Múmkindik

Biraq ómirden múldem túńilmeı, barǵa razy bolý musylmandyq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń «Jańa Qazaqstan: Jańarý men jańǵyrý joly» atty Joldaýyn tyńdap, oqyp, oı-talqysyna salyp, táýbe deısiń.

Joldaýda keleshekke jol ashatyn múmkindikter baıandalǵan. Ol aldymen partııa qurylysyna qatysty keleli másele. Tyń, tipten, batyl sheshimder.

Prezıdenttiń partııadan tys bolýy arman edi... Oryndaldy.

Amerıkanyń bir prezıdenti aıtyp, odan keıin basqalary qaıtalaǵan sóz bar. «Men, Amerıka prezıdentimin jáne árbir amerıkalyqtyń prezıdentimin» degen.

Mine, osy bıik oıdy Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev iske asyrdy.

«Prezıdent óziniń ókilettigin atqarý kezeńinde partııaǵa músheligin toqtata turýǵa mindetti ekenin zań júzinde resimdeýdi usynamyn. Bul norma saıası básekeni arttyryp, barlyq partııanyń damýyna birdeı jaǵdaı jasaıdy. Osylaısha, biz elimizdiń bolashaqtaǵy kóshbasshylaryn negizgi saıası ınstıtýttardy ózine baǵyndyryp alýǵa qumar bolýdan saqtaımyz. Dál sol sııaqty, Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Esep komıteti men Konstıtýsııalyq keńestiń tóraǵalary jáne músheleri mindetti túrde partııadan shyǵýy kerek degen normany da zańnamaǵa engizgen jón.

Barlyq ókilettikti bir qolǵa shoǵyr­landyrǵan ortalyqtaǵy jaǵdaı aımaq­tarda da qaıtalanatynyn kórip otyr­myz. Sol sebepti ákimder men olar­dyń orynbasarlaryna partııa fılıal­darynda da laýazym ıelenýge zań júzin­­de tyıym salý kerek. Mundaı she­shim­­der kóppolıýsti partııalyq júıe qalyp­­tas­tyrýǵa múmkindik beredi», dedi Memleket basshysy.

Prezıdent bir partııa adamy emes, ol barlyq partııaǵa ortaq. Ol kúlli qazaqtardyń jáne ár qazaqtyń Prezı­denti. Prezıdenttiń solaı bolýy qazaq eliniń baqyty emes pe? Meniń Prezıdentim deý ár adamǵa qýat ári senim bermek. Ádette Memleket basshysyna kúdik pen senimniń qatar júre­tini bar. Árbir qazaq Prezıdentine kúdik­pen emes, úmitpen qaraıtyny tabıǵı jaǵdaı. Joldaýda partııa qurýǵa zań júzinde erkindik berilgen. Bul múmkindikke óris ashyldy degen sóz. Prezıdent keń tynysty saıasatqa jol bastaǵan. Azamat­tardyń belsendiligine múmkindik ashqan. Osy múmkindikti paıdalana bilý, ol da osal sharýa emes.

Alda tartysy mol dáýir bastalmaq. Ol eski men jańanyń tartysy. Mundaı jaǵ­daıda neshe qıly oqıǵalar oryn alyp, tipten túsiniksiz jaǵdaılar da týyn­daýy yqtımal. Majorıtarlyq jú­ıe­ge múmkindik berý, Prezıdent aıt­qan­daı, tyń tulǵalar qalyptasýynyń mektebi bolmaq.

Joldaýdy oqyp otyryp, qala, aýdan jáne ókiletti organdar basshylarynyń partııadan tys bolýyn zańmen bekitý naǵyz lıberaldyq-demokratııalyq úrdiske múmkindik berý.

