Jer ıgerý úshin temirden túıin de túıe bilý kerek

Qosalqy bólshek qymbattap ketti

Byltyrǵy qurǵaqshylyqtyń saldarynan qambasy bosