– Elimiz táýelsizdik alǵan tusta sizdiń halyqaralyq arenada atoı salǵan kezińiz barsha jankúıerdiń jadynda. Sodan keıin kóp ýaqyt boıy kópshilik nazarynan tys qaldyńyz. Úlken sporttan qol úzgennen keıin qandaı kásippen shuǵyldandyńyz?
– Men 2001 jyly boz kilemmen qosh aıtystym. Ol kezde 30 jasta edim. Birden týǵan jerime oralyp, mal sharýashylyǵymen aınalystym. Bastaǵan isim ońǵa basqannan keıin atbegilikke myqtap den qoıyp, ulttyq ónerimizdi damytýǵa bel sheshe kiristim. Allaǵa shúkir, nesibesiz emespin. Men baptaǵan sáıgúlikter talaı jarysta oza shaýyp, sonyń arqasynda biraz oljaǵa keneldim. О́zge syılyqtardy aıtpaǵanda, túrli alaman báıgelerge qatysyp, úsh birdeı temir tulpardy tizgindedim.
– Sáıgúlikterińiz de ózińiz sekildi qandaı dúrmekke salsa da oza shabady eken. Olaı dep aıtýyma negiz, siz de kezinde salmaǵyńyzdyń azdyǵyna qaramastan qazaq kúresinen jalaýy jelbiregen talaı jaýapty jarysta túıe balýan atanyp, kópshiliktiń qoshemetine bólengen edińiz. Tipti jeńil kólik ıelengenińiz de esimizde...
– Men úshin 1997 jyl asa tabysty boldy. Sol jyly eki birdeı iri jarysta qanjyǵam maılandy. Birinshisi – Shyǵys Qazaqstan oblysyna qarasty Maqanshy aýylynda elimizdiń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy Tóleýbek Shákenovtiń qurmetine ótken týrnır. Atalǵan jarysta absolıýtti salmaqta top jaryp, bas júldege tigilgen temir tulpardy tizgindedim. Ekinshisi – Semeı qalasynda ǵulama jazýshy Muhtar Áýezovtiń 100 jyldyq mereıtoıyna oraı uıymdastyrylǵan dúbirli doda. Bul jarysta Rýslan Seıilhanov, Qýanysh Salyqbaev jáne taǵy basqa apaıtóster baq synaǵan edi. Solardyń arasynan sýyrylyp shyǵyp, túıe balýan atandym. Odan bólek, absolıýtti salmaqta Qazaqstannyń spartakıadasynda bas júldeni oljalap, taǵy basqa túrli týrnırlerde oljaǵa keneldim.
– Osy oraıda myna bir jaıtqa kóńil aýdarmaı ketýge bolmas: sol kezderi sizdiń salmaǵyńyz 65-68 kılo shamasynda edi. Soǵan qaramastan táýekelge baryp, alyptarmen aıqastyńyz. О́zińizden áldeqaıda aýyr jáne eńseli balýandardan aılańyzdy asyryp, talaı dúrmekte daralanǵanyńyzǵa dúıim jurt kýá. Qazaqtyń «Kúsh atasyn tanymas» degen ulaǵatty sózi osyndaıda aıtylsa kerek...
– Iá, dóp basyp aıttyńyz. Negizi másele bilekte emes, júrekte. Árıne, qara kúshke qansha salsam da, salmaǵy ózimnen 30-40 kılo aýyr balýanǵa álimniń jetpeıtini anyq. Sol sebepti de kóbine-kóp aılaǵa júginýime týra keldi. Men olardyń óz ınersııasyn ózderine qarsy paıdalanatynmyn. Apaıtóster bar ekpinimen alǵa umtylǵanda, bir-eki úsh márte toıtarys beremin de, taǵy bir shabýyldaǵanda oń jambasyma keletin ádisime salamyn. Kóp jaǵdaıda osy tásildiń arqasynda jeńiske jettim. Eńgezerdeı qarsylastarymnyń ózderi de «qaqpanyma» qalaı túskenderin túsinbeı, ábden ashý-yzaǵa býlyǵatyn.
– Abaı óńiriniń kónekóz qarııalarynyń aıtýynsha, sizdiń ákeńiz Súleımen de kezinde jaýyryny jerge tımegen balýan bolǵan desedi. Batyldyq pen qaısarlyq, órlik pen ójettik sekildi qasıetter sizge sol kisiden juqqan bolar?
