Keıki 1922 jyly naýryzdyń ortasynda Torǵaı qalasynan 26 shaqyrym «Shýaqbaı» degen jerdegi belgili baı Nurshabaıdyń Ábdihalyǵynyń úıine kelip túsedi. Ataqty mergen osy joly Torǵaıdaǵy Keńes ókimetiniń belsendi múshesi, áskerı komıssar Aleksandr Tokarevti atyp óltirip kelgen beti edi.
Bul qaraly habar eldi dúr silkindirip, jańa ókimet Keıkiniń kózin joıýǵa Jelıaev bastaǵan jazalaýshy otrıadty shyǵarady. Onyń quramynda keıbir derekte − 30, keıbirinde 50 adam bolǵan dep jazady. Olar batyr bet túzegen Jylanshyqqa qaraı shyǵyp, jolaı barlyq aýyldardy tintedi. Mergen de sony bilip, otrıadty aldap iz tastap, baǵytyn ózgertip otyrǵan.
Keıki «Shýaqbaıdan» tótelep «Aqqum», «Aıyrqum» odan «Rahmet» aýylyna eki kún ótip, úshinshi kúni keshke taman at basyn tireıdi. Osy aýylda Amankeldi batyrdyń myńbasy Qarabaıdyń Áljanynyń týǵan inisi Asqarǵa kezdesedi. Batyr ári aýyldasy, ári aǵaıyny Asqardyń eki atyn suraıdy. Ol attaryn bergisi kelmeı Keıkimen sózge kelip qalady. Sony baıqaǵan batyrdyń zaıyby Aqjan sulýdyń: «Qaınym-aý, aǵań qınalyp, júıkesi tozyp, elden pana taba almaı júr. Atqa bola nesine daýlasasyń, soǵan bola basyńdy ólimge tigesiń be?» degen sózinen qaımyǵyp eki atty beredi. Oǵan qasyna erip júrgen eki tatardy mingizip, aýylǵa toqtamaı aldymen Jalaýlynyń Jylanshyqqa quıar saǵasyna bet alyp, osy jerde otyrǵan burynnan syılas Sútemgenniń Jákeniniń úıine kelip toqtaıdy. Jáken baı quraq ushyp batyrdy qarsy alady. Onyń Torǵaıda Tokarevti atyp ketkeninen esh habary joq. Jákenmen erteden dos batyr oǵan ońashada bolǵan jaǵdaıdy aıtyp, elden birjolata ketip bara jatqanyn, endi birin-biri kórmeıtinin, sońǵy kezdesýi ekenin eskertip, biraz muń-sherin tarqatady. Shama kelse, kórshi musylman elderiniń birine, bolmasa Qytaı asatyndyǵyn sol úshin til biletin myna eki tatardy ózimen ala kele jatqanyn aıtady. Tatarlar Keıkige «Qytaıǵa ketip bara jatyrmyz» dep bir sózdiń retinde aıtyp qalsa kerek.
Ol kezde Ulytaýdan bastaý alatyn Jylanshyq ózeniniń boıy syńsyǵan el. Aldymen jazalaýshy top Rahmet baıdyń aýylyna kelip, el adamdaryna Keıki batyrdyń qashyp osy óńirge kelgenin aıtyp, sony taýyp berýin talap etedi. Aýyldaǵy er azamattardy bir jerge jınap, olardan jeke-jeke jaýap alady. Jazalaýshy otrıad ishinde tatar soldaty bolǵan. Osy qyspaqtan keıin eki atynan birdeı aıyrylǵan Qarabaıdyń Asqary mergenniń aýylǵa keshtete kelgenin, onyń eki atyn qorqytyp alyp, janyna erip júrgen eki tatarǵa bergenin aıtady. Sóıtip, jazalaýshy otrıad batyrdyń Jalaýlyda Jákenniń úıinde jatqanyn biledi.
El qalyń uıqyǵa ketken shaqta jazalaýshy otrıad manaǵy aýyldaǵy 10-15 er adamdy aldyna oqqaǵar etip salyp, Jalaýlyda otyrǵan Sútemgenniń Jákeniniń qyzyl úıin qorshaıdy. Bul úı Rahmet aýylynan soltústik-shyǵysqa qaraı úlken eki qyrdyń astynda «Jalaýly» saıynyń bergi ıirimniń jaǵasynda ornalasqan. Esik aldynda sýy tushy úlken qara sý bar.
