińirgen orystyń uly kompozıtory Arkadıı Ostrovskıı edi. Soǵys qasireti balalyq shaǵynyń aspanyna túsken, on tórt jasynda anasynan aıyrylǵan ǵajaıyp aqyn Iztaı Mámbetov pen balalar aqyny Qabdykárim Ydyrysov shyǵarmany qazaqshaǵa aýdaryp, siz ben bizdi endi álemdi dostyq áldıleıtinine sendirgen edi. Taqyrypty arydan tartqanymyzben, maqalamyzdyń negizgi mazmuny osy ánniń shyǵý-tarıhymen úndes. Nege deseńiz!? Bylaı ǵoı…
Ábden ultaralyq hám azamattyq soǵystan azap shekken halyqty jubatqan, erteńgi kúniniń araıly bolatynyna jol siltegen osy týyndy bolatyn. Muny ataqty Korneı Chýkovskıı erte jastaǵy balalardyń shyǵarmashylyǵyn zertteýge arnalǵan áıgili «Ekiden beske deıin» kitabynda jazady. Avtor sonda osy «Kún sheńberi» óleńiniń shejiresine arnaıy toqtalady. «Bul qarapaıymdylyǵymen ári rýh kúshimen tańǵaldyratyn jaıdarman ómirdiń málimdemesi emes pe?», dep jigerlene jazady eńbeginde. Buǵan kelispeske amal joq, áýezdi án oqýshyǵa úlken ómirdiń úmitin syılady.
Qalamgerdiń erekshe kitabyn sýretshi Nıkolaı Charýhın bes jastaǵy ulyna syılyqqa alady. Sýretker basylymdy balasyna bermes buryn, aldymen ózi bir paraqtap shyǵýdy jón sanaıdy. Onysy kartına jazýǵa shabyt syılaıtyn elementter izdegen qareketi edi. Oqyp otyryp, ol da qaıran qalady. «Bul óleń balanyń jaqsy kórgen nársesiniń ólmeıtindigine degen myzǵymas senim syılaıdy. Siz máńgilik ómirdi dáripteıtin úlken balanyń daýysyn estısiz», deıdi qylqalam sheberi tamsana tebirenip.
Shynynda, oǵan Kún men Ana týraly óleńder unaǵany sonsha, 1961 jyly ulyna qarap otyryp, úlken qaǵazǵa baqytty balanyń beınesin salady. Tipti plakattyń ishi kishkentaı baldyrǵandardyń balaýsa tilegine tolady. Kóp uzamaı baldyrǵandardyń lala lebizi gazet betine de basylady. Muny sol dáýirdiń dańqty kompozıtory Arkadıı Ostrovskıı baıqap qalsa kerek, óleń men sýretke kózi túse salysymen kóńili tolqyp, júreginen áýen shalqıdy. Sol sátte-aq horǵa aınalǵan bul mýzyka ár balanyń álemdi beıbitshilikke shaqyrǵanyndaı estildi. Qanshama memleket qosyla shyrqady da.
«Kún ádemi, kók álemi,
Bul sýreti jas balanyń.
Aq qaǵazǵa salǵan ózi,
Jazylǵan bar sózi».
Sol kezeńde mýzykalyq redaksııanyń kórkemdik keńesi ataqty kompozıtordyń jańa ánin qabyldamady. Bul ánderi radıodan kúndelikti shyrqalyp jatqan óner ıesi úshin aýyr soqqy boldy. Degenmen keńes ıdeologııasy ábden súzgiden ótkize kele, úreıli halyqtyń sanasyn tazartý úshin 1962 jyly týyndyny jaryqqa shyǵarady. Ary qaraı ózderińizge aıan.
Rasynda, «Kún sheńberi» áni soǵystan ábden yǵyry shyqqan qarapaıym halyqtyń, ásirese mektep qabyrǵasyn endi attaǵan árbir oqýshynyń erkin ómirge jeteleıtin baǵdarshamyna aınaldy. Tipti búginde balabaqshadaǵy qazaq balalary áli de daýystap aıtady. «Kún sheńberi» jaqsha aldyndaǵy juldyzsha ispetti, kóz aldyńyzǵa kúlimdep turǵan jannyń kórkem sımvolyn ákeledi. Juldyzsha – grekter úshin bes myń jyldyq tarıhy bar máńgilik belgi. Máńgilik beıbitshilik belgisi!
Keıde oılaısyz, adam balasy – azamat atansa, áıel júregi – ana atansa, jer betindegi jan ıesi bir-birine joldas atansa, mynaý surqaı dúnıeniń ajary árlene túspeı me?
Otandy súıýdi balańyzdan úırenińiz!