* * *

Múmkindik degenimiz áli oryndalǵan is-shara emes, alda oryndalatyn jaǵ­daılarǵa qatysty. Ár jaǵdaıǵa daıar bolý – el bolý degen sóz. Ýkraına eliniń ba­sy­na túsken jaǵdaı-taǵdyr bizge, ár qaza­q­qa myqtap oı salady-aý deımin. Eldik múddeni bıik qoıatyn azamattar, meniń usynystarymdy sanalarynda salmaqtap, tarazylaıdy-aý degen nıettemin. Anyǵynda, etek-jeńimizdi áli jıyp úlgermegen halyqpyz. Sondyqtan Qazaq eliniń soltústik óńirleri týraly myqtap oılanýymyz qajet-aq.

Meniń aıtpaǵym, «jaqsy zamandarda» qalyptasqan keıbir jaǵdaılardy túbegeıli ózgeriske túsirgen durys bolar ma eken?! Aqyldasaıyq. Oılanaıyq. Asyqpaı sheshimge keleıik. Mysaly, Abaı oblysy bolyp qurylǵan aımaqqa nesine Ádebıet jáne óner ınstıtýtyn ornalastyrmasqa. Ahmet Baıtursynov kezinde «Qazaqtyń bas aqyny» degen Abaı atynda oblys qurý ıdeıasyn Pre­zıdent usyndy, jurtshylyq qol­dady. Endeshe, Abaı dástúrin jalǵas­tyryp, osy jańa óńirde Ádebıet pen óner ıns­tıtýty qanat jaısa, nesi min?! Bul, keri­sinshe, asa kórnekti qalamgerler shyqqan aımaqty odan saıyn baıyta túsip, Abaı oblysynyń kórkine kórik qospaq. Abaı oblysy dep atalatyn óńirde, ókinishke qaraı, ádebı jáne mádenı úr­dister toqyrap qalǵan. Olardy jandan­dyrý úshin tyń kúsh qajet nemese sol­tús­tik aımaqta saıası-etnostyq má­se­le­ler­diń sheshimi kúrdeli. Aımaqqa ın­tel­lek­týaldyq qýat qajet. Petropavl óńi­­rin­de arnaıy ıdeologııalyq qyzmet atqa­ratyn ıns­tıtýttar joqqa tán. Shoqan Ýálı­hanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ıns­tıtýtynyń Petropavl óńirinde qyz­met atqarýy qazaq eliniń keleshegine, onyń tu­tastyǵyna, yntymaqtastyǵyna jáne qaýip­sizdigine kóp járdem berer edi.

Qostanaı óńirine Ahmet Baıtur­syn­uly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty qonys aýdarsa degen tilek bar. Qos­tanaı, Petropavl óńirlerindegi qazaq tili máselesi asa ózekti. Mamandanǵan ınstı­týttyń yqpaly bul óńirge asa qajet.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dentiniń janyndaǵy Qazaqstan stra­te­gııalyq zertteýler ınstıtýty jáne S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agro­tehnıkalyq ýnıversıteti Petro­pavl óńirinde qyzmetterin bastasa qan­daı ǵanıbet. Saıası jaǵynan bul óte durys sheshim bolar edi. Másele sheka­ra­lyq aımaqtarda qordalanǵan. Bul mem­lekettik, ulttyq qaýipsizdik máselesi.

Stýdentterdi bir jerge shoǵyr­lan­dyrý durys tájirıbe emes. Oblys­tardy órkenıettik ortalyqtarǵa aınaldyrý maqsatynda stýdent jastardyń óńirlerde teń ornalasqany Qazaq eliniń keleshegine qyzmet etetin jaǵdaı.

* * *

Jańǵyrý únemi jańashyldyqty talap etedi. Jańǵyrý – jańarý. Bul partııa máselesine asa qajet.

Partııaǵa jasy kelgenderdi qabyl­daýdyń esh qajeti joq. Partııa – jastar­diki bolýy tabıǵı jaǵdaı. Qazaq qyryqta qa­mal alady deıtin, ıaǵnı negizinen qy­ryq jastaǵylar partııasy bolǵany jón.

Jańa sóz jastardiki. Jastarǵa jol ashý qajet! Maǵjan aqyn «Men jastarǵa senemin» – degende óz zamanyndaǵy jas tolqyndy aıtqan. Búgingi tolqyn jas­tar qandaı.