Tań aldynda uzaq joldan sharshap, qajyp uıyqtap jatqan batyr toby jazalaýshylardyń kelgenin sezbeıdi. Tek attyń dúbirinen aıy-kúnine merzimi jetip otyrǵan Aqjan sulý oıanyp ketip, «batyr jaý kelip qaldy» dep erin oıatady. Sóıtse, kúzetke qoıǵan inisi Shubar uıyqtap qalǵan.
Batyr atyp turyp myltyǵyn oqtap esikke umtylady. Bul kezde Jelıaev esikke de, terezege de ózderi qorqytyp aıdap kelgen aýyl adamdaryn qalqan etip ustap turǵan. Sony kórgen Keıkiniń atýǵa sharasy bolmaı, jazyqsyz jandardyń qanyn júkteýge dáti barmaıdy. Osylaı ári-sári qym-qýyt shaqta syrttan Jelıaevtiń: «Áı, Keıki, óz erkińmen berilip, myltyǵyńdy tastap, dalaǵa shyq. Úı tolyq qorshaýda, endi eshqaıda qasha almaısyń» degen sózi estiledi.Keıki oryssha túsinbeı, janynda turǵan eki tatardan: «Anaý, ne dep aıǵaılap tur?» dep suraıdy. Tatarlar oǵan «úıdi qorshap alǵanyn, eger berilmese, úıdi jaryp jiberemiz dep» aıtyp jatyr deıdi. Biraq batyr sońǵy demi qalǵansha berilmeı, «atysyp ólemin» dep sert baılaıdy. Tatarlar otrıad basshysyna Keıkiniń sózin jetkizedi. Jelıaev tatarlardyń batyrmen birge turǵanyn bilip, olardan «Keıki qaıda tur?» dep suraıdy. Olar mergenniń dalaǵa shyǵar esikke jaqyn turǵanyn aıtady. Osy kezde Jelıaev ol ekeýine «Keıkini esikke ıterip jiberseńder» bostandyq beremiz deıdi. Ol sózdi batyr túsinbeıdi. Osy kezde eki tatar Keıkige jaqyndap «Sizge berilsin dep jatyr» dep ekeýlep jeıde dambalmen esikke taıaý turǵan batyrdy syrtqa ıterip jiberedi. Mergen baryp esikke soǵylady. Osy kezde syrtta ańdyp turǵan soldattar esikti kózdep atady. Keıkiniń kindiginen tómen oq tıip, ol kórpeni ishine orap shalqasynan qulaıdy. Úı ishi azan-qazan bolady. Sol ýaqytta tatarlar Keıki «óldi» dep syrtqa aıǵaı sap, manadan úıge basyp kire almaı turǵan soldattar esikti bir teýip, ishke saý etedi. Keıki kórpeni denesine orap shalqasynan qulaǵan. Ony sol kórpesimen qosa súırep dalaǵa alyp shyǵady. Aıy-kúni jetip otyrǵan Aqjan sulýdy sol jerde atyp óltiredi. Inisi Shubardy da atyp tastaıdy. Sondaı-aq eki tatardyń da kózin joıady.Túnde atys bolǵanda Sútemgenniń Jákeniniń 1911 jyly týǵan qyzy Bıbijamaldyń sol jaq aıaǵynyń qalyń etine oq tıgen. Bul kisini kózimiz kórdi, ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary dúnıeden ozdy. Jákenniń úıin qorshaýǵa qalqan etip alyp barǵan adamnyń biri, ákemniń inisi, sol kezde 25 jastaǵy jigit Seıtqasym Jambululy da bolǵan. Sol kisi Keıkini úıden kórpesimen qosa súırep shyǵarǵanyn, batyrdyń áıeli Aqjandy atyp, ishin jarǵanyn, inisi Shubardy, tatarlardy atqanyn óz kózimen kórgen. Men osy áńgimeni sol kisiniń aýzynan estidim. Aýzy aýyr, artyq aýyz sóz qospaıtyn, parasatty adam edi.
Jergilikti halyq ólgen azamattardy aq jýyp, arýlap kómýge, jazalaýshy otrıadtan qorqyp, Jáken úıiniń joǵarǵy jaǵyndaǵy ıirimdegi jyraǵa aparyp betin jabady. Batyrdyń denesi de osy jerge jerlengenin qarttardyń bári aıtatyn. 1964 jyldyń jazynda Jezqazǵan qalasynan batyrdyń aǵaıyny Ábý Qaraqojın degen kisi kelip, Keıkiniń kózin kórgen qarııalardy jınap, as berip, quran oqytyp, batyrdyń jatqan jerin temir sharbaqpen qorshap, basyna belgi qoıdy.
Shóptibaı BAIDILDIN,
ólketanýshy
Qostanaı oblysy
