Serikjan Ábdinurov: Balalarǵa mýzyka jazý óte qıyn

− Bas qalaǵa qonys aýdarypsyzdar, tolyq ornyǵyp aldyńyzdar ma?

– Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵynyń elor­daǵa kóship kelgenine bir jarym jyl boldy. Osy ýaqyt ishinde aldymen odaq qujattaryn zańdastyrdyq. Biraq áli Odaqtyń keńsesi joq. Soǵan kóńilimiz jabyrqaýly. Osy máseleni kóterip, Nur-Sultan qalasy ákimine hat jazdyq. Qalalyq Mádenıet basqarmasy basshylyǵyna usynysymyzdy aıttyq. Mádenıet jáne sport mınıstrligi de budan habardar. Alaıda «keńse qashan bolady?» dep qarap otyrǵan joqpyz. Jumys kóp. Byltyr kórnekti kompozıtorlar Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń týǵanyna 115 jyl tolýyna oraı birqatar is-shara ótkiz­dik. Bıyl Qazaqstannyń Eńbek Eri, kompozı­tor Erkeǵalı Rahmadıevtiń týǵanyna 90 jyl toldy. Osy aıtýly mereıtoıǵa baılanysty Tal­dyqorǵanda Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵynyń respýblıkalyq festıvali ótti. Buǵan Almaty oblysy ákimdigi uıytqy boldy. Aıtýly sharaǵa elimizdiń ár óńirinen kompozıtorlar kelip, Erke­ǵa­lı aǵamyzdyń mereıtoıyna shuraıly shyǵar­malaryn tartý etti. Sondaı-aq astanada kompozıtor Ǵazıza Jubanovanyń 95 jyldyǵyna «Astana Opera» teatrynda «Jubanovtar ále­mi» atty mazmundy kesh uıymdastyryldy. Alma­tyda kompozıtor Kenjebek Kúmisbekovtiń 95 jyldyǵyna arnalǵan úlken konsert ótti, endi ol astanada ótedi. Osylaı is-sharalar legi jalǵasyp jatyr.

− Odaqtyń búgingi tynysyna toqtalasyz ba?

− Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵy – qoǵamdyq birlestik. Sondyqtan bizge memleketten qarjy bólinbeıdi. Árıne, bul jaǵdaıdy biz ǵana emes, TMD elderindegi birqatar Kompozıtorlar odaǵy bastan keship otyr. Bizge qaraǵanda kórshi Ázerbaıjan, О́zbekstandaǵy áriptesterimizdiń jaǵdaıy jaqsy. Olarda shyǵarmashylyq odaqtarǵa qarjy bólinedi.

Jalpy, basqa óner ıelerinen kompozıtorlar­dyń bolmysy bólek, olar ońasha otyryp, shyǵarma jazǵandy unatady. Yrdý-dyrdýdan boıyn aýlaq ustaıdy. Sodan da bolar olardyń qoǵamda úni kóp shyǵa qoımaıdy. Qazir kompozıtorlardyń deni qosymsha jumys isteıdi. Keıbireýi otbasyn asyraý úshin toı-tomalaqqa án jazady. Ol úshin eshkimdi jazǵyrmaımyz, kúnkóristiń kózi de sol bolýy múmkin. Memleketke «Bizdi qoldańyzdar» dep aıtýǵa da yńǵaısyzdanamyz. Mádenıet jáne sport mınıstrligi biraz jyldan beri «Elim meniń», «Táýelsizdik tolǵaýy» sekildi respýblıkalyq baıqaýlar ótkizip, kompozıtorlardyń shyǵarmashylyǵyn qoldap keledi. Biraq bul baıqaýdyń ózi az, osyndaı is-sharalar kóbirek bolsa deımiz.

− Kompozıtorlardy qandaı másele tolǵan­dyrady?