Jastar tolqyn-tolqyn. Resmı tur­ǵy­da jastar dep on tórt jas pen otyz jasqa deıingilerdi aıtady. Ol da durys shyǵar, alaıda jastardy saıası, áleý­mettik, mádenı jáne demografııalyq qun­dy­lyqtar júıesine oraı bylaısha jikteımin.

Birinshi tolqyn qyryq pen elý jas aralyǵyndaǵylar. Men bulardy «qola urpaq» ókilderi deımin. Qazaqtyń qyryqta qamal alady deıtinderi osy jas shamasyndaǵylar. Bul jaǵdaı Ýkraınada ótken saılaýda aıqyn kórindi, bılikke jasy qyryqtan jańa asqan azamat keldi. Demek, osy jastaǵy azamattardy qaqpaılamaı, olarǵa óris ashqan jón. Bul jastaǵylardan elge paıdaly áser koeffısıenti kóp.

Ekinshi tolqyn otyz jastan qyryqqa deıingiler, men bul jastaǵylardy «kúmis urpaq» deımin. Qazaqtyń taǵy da aıtqan ataly sózi bar, «otyzda orda buzady» degen. Bul urpaqta qýat eresen mol, demek Paıdaly Áser Koeffısıenti (PÁK) de mol. Keleshek-resýrs osy otyzdaǵylardan shyqpaq.

Úshinshi tolqyn, jıyrma jas­tan otyzǵa deıingiler, bulardy «altyn urpaq» deý oryndy. PÁK – bul jasta­ǵy­larda orasan, tek baǵyttaı, baǵdarlaı, baý­lı bilý qajet. Bular táýelsizdik qur­dastary, bular HHI ǵasyr azamattary.

Tórtinshi tolqyn, ómirge enip jat­qan bóbekterden bastap, jıyrma jas­qa deıingiler. Bular «brıllıant ur­paq» bolmaq. Bulardyń paıdaly áser koef­fısıenti orasan mol. Osy urpaq bılik­ke jetkende, at jalyn tartyp azamat bol­ǵanda qazaq eli buryn bolmaǵan keremet jaǵdaıǵa ótedi, tamasha ǵumyr keshedi.

* * *

Jastar jáne qundylyq degende taǵy birer aıtar másele bar. Ol jastardyń mádenı-baǵyt yntalarynda. Qazaq eliniń jastary bul baǵytta birtekti emes.

Birinshiden, qazir batysshyl baǵyt­taǵy jastar tolysyp keledi, olardyń tili de, mádenıeti de aǵylshyn. Bala jasynan, tipten balabaqshadan aǵylshyn tárbıesinde bolǵan jastardyń dinı sezimderiniń ózgeshe bolýyna da tańǵalý­ǵa bolmaıdy. Bárimizge belgili aǵyl­shyn tilimen prostestanttyq tárbıe birge. Sonda nátıje ne bolmaq? Balalaryn, nemerelerin osylaısha tárbıelep oqytýdy órkenıettik dep túsinetin qazaq ata-analar qanshama. Aǵylshyn tilindegi arnaıy orta mektepti támamdaǵandar, árıne oqýlaryn ári qaraı Anglııada, Amerıkada jalǵastyrmaq. Sóıtip qazaq jastarynyń túısik-sezim-sanalaryna bógde mádenıet meılinshe sińe bermek. Olarǵa ulttyq ortadan aǵylshyn tilindegi orta jaqyn bola bermek.

Ekinshi arab tili jáne ıslam dini negi­zindegi biryńǵaı musylmandyq baǵytqa bu­ryl­ǵan jastar da bar. Olar úshin ult­tyq qundylyqtardan arab tilindegi qun­dy­lyqtar jaqyn. Bul aıtarlyq másele.

Úshinshi baǵyt, orys tili jáne máde­nıeti negizinde tárbıe, bilim alǵan qazaq jastary. Olardyń deni qazaqsha sóılemeıdi. Qazaq tilin óli tilder qataryna qosatyndary da bar. Qazaq tili turmystyq til, ol tilde ǵylym, teh­nıka, tehnologııa bolýy múmkin emes deý­shiler de shyǵýda. KSRO quramynda bol­ǵa­nymyzda mundaı kózqaras ústem boldy, al táýelsizdik jyldary ózgerýi kerek edi, olaı bolmaı tur. Bul qaýipti.

Tórtinshi baǵyt, bul kúnnen-kúnge kúsheıe beretin qytaı tili negizinde jat tárbıe. Qundylyqtar júıesi qytaı qundylyqtar júıesimen básekege túskende, qalaı bolaryn boljaý qıyn.

Besinshi baǵyttaǵy jastar, ol ózimiz­diń tól mádenıetimizben, ana tilinen sýsyndap kele jatqan dástúrli tár­bıe keńistigindegi jastar. Bular qazaq eliniń irgetasy, búgini jáne kele­shegi. Olardyń jastardyń ishinde úles-sal­maǵy basym bolsa kerek. Osy máselede sosıologııalyq zertteýler qajet-aq!

Osy bes baǵyttaǵy jastar arasynda aýytqýda, tolqýda, oılanýda, izdeniste júrgender bar, olardyń da qanshama ekenin naqty aıtý qıyn.

Osy máseleni nege arnaıy sóz etip otyr deısiz ǵoı, aıtaıyn. 1926 jyly dúnıeden ótken arab Halel Jebran degen sýretshi-oıshyl bolǵan. Sol kisiniń kezinde qazir búlinip jatqan Sırııa týraly aıtqany bar. «V Sırıı, naprımer, vse obrazovanıe kak mılostynıa polýcheno ot Zapada, ı do sıh por my edım hleb etoı podachkı, kak golodnye ı alchýshıe. Etot hleb pozvolıaet nam jıt, no, darýıa jızn, on neset odnovremenno ı smert. Daet jızn, potomý chto býdıt nashı dýhovnye sıly ı vlıvaet svejýıý strýıý v nashı ýmy, ýbıvaet, potomý chto razobshaet nashı myslı, oslablıaet edınstvo, rastorgaet soıýzy razedınıaet soobshestva. Ved strana nasha prevratılas v nebolshıe kolonıalnye terrıtorıı, raznye po harakterý ı sklonnostıam. Kajdaıa kolonııa prıvıazana k odnoı ız zapadnyh nasıı, jıvet pod ee znamenem ı vospevaet ee dostoınstva ı slavý. Iýnosha, vkýsıvshıı nemnogo naýkı v amerıkanskoı shkole, legko prevrashaetsıa v doverennoe lıso Amerıkı. Iýnosha, ıspıvshıı glotok naýkı v ıezýıtskoı shkole, stanovıtsıa poslannıkom Fransıı. Iýnosha, nadevshıı rýbashký, sshıtýıý ız materıı rýsskoı shkoly, delaetsıa predstavıtelem Rossıı. I tak dalee: kajdaıa shkola kajdyı god vypýskaet svoıh predstavıteleı. Samoe ıarkoe dokazatelstvo togo, kak daleko v nastoıashee vremıa zashlı razlıchııa vo vzglıadah ı ýstremlenııah, daet vopros otnosıtelno polıtıcheskýıý býdýshego Sırıı».

Halel Djebran dıagnozdy dóp qoıǵan, Sırııa búlindi. Nege? Til birligi bolmady. Sol zamanda Sırııada kim Halel Djebrandy tyńdady. Qandaı derttiń bolmasyn emi bar. Sóz rýhanı dert týraly bolǵanda oılanyp, tolǵanyp atqaratyn is kóp. Sırııadaǵy oryn alǵan qaýiptiń aldyn alý úshin elimizde qazaqtyǵymyzdy nyǵaıtýymyz qajet. Bes baǵyttaǵy jastardy biriktirip, bir tilde sóıleıtin eldiń azamattary etip toptastyrý asa qajet.        

Qazaq tili – ulttyq ıdeıa!