– Tek ákem ǵana emes, meniń arǵy atalarym da zamanynda batyrlyǵy jáne batyldyǵymen tanylǵan. Tipti ájemniń ózi de óte qarýly kisi bolǵany jaıynda kónekózderdiń aýzynan ańyzǵa bergisiz áńgimelerdi talaı estigenmin. Erterekte apam er azamattardyń ózderin ońaı eńserip, Semeı óńirinde ótken talaı jarysta top jardy. Al ákemniń salmaǵy 130 kılo shamasynda edi. Onyń taý qoparardaı qaıratyna qyryq qatparly aılasy saı bolatyn. Jaryqtyq ońy-soly men aldy-artyn tańdamaıtyn. Kimmen kúresse de, alyp uratyn. Biraq ákem ómirden erte ozdy, men altynshy synypta oqyp júrgende dúnıe saldy. Al ózim jaıynda aıtar bolsam, meniń dene-pishimim naǵashylaryma tartqan. Biraq salmaǵym az, boıym tapal bolǵanyna qaramastan eshýaqytta eńseli jigittermen julqysýdan tartynǵan emespin. Kim-kimge bolsa da «kelseń, kel» dep árkez qasqaıyp qarsy turatynmyn. Sport salasynda biraz belesti osy ójettigim men tabandylyǵymnyń arqasynda baǵyndyrdym dep oılaımyn.
– Jankúıerler sizdi kóbine-kóp talaı dúbirli dodada Qazaq eli namysyn abyroımen qorǵaǵan ataqty samboshy retinde tanıdy. Osy sport túrine qalaı keldińiz? Alǵashqy ustazdaryńyz kim?
– Bári balalyq shaqtaǵy qyzyǵýshylyqtan bastaldy. Bastapqyda biraz sport túriniń basyn shaldym. Aýylda Berik Jumabekovtiń qolastynda jattyqtym. Segizinshi synypty aıaqtaǵan soń balýandyq ónerge myqtap den qoıý maqsatymen Semeıge attanyp, kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshege oqýǵa tústim. 15 jasymda sambodan eresekter arasynda ótken jarysqa qatysyp, kúmis medaldy ıelendim. Fınalda tájirıbeli Talǵat Qonysbekovti 6:2 esebimen utyp jatyp, abaısyzda «aýyrtý» ádisine túsip qaldym. Qolda turǵan jeńisten aıyrylǵanyma kúıingenim sonshalyq, eńirep jylaǵanym da esimde. Búkil zal meni jubatyp álek boldy. Dál sol kezde Serik Toqtarǵazın men Serik Qojykenov aǵalarymnyń kózine tússem kerek, olar meni ózderiniń úıirmelerine shaqyrdy. Eki birdeı elimizdiń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysynan tálim-tárbıe alyp, sheberligim ábden shyńdaldy. Týra bir aıdan soń Semeıde qazaq kúresinen respýblıka chempıonaty uıymdastyrylyp, men jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildim. Fınalda dál sol Qonysbekovpen qaıta jolym qıysyp, bul joly ony taza uttym. Osy jeńistiń arqasynda sport sheberi normatıvin oryndadym. Sodan keıin samboshylar saıysynda da daralanyp, Qazaqstannyń ulttyq quramasy sapyna qabyldandym.
– Halyqaralyq arenada alǵash ret siz 1992 jyly Almatyda ótken Álem kýbogy jolyndaǵy jarysta jarq etip kórindińiz emes pe?
