Árıne, óńirdegi árbir aýdannyń múmkindigine qaraı atqarylyp jatqan jumystar bar. Biraq sheshilmegen másele odan da kóp bolyp tur. Jergilikti turǵyndardy negizinen jol, jaryq, sý, gaz sııaqty kóptegen áleýmettik máseleler tolǵandyrady. Ákimder de kóterilgen máselelerge qal-qaderinshe jaýap berýde.
Turǵyndardyń kótergen máselelerine qarap otyryp, kópshiliginiń aýdan ákimderiniń jumysyna kóńili tolmaıtynyn baıqaýǵa bolady. Bul zańdylyq ta shyǵar. Sarysý aýdanynyń ákimi Marat Sultanǵalıevtiń esebinde de kóptegen másele aıtyldy. Saıyp kelgende, turǵyndardyń saýaly ártúrli bolǵanymen, báriniń de másele ońynan sheshilse degen oıynyń bolatyny ras. Aýdan turǵyny Seıitqadyr Ábdihalyqulynyń aıtýynsha, aýdan ákimdigi mamandarynyń jumysy mardymsyz. Ol óz sózinde ákimdik ardagerler keńesi men qoǵamdyq keńes músheligine tek qana ózderiniń sózin sóılep, soıylyn soǵatyndardy ǵana kirgizetinin aıtty. Sonymen qatar aýdan ákimine halyqtyń máselesi boıynsha hat joldanǵanymen, odan áli kúnge deıin eshqandaı jaýap kelmepti. Prezıdent aıtqan «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy da tıisti deńgeıde júzege asyrylmaı keledi. Kerisinshe, ol jumysy nátıjesiz mamandardyń «Qurmetti azamat» ataǵyn alyp júrgenin de ashyna jetkizdi. Jaıylma aýylynyń turǵyny Tobaqabyl Qajykenov te aýdan ákimi jumys istegenimen, apparatyndaǵy mamandardyń jumysy kóńil kónshitpeıtinin, sebebi olardan jumystyń nátıjesi talap etilmeıtinin aıtty.
«Byltyr shóptiń rýlonyn 6 myń teńgege satyp aldyq. Osylaı júre bersek, 20 myńǵa da jetedi. Oratyn shóp joq bizde. Bireýlerdiń kesirinen alty-jeti aı boıy Shabaqty ózeninde sý bolmady. Aýdan ákimi jaýapty mamandarynan talap etpeıdi. Tym demokratııashyl. Kóptegen máseleni sheshýge shamasy kelmeıdi. Orynbasarlary da jumys istemeıdi. Áleýmettik máseleler de qaralmaıdy. Sonymen qatar jylytý qazandyǵymyz da aýyq-aýyq óship qalady. Jospardaǵydaı 5 myń emes, 2,5 myń ǵana mazýt keldi. Byltyr mazýt alýǵa bólingen qyrýar qarjy da tolyq ıgerilgen joq. Jylda sol bir merdiger ákeledi. Al ol mazýttyń sapasy da syn kótermeıdi», deıdi ol.
Jýaly aýdanynyń ákimi Oljas Qarjaýovtyń esebinde de kópshilik kókeıkesti máselelerin joldady. Jol boıynda ornalasqan Qarasaz aýylynyń kósheleri 1984 jyldan beri jóndeý kórmegen. Sondaı-aq qos búıirden qysqan qymbatshylyq, gaz, mektep máseleleri de kóterildi. «Aýdannyń qurmetti azamaty» ataǵy týraly másele bul ákimniń esebinde de aıtyldy. Jıynǵa kelgen turǵyndardyń aıtýynsha, jyl saıyn bes adamǵa «Jýaly aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵy beriledi. Onyń ishinde elge eńbegi sińgenderi de, túrli joldarmen alǵandary da bar eken. Taǵy bir ǵajaby, mundaı ataq aýdandy ár jyldary basqarǵan barlyq ákimge berilgen. Tipti aýdandy alty aı ǵana basqarǵan, jumys istep te úlgermegen ákimderge deıin bul ataqty alyp alǵan. Jalpy kópshilik mundaı máselege toqtam bolýy kerek dep sanaıdy. Aýdan ortalyǵy Baýyrjan Momyshuly aýylyna kireberis saıabaqtaǵy «Qurmet taqtasyna» qarasańyz, shynynda kóz súrinedi. Qarapaıym eńbek adamdarynan góri, ákimqaralar kóp. Al aýdan turǵyny Aınur Shyntóreevanyń aıtýynsha, jergilikti bılik pen buqaranyń arasynda baılanys joq.
«Aýdan ákimin izdep barǵan saıyn kire almaı qaıtamyn. Ony bir jyl buryn ákim bolyp taǵaıyndalǵanda bir ret kórgenmin. Endi ekinshi ret kórip turmyn», degen turǵyn basshynyń buqaraǵa nazar aýdarmaıtynyn bazyna retinde jetkizdi. Kópbalaly ana Láılá Dıhanbaeva da ákimniń ýádesine toıǵanyn aıtty. Mine, aımaqtaǵy aýdandardaǵy búgingi ahýaldyń bir parasy osyndaı bolyp tur. Jalpy, sheshimin tabýy tıis áleýmettik másele barlyq aýdanda bar. Keıbir ákimder shynynda da halyqpen etene jumys istese, keıbiri áli de bolsa óz áleminen shyǵa almaı júr deýge bolady.
Jalpy, óńirde «Aýdannyń qurmetti azamaty» degen ataq kúıip turǵan másele. Keıde daýdyń basy da osy bolyp jatady. Osyndaı pikirlerge qarap, keıde aýdan ákimderi ataq berýmen ǵana aınalysa ma degen saýal týyndaıdy. Odan keıin qoǵamdyq keńes músheleriniń máselesi de ózekti. Máselen, Merki aýdanynyń ákimdigi qoǵamdyq keńestiń músheligine aýdan ákiminiń orynbasarynan bastap, ákimdikke qarasty biraz bólim basshylaryn da kirgizip qoıǵan. Arasynda qoǵam qaıratkerleri, qoǵam belsendileri joq. Bul da synǵa ushyraǵan jumystyń biri edi. Rasynda da, mundaı máselelerdiń barlyǵynyń da rettelgeni jón. «Aýdannyń qurmeti azamaty» tóńiregindegi aıqaı da, daý da másele sheshilmeı basylmaıdy…
Jambyl oblysy