* * *

Bizdiń urpaq kóp sóz aıtty. Keregi de, qajeti joǵy da boldy. Paıdalylary da, zalaldylary da boldy. Endigi sóz – jas­tarda. Minber – jastardiki. Aqyl zamanmen tolysatyn – fenomen. Qyryqtan bergi jastar – aqyldylar, sebebi zamandary solaı, jańa sóz solardiki...

Másele sabaqtastyqta. Sabaqtastyq jalǵasý, jiptiń úzilmeýi. Bul durys qaǵıda. Sonymen qatar sabaqtastyq ishki mazmuny bar, onyń mánisi mynada. Sabaqtastyq bolýy úshin synshyldyq qajet. О́tkenge synı kózqaras qajet, sonda neniń sabaqtas ekenin anyqtaı alasyz. Sabaqtastyq ánsheıin rettik san emes, ol evolıýsııa, ol ózgeris, ol eskiden jańaǵa ótý. Sonda eskiden neler ótýi kerek, neler ótpeı qalýy kerek degen saraptamasyz naǵyz sabaqtastyq bolýy múmkin emes.            

* * *

Bárimizge qatysty áńgime. Naryqty bildik, naryqtyq qatynastarǵa endik dep bir marqaıdyq. Ol jaqsy. Naryqtyq qatynastaǵy elder qataryna qosyldyq. Alaıda biz naryqtyq qatynastarǵa Eýropa elderinen kesh endik jáne de avto­rıtarlyq sosıalıstik júıeden kelip, ózimiz taǵy avtorıtarlyq júıe qu­ryp aldyq. Osyndaı jaǵdaıda qoǵam­nyń dert­terinen arylý múmkin be degen saýal­dy ózimizge qoıýymyz kerek sekildi.

Aıtarym, naryqtyq qatynastarǵa ábden engen elder, onyń bar paıdasyn kóre otyra, endi naryqtyq kem­shiligin sezip, bilip, tanyp aıta bas­taýda. Sirá, bul taqyrypty qozǵaý bizge erterek kórinedi, alaıda másele baryn bilip qoıǵan jón. Aıtalyq, Nobel syılyǵynyń laýreaty, amerıkalyq ekonomıst Pol Krýgman bylaı deıdi: «Naryq ekonomıkasynyń zańdylyǵy boıynsha, bir adamnyń shyǵyny – ekinshi adamnyń tabysyna aınalatyny belgili aksıoma. Biraq bılik basyndaǵy keı­bir saıasatkerler bul zańdylyqty jete túsine bermeıdi. Demek, ekonomıka­lyq daǵdarystar men repressııalardyń keıbir sebepteri saıasat tizginin ustaǵan­dardyń áljýaz ekonomıkalyq doktrınalarynan týyndaıdy».

Sheteldik ekonomısterdiń bir parasy ekonomıkany adamgershilikten (moraldan) tys qaramaýdy aıtady. Ekonomıka adamgershilik uǵymy degen tezıs úılesimdi. Máseleni qalaı qoısań da biz báribir adam múddesine orala beremiz. Ekonomıka adamǵa emes, kerisinshe adam ekonomıkaǵa táýel­di bolmaǵany tabıǵı túsinik. Adam múd­desi degen memlekette kedeıler men baı­lar­dyń arasy alshaq bolmaýy degen maǵy­na bermek. Áıgili «Koeffısıent Djını» sony aıǵaqtamaı ma? Baılyq bir paıyz adamdardyń qolynda bolsa, toqsan toǵyz paıyz adamdardyń kúni ne bolmaq, mine, naryqtyq ekonomıkanyń asa qaýipti saldary.

Qazaq elindegi kedeıler men baılar araqatynasy qandaı?

Ar, uıat, namys degender bizdiń elde ekonomıkalyq uǵymdarǵa aınaldy ma? Bul jaıynda ekonomıster ne deıdi?

Bireýdiń baı bolýy kópshiliktiń kedeı bolýyna tikeleı qatysty bolsa ne bolmaq? Saýal ekonomıst mamandarǵa.

Dástúrli qazaq qoǵamynda kedeılik pen baılyq dástúrmen rettelip otyrǵany ekonomıkalyq tájirıbe emes pe eken?!

* * *

Ekinshi Respýblıka degen sózdi qula­ǵym shalyp qaldy. Jaǵymdy jańalyq deýge bolady. Bul Prezıdenttiń aýzynan shyqqan sóz. Árıne, sózdiń mánin aıtýshy biledi. Birinshi respýblıka ótken tájirıbe.

Ekinshi Respýblıka jáne Jańa Qazaq­stan degen uǵymdar maǵynasy bir deýge de bolar, biraq ózgeshe de aıtýǵa bolady.

Men úshin Ekinshi Respýblıka salı­qaly uǵym. Memlekettik hatshy Erlan Karın aıtqandaı, Ekinshi respýb­lıkanyń ózine tán Konstıtýsııasy bolýy kerek. Tyń Konstıtýsııa qabyldaý eldiń, memlekettiń, qoǵamnyń túbegeıli ózgerisi. Ekinshi respýblıka jańa túsinikterdi jáne uǵymdardy qajet etedi. Respýblıka degen memlekettiń túri, olaı bolsa, memlekettik basqarý jańa talaptardy qajet etip otyrǵany túsinikti. Áleýmettik jelilerdi muqııat qarap otyrsaq, «Qańtar oqıǵasynan» keıin azamattyq sanaǵa tyń ózgerister engenin ańǵaramyz. Jurt pikirimen kelispeske amal joq.

2021 jyldyń jeltoqsanynan «Qań­tar oqıǵasy» oryn alǵan merzim arasynda qazaq halqy myqtap ózgeriske tústi. Ol ózgeristerge saı, azamattarǵa jańa múmkindikter usynýymyz kerek edi. Ol múmkindikter Joldaýda jan-jaqty qamtyldy jáne de sapaly ózgeris «Ekinshi respýblıka» degen uǵymmen anyqtalady degen oıdamyn. Biz, ádette, áleýmettik paradıgma degendi jıi qoldanamyz. Anyǵynda, áleýmettik paradıgma kóp iske muryndyq bola almaıdy. Bizge keregi ózgerister aǵyny. Sol aǵynǵa saı basqarý formalary men túrleriniń tyń arnadan ósip shyǵýy turaqty evolıýsııa. Respýblıka – saılaý arqyly únemi ózgerip otyratyn memlekettiń basqarý formasy.

«Birinshi respýblıka» – ótken tarıh. Alaıda onyń qyzýy áli basylmaǵan. Birinshi respýblıka biz júrip ótken táji­rıbe. Negizinen, teris tájirıbe. Birin­shi respýblıkanyń saıası júıesi avto­rıtarızmge negizdelgen bolatyn. Sýperprezıdenttik ıdeıa lıberaldyq-demo­kratııalyq úrdisterge múmkindik ber­medi. Qoǵam «qazan ishinde» qaınady. Aqy­ry, ol «Qańtar oqıǵasyna» apardy. Oılaı­myn, «Qańtar oqıǵasy» Birinshi res­pýb­lıka men Ekinshi respýblıkanyń mejesi.

Prezıdentimizdiń «Ekinshi respýb­lıka» týraly Almatyda Naýryz mere­kesinde jurtshylyq aldynda bildirgen pikiri qulaqqa jaǵymdy. «Ekinshi res­pýblıka» degen sózdi estip, sanamda rızashylyq sezim ornyqty. Qazaq «Tań­daǵy tamaq – Táńirden» deıdi, alaıda jatymdy, jarasymdy sózderdi Memleket basshysy aýzynan estı berý bolashaqqa bastaıtyn yrys demekpin.

* * *

Joldaýda MÚMKINDIK týraly jaq­sy jazylǵan. Men, metaforaǵa maly­nyp, ÚMIT ShAMYN jaǵyp qoıdym!..

Ǵarıfolla ESIM,

akademık, abaıtanýshy