Estrada! Estrada!
Qaı zaman, qaı ult bolsa da áleýmettik hám oıyn-saýyqtyń avangardy osy óner. Estradanyń kúlli adamzatqa ortaq mádenı jádigerge aınalǵanyna bir jarym ǵasyrdan asa ýaqyt ótipti. Onyń urmaly-soqpaly joıpat ekpini men eriksizdi elite ketetin jeńil áýezi «kári qurlyq» (Eýropa) arqyly Eýrazııaǵa ozdy, keıinnen patshalyq Reseıdiń jalǵasy bolǵan Keńes Odaǵy (KSRO) shekarasyn kókteı otyryp, qazaqtyń baısal dalasyna da jetti. О́ner tarıhyn barlasaq, bizdiń daryndy halyq osy ónerdi jatsynbaı boıyna tez sińirip ala qoıǵany baıqalady, tipti ózindik ulttyq reńki bar jańasha mýzykalyq kaleıdoskopqa aınaldyra alǵan. Osynaý Uly daladaǵy ulttyq mazmundaǵy qazaqtyń estradalyq mýzykasynyń qalyptasýyna ter tókken ǵasyr bulbuly – Roza Baǵlanova edi!
Keshegi kúnderde – Roza, Naǵıma, Sembek, búginde Dımash, Rýhııa, Imanbek sekildi talanttarymen, «Dosmuqasan», «Gúlder», «A Stýdıo», «Ulytaý» syndy aspapty ujymdarymen álem nazaryn aýdartqan qazaq estradasynyń ózindik úlgimen qalyptasqan kásibı mektebi de, shejireli tarıhy da bar. Álbette, estrada etnostyq ıakı dástúrlik sıpatty kókseıtin janr emes, anyǵynda, halyqqa keń taraıtyn buqaralyq tanymal mýzykanyń jıyntyǵy, qysqasha túıindesek, estrada óneri jalpy adamzatqa ortaq qundylyq bola alatyn buqaralyq mádenıettiń bir parasy. Solaı desek te bul óner túriniń qoǵamnan alar óz orny bar (ásili estrada óneriniń áýesqoı jáne kásibı túrleri bolady, mysaly fılarmonııalyq ujymdar men shoý-bıznestegi derbes toptar estradanyń kásibı túrimen aınalysady, al «toı bıznes» salasyndaǵy kollektıvter men turmys-salt dýmanynyń kórigin qyzdyrýmen aınalysatyn jeke oryndaýshylardyń kóbisi áýesqoı tvorchestvo ókilderi ekeni belgili). Osynaý mýzykalyq baǵyttyń qazaq jerinde tamyr jaıýy ulttyq ónerdiń de jańa aǵymmen biteqaınasa sıntezdelip, belgili bir beleske kóterilýine yqpal etkeni anyq.
Roza Baǵlanovanyń sahnadaǵy sanaly ǵumyrynyń deni KSRO kezeńine tap keldi, sondyqtan ánshi shyǵarmashylyǵynyń bastaýyn baǵamdaý úshin keńes zamanyndaǵy estrada tarıhyna qysqasha sholý jasalyq...
1918 jylǵy qazan tóńkerisinen keıin bolshevıktik Reseı qalalarynda alǵashqy djaz-band toptar, estradalyq shaǵyn orkestrler paıda boldy. Keńestik djaz óneriniń «pıoneri» atanǵan – Leonıd Ýtesov, estrada ánshileri – Lıýbov Orlova, Klavdııa Shýljenko, Aleksandr Vertınskıı, Vadım Kozın, t.b. óner ıeleri keńestik kezeńdegi estrada óneriniń irgetasyn alǵash qalaýshylar edi, olardyń shyǵarmashylyǵyn bolshevıktik bılik te qamqorsyp qoldap otyrdy. Sonyń arqasynda «ınternasıonaldyq mazmundaǵy» keńes estradasy birshama qarqyndap óse bastady. Alaıda ótken ǵasyrdyń 1920-1930 jyldaryndaǵy mádenı-saıası repressııa saldarynan estrada janryndaǵy ártister men kompozıtorlardyń kóbi «halyq jaýlary», «kosmopolıtter», «jat elementter» atanyp qýdalandy. Bul náýbet 1941-1945 jyldar arasynda, ıaǵnı ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde ǵana azdap tolastaǵandaı boldy. Keńestik ıdeologııa estradalyq janrdyń saıası mazmunyn ózgertti de úgit quraly retinde soǵys taqyrybyna laıyqtap paıdalandy. Osydan keıin maıdan dalasynda shyrqalatyn estradalyq týyndylardyń keń nasıhattalýyna jol ashyldy, patrıottyq baǵyttaǵy ánder soǵystaǵy jaýyngerlerdiń kóńiline dem beretin kúshti saıası ıdeologııa quralyna aınaldy.