– Iá, Álem kýbogy meniń sporttyq kareramdaǵy iri jeńisterimniń aqjoltaıy boldy. Odan keıin de el namysy synǵa túsken kezderi jankúıerlerdi jerge qaratqan emespin. Atap aıtsaq, 1993 jyly Ulan-Batyrda Azııa chempıony atandym. Dál sol tabysymdy kelesi jyly Almatyda qaıtaladym. Sary qurlyqtyń basty dodasynyń fınalynda komandalyq áriptesim Janat Baısholaqovpen aıqastym. Sambo kúresindegi Baısholaqovtar áýletiniń dańqy alysqa jaıylǵanyn barsha jurt jaqsy biledi. Onyń aǵalary Qanat pen Talǵattyń sporttyń bul túrinde baǵyndyrmaǵan belesteri joq. Janat ta ákki balýan. Ol – álem chempıonatynyń qola júldegeri, Álem kýbogynyń ıegeri, Azııa chempıony. Elishilik jarystarda ekeýmizdiń jolymyz birneshe márte qıysty. Birde onyń, birde meniń baǵym jandy. Osylaısha ekeýmiz ıtjyǵys túsip júrdik. Almatyda meniń asyǵym alshysynan túsip, aıqyn jeńiske qol jetkizdim. Arada birer aı ótken soń Iýgoslavııaǵa sapar shegip, Novı-Sad qalasynda jalaýy jelbiregen álem chempıonatynda 62 kılo salmaqta synǵa túsip, qola medaldy moınyma ildim. Sodan keıin dzıýdo kúresine aýystym.
– Toqsanynshy jyldardyń bel ortasynda elimizdiń eń beldi samboshylary jappaı dzıýdoǵa aýysyp jatty. Bul rette olardyń basty maqsaty – Olımpııa oıyndarynda baq synaý edi. Sizdiń de kózdegenińiz sol shyǵar?
– Árıne, ár sportshynyń armany Olımpıadada óner kórsetý ǵoı. Meniń de túpki maqsatym sol edi. Ol úshin áýeli Qazaqstanda ózińdi moıyndatý qajet boldy. 1995 jyly Pavlodarda ótken el birinshiliginde 66 kılo salmaq dárejesinde baq synadym. Jartylaı fınalda jergilikti balýan, KSRO chempıony Sergeı Áshirovpen beldestim. Bul básekede basymdyq tanytqanymmen, tóreshiler ádildikti belden basty. Soǵan ishim ýdaı ashydy. Qola medal úshin talasýǵa zaýqym soqpaı, Saǵdat Sadyqovqa ese jiberdim. Desek te ónerim maıtalman mamandarǵa unasa kerek, olar meni ulttyq qurama sapyna qabyldady. 1996 jyly Italııadaǵy «A» sanatyndaǵy týrnırde qola medaldy ıelendim. Sol maýsymda Shymkentte aldyma jan salmaı, Qazaqstan chempıony atandym. Biraq Úndistanda ótken irikteý týrnırinde sátsizdikke ushyrap, Atlanta Olımpıadasyna qatyssam degen úkili úmitimmen qosh aıtysýyma týra keldi.
– Ǵasyrlar toǵysynda alaýy tutanǵan Sıdneı Olımpıadasyna qatysýdy josparlaǵan joqsyz ba?
– Joq, ondaı oı bolǵan joq. Onyń ústine ol kezde sportqa bólinetin qarjy mardymsyz edi. Tapqan-taıanǵanym otbasymdy asyraý úshin jetkiliksiz boldy. Sodan dzıýdodan qol úzdim. Ara-tura sambo jáne qazaq kúresinen ótetin jarystarǵa qatysyp turdym. Bul básekelerde oljadan quralaqan qalǵanym joq. Sońǵy ret 2001 jyly Úrjarda tól ónerimiz boıynsha ótken Qazaqstan chempıonatynda qola medaldy ıelengen soń úlken sportpen túbegeıli qosh aıtystym.
– Qazir qandaı jumystasyz?
– Shyǵys Qazaqstan oblystyq buqaralyq sport túrleri boıynsha joǵary sport sheberligi mektebiniń dırektorymyn. Bul qarashańyraqtan talaı myqtylar shyqty. Barlyǵyn tizbektemeı-aq, qazaq kúresinen álem men Azııanyń tórt dúrkin chempıony, «Qazaqstan Barysy» jobasynyń eki dúrkin jeńimpazy Aıbek Nuǵymarov, 2021 jylǵy «Qazaqstan Barysy» jáne «Halyq Barysy» Dáýren Nuralın, tanymal dzıýdoshy, «Qazaqstan Barysynyń» eki dúrkin kúmis júldegeri Erasyl Qajybaev jáne taǵy basqa sańlaqtar dál osy mekteptiń túlekteri ekenin aıtsaq ta jetkilikti dep oılaımyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