− Bizdiń maqsatymyz – otandyq kompozıtorlar shyǵarmalaryn nasıhattaý. О́ıtkeni nasıhatymyz kemdeý. Máselen, elimizde úsh opera jáne balet teatry bar, onda kóbinese burynǵy kompozıtorlardyń operalyq shyǵarmalary sahnalanady. Qazirgi kompozıtorlardyń operalary sırek qoıylady. Bıyl Odaqtyń qurylǵanyna 83 jyl toldy. Osy aralyqta 53 opera, 18 balet jáne t.b. mýzykalyq janrdaǵy kúrdeli shyǵarmalar jazyldy. Osy týyndylardy jınaqtap, antologııa shyǵarǵymyz keledi. Bulardyń deni Keńes zamanynda jazyldy. Sol kezeńde qazaq kompozıtorlary ónimdi eńbek etti. Olarǵa qoldaý da kórsetildi. Kólemdi shyǵarma jazyla sala sahnaǵa jol tartty. Joǵary qalamaqy tólendi. Mádenıet mınıstrliginde, Kompozıtorlar odaǵynda, Radıo-televıdenıede kórkemdik keńes jumys istedi. Jazylǵan mýzykalyq shyǵarmalardyń bári sol keńestiń súzgisinen ótip, iriktelgen týyndylar opera jáne balet teatrynda qoıylýǵa, fılarmonııada oryndalýǵa usynyldy. Jurtshylyqqa barynsha dáripteldi. Osyndaı júıeli jumys isteldi. Sondyqtan qazirgi kompozıtorlarǵa da opera, sımfonııa jazýǵa memlekettik tapsyryspen grant bóliný kerek. Kúrdeli shyǵarmany jazýǵa ýaqyt qana emes, qarjy da qajet.

− Qazir siz aıtqan kórkemdik keńes bar ma?

− Joq. Osydan eki-úsh jyl buryn marqum Keńes Dúısekeev aǵamyz Qazaq radıosynda kórkemdik keńes quryp edi. О́zi de sol keńestiń múshesi boldy. Oǵan men de múshe boldym. Qazir ol keńes tarap ketti.

− Ony suraǵanym, ulttyq mýzykamyzdy neshe túrli áýen basyp aldy. Qazaq áni ulttyq boıaýynan ajyrap bara jatqan sekildi...

− Oǵan men de kelisemin. Ánderimizden qazaqy boıaýy solǵyndaǵany ras. Kóbi túriktiń nemese ózbektiń áýenine uqsaıdy. Olardyń deni yrǵaqty, bıleýge yńǵaıly. Keıde radıo-televıdenıeden reıtıngi joǵary dep osyndaı jeńil-jelpi áýender oryndalady. Sazy men sózi úndesken ulttyq ánimiz tasada qaldy. Túsingen adamǵa án degen ıdeologııa. Bizdiń aldymyzdaǵy aǵalarymyzdyń qazaqylyǵy myqty boldy. Olar sózdiń dámin sezetin. Aıtalyq, Shámshi aǵamyzdyń ánderi ǵana emes, sózderi de qandaı, tógilip tur. Jahandanýdyń áseri me, bizge de álemdik mýzy­kanyń jaqsysy da, jamany da kelip jatyr. So­nyń ishinen baǵalysyn tańdaýǵa da talǵam qajet.

− Odaqtyń qansha múshesi bar, oǵan múshe bolý úshin qandaı talap qoıylady?

− Búginde odaqtyń 127 múshesi bar, oǵan kásibı kompozıtorlar, mýzyktanýshylar qabyldanǵan. Bizge múshe bolý úshin kompozıtordyń kásibı bilimi qajet. Alaıda maǵan deıin bolǵan basshylyq ulttyq mýzykanyń damýyna úles qosqan, elge tanymal azamattardy kompozıtorlyq bilimi bolmasa da Odaqqa múshelikke ótkizgen. Biraq olar konservatorııanyń kompozıtorlyq bólimin bitir­mese de hor, dırıjer bóliminde oqyǵan. Sońǵy jyldary múshelikke opera men halyq as­pap­tary orkestriniń dırıjerlerin aldyq. Son­daı-aq keıingi tolqynnan halyqaralyq, respýb­lıkalyq baıqaýlarda top jarǵan Arman Jaıym, Tasqyn Jarmuhamedov, Aısulý Tanı, Karına Izmaılova sekildi jas kompozıtorlardy múshelikke qabyldadyq.