Al endi qazaq dalasyna estrada óneriniń kelýi ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi kezeńniń tustary. 1941 jyly Almatyǵa evakýasııalanǵan zııaly qaýymnyń ishinde Keńes estradasynyń aldyńǵy qatarly ókilderi de boldy, olar qazaq ánderin jańasha yrǵaqpen zamanaýı saz qosyp óńdeı bastady. Bul is alǵashynda halyqtyq dástúri berik buqaraǵa tosyndaý bolǵanymen nasıhaty belsendi bolǵan soń el jadyna juǵysty bola aldy Dúkenderge radıo, patefondar árqıly estradalyq ánder men bılerdiń kúıtabaqtary túse bastady. Úlken qalalardaǵy «restorandyq-kabaktyq» estradalyq toptar da qarapaıym eńbekshi eldiń áýesin aldy. Jurtshylyq birtindep estradalyq yrǵaqqa boı úırete bastady, áleýmet jeńil yrǵaqqa beıim týyndylardy kınofılmer arqyly da súısine tyńdap júrdi.
...1946 jyly sol kezdegi KSRO astanasy Máskeý qalasynda ótken estrada sheberleriniń Búkilodaqtyq jarysyna Qazaqstannan Roza Baǵlanova qatysty. On bes respýblıka ónerpazdarynyń ishinde óz sheberligimen kózge túsip, konkýrstyń dıplomanty atandy, ol ýaqyttarda «dıplomant» ataǵy qazirgi halyqaralyq konkýrs júldesine barabar ataq edi. Bul qazaq eli úshin shyn máninde sensasııalyq súıinish boldy, sebebi buǵan deıin keńestik estrada salasy aıasynda ıisi qazaqtan mundaı tabysqa eshbir ónerpaz qol jetkizgen emes edi. Iаǵnı osy oqıǵa deregin búgingi kózqaraspen saraptar bolsaq, Roza Baǵlanova qazaq estradasynyń tuńǵysh kásibı ókili bolǵanyn moıyndaımyz ári maqtanamyz. Qazirgi otandyq mýzyka týraly ádebıetterimizde ánshiniń qazaqtyń ulttyq estrada mektebiniń bastaýynda turǵany anyq tujyrymdalyp, eskerile bermeıtini ókinishti.
1949 jyly Býdapesht qalasynda ótken «Álem jastarynyń dúnıejúzilik festıvali» da halyqtyq-estradalyq baǵyttaǵy óner saıysy edi, Roza Baǵlanova 80 memleket ónerpazy qatysqan osy jarysta oza shaýyp laýreat atandy. Bul qazaq án óneriniń estradalyq formatta álemdik deńgeıge shyqqanyn aıǵaqtaıtyn taǵy bir tarıhı oqıǵa boldy.
Roza Baǵlanovanyń konserttik repertýary týraly birer sóz. Ol áýeli qazaqtyń halyq ánderiniń úzdik oryndaýshysy boldy. Otandyq sazgerlerdiń zamanaýı ánderimen qatar orys jáne shetel kompozıtorlarynyń estradalyq baǵytta jazylǵan tanymal týyndylaryn oryndady. Onyń ishinde jahanǵa keń taraǵany orystyń halyq áni – «Ah, Samara-gorodok». Bul ándi ol soǵys jyldary orystyń halyq ánshisi Lıdııa Rýslanovadan estigen. Ol orys syrnaıynyń súıemelimen halyqtyq naqyshta shyrqady. Roza Tájibaıqyzy bul ándi ózindik ınterpretasııasymen oryndady, kompozıtor Andreı Kostınniń estradalyq óńdeýimen bul ándi jarqyratyp qaıta týǵyzǵandaı boldy. Keıinnen Lıdııa Rýslanova da qazaq ánshisiniń ónerine rızashylyq sezimin bildirgen desedi, ıaǵnı eki tulǵanyń arasynda úlken tvorchestvolyq dostyq baılanys bolǵany anyq.
V.P.Solovev-Sedoıdyń «Chernoglazaıa kazachka» atty ániniń baǵyn asyrǵan da Roza Baǵlanova. Ánniń avtory men mátinin jazǵan orys aqyny A.Fatıanov «Na solnechnoı polıanechke» degen týyndysyn Roza Tájibaıqyzynyń daýysyna arnaıy jazdy. Bul da qazaq qyzynyń odaq kólemindegi sheksiz tanymaldyǵyn aıǵaqtaıtyn derek. Slovak halqynyń «Bıle-bıle» áni odaqtyq shekarany asa shyrqaldy, búgingi sózben qaıyrsaq KSRO zamanyndaǵy «Varshava kelisimine» kiretin eýropalyq memleketter arasynda «dáýir «hıti» bolyp dúrkiredi. Ánshiniń repertýarynda koreı, nemis, aǵylshyn, cheh, qytaı, úndi, bırma tilderindegi týyndylar jáne Keńes Odaǵy halyqtarynyń da vokaldy shyǵarmalary boldy, bular ánshiniń shetel saparlary barysynda daıyndaǵan konserttik baǵdarlamalaryna engen qazyna edi.
Árıne, Roza Baǵlanovanyń shyǵarmashylyq ǵumyrnamasyna baılanysty zertteýler az jazylǵan joq. Ánshi ómirine qatysty kóptegen mańyzdy derekti jınaǵandardyń ishinde – jazýshy Maqsutbek Maıshekınniń eńbegi eleýli. Ol óz jazbasynda ánshiniń ónerdegi alǵashqy qadamy 1932 jyly bastalǵanyn baıan etedi. Bul qazaq dalasyna «aqsúıek asharshylyq» zulmaty tap kelgen ker zaman bolatyn. On jastaǵy Roza Baǵlanova Orynbor qalasynda jasóspirim ónerpazdar olımpıadasynyń bas júldegeri bolǵan. Bul bıografııalyq zertteý turǵysynda ánshiniń bala dáýreninen aqpar bere alatyn tyń detal bolar edi. Al endi О́zbekstandaǵy qaıratkerligi jónindegi málimetter jetkilikti jınaqtalǵan, degenmen Tashkent fılarmonııasynyń arhıvi arqyly tyń derektermen tolyqtyrylsa jón bolar edi dep óz tarapymyzdan oı qosqymyz keledi. Sebebi Roza Baǵlanova ózbek halqy úshin de memlekettik deńgeıdegi asa bedeldi kásibı ónerpaz bolǵany ámbege aıan.
О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary qazaq estradasyna elektrondyq mýzyka aǵymy keldi. Burynǵy akýstıkalyq aspaptardyń ornyn jappaı elektrondyq jabdyqtar men qurylǵylar basty. Endigi jerde dybysy kúsheıtilgen, jartylaı vokaldy, jartylaı aspapty toptar (VIA) men estradalyq-sımfonııalyq orkestrler halyq nazaryn aýdardy. Buryn halyqtyq nemese kameralyq aspapty ujymdarmen jumys isteýge daǵdylanyp qalǵan aǵa býyn oryndaýshylardyń deni daǵdaryp qalǵany ras. Roza Baǵlanovanyń osy jańa elektrmýzykalyq baǵytty múlde jatyrqamaǵany, kerisinshe sol salada shabytty óner tanytqany eriksiz tańdandyrady. Ol otandyq jas kompozıtorlardyń ózine arnaıy jazǵan jańa tynysty estradalyq ánderin asa joǵary deńgeıde oryndap, eldiń sheksiz iltıpatyna ıe boldy. Roza Tájibaıqyzy shyrqaǵan qazaqy estradalyq ánder áli kúnge deıin el júreginde, keıingi býyn ónerpazdary arqyly túrlene jalǵasyp keledi. Ásirese Eskendir Hasanǵalıevtyń «Ádemi-aý», «Asyl arman», Tólegen Muhamedjanovtyń «Ińkárim-aı» ánderi ulttyq estradalyq ónerimizdiń jaýhary retinde qazaq radıosynan jıi beriledi, «QAZAQSTAN», «ABAI TV» arnalarynda ánshi týraly derekti fılmder men kınokonsertter saqtalǵan.
Halqymyzdyń mańdaıyna bitken kúmis kómeı ánshi Roza Baǵlanovanyń murasy máńgilik, otandyq estradanyń alǵashqy qarlyǵashy bolǵan tulǵanyń ult mádenıetine sińirgen ulyq eńbegi qazaqtyń júreginen eshqashan óshpeıdi.
Janǵalı JÚZBAI