− Bıyl Memleket basshysy «Balalar jylyn» jarııalady. Jalpy, balalar mýzykasy týraly ne aıtasyz, ol damyp jatyr ma?

− Bul másele meni oılandyrady. Balalarǵa arnalǵan qazaqsha ánder sanaýly. Jalpy, jet­kin­shekterge mýzyka jazý óte qıyn. Jas erekshe­ligin eskerý kerek. Ásirese mektep jasyndaǵy balalarǵa arnalǵan ánder tym az. Qazir aıtylyp júrgen shyǵarmalardyń kóbi – buryn jazylǵan dúnıeler. Táýelsizdik alǵannan beri balalarǵa arnalǵan mýzykalyq týyndylar az jazyldy. Úsh-tórt sazgerdiń balalarǵa jazǵan ánderin tyńdap kórdim, deni bir saryndy eken. Sózi men ıirimin ǵana ózgertip, tórt-bes akkordtyń aınalasynda júredi. Árıne, olardyń nıeti durys, túsinemin, biraq kásibı deńgeıleri jetkiliksiz. Sondyqtan balabaqshaǵa baratyn baldyrǵandar men mektepte oqıyn balalar mýzykasyn damytýǵa arnalǵan ulttyq baǵdarlama kerek. Memleket tarıhty, ádebıetti jazýǵa ǵalymdarǵa, jazýshylarǵa tapsyrys beredi. Sol sekildi balalarǵa mýzyka jazýǵa kompozıtorlarǵa tapsyrys bereıik. О́ıtkeni tapsyrys kompozıtordy qamshylaıdy, jaýapkershilik júkteıdi. Sonyń arasynan úzdikterin tańdap, jınaq shyǵarýǵa bolady.

− О́ner synsyz óspeıdi. Mýzyka syny týra­ly da oıyńyzdy aıta ketseńiz?

− Elimizde ádebıet, teatr, kıno salasynda bilikti synshylar jeterlik. Al mýzyka syny kenjelep qaldy. Elimizde mýzykatanýshylar kóp, Odaq músheleriniń deni – mýzykatanýshylar. Biraq olardyń bári oryssha oqyǵan, oryssha jazady. Ulttyq mýzykany, dástúrli án men kúıdi tereń taldaıtyn mýzykatanýshylar sırek. Bir mysal aıtaıyn. Konservatorııada oqyp júrgenimde Talshyn Saparǵalıeva degen mýzykatanýshy boldy. О́te bilimdi maman, zamanaýı kompozısııany jaqsy bildi. Aǵa býyn kompozıtorlar sonyń aıtqan pikirimen sanasatyn. Ustazym Qudys Qojamııarov jetpiske tolyp, sol kisiniń avtorlyq keshi ótetin boldy. Kompozıtor Talshyn apaıǵa avtorlyq keshimdi júrgizip bershi degen ótinishin bildirdi. Ol kisi: «Jaqsy júrgizem, biraq meniń sizdiń shyǵarmalaryńyzǵa aıtqan pikirime shekteý qoımaısyz» degen usynysyn aıtty. Kesh óte joǵary deńgeıde ótti. Talshyn Saparǵalıeva kompozıtordyń oryndalǵan ár shyǵarmasyn óz pikirimen qorytyp, kórermenge jetkizdi. Qazir osyndaı kásibı mýzykatanýshylardy kezdestirý qıyn. Bilimdi mýzyktanýshylar jetedi, biraq kompozıtormen deńgeıi birdeı bilikti syn aıtatyn mýzykatanýshylar az.

− Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Azamat Esenjol,

«Egemen Qazaqstan»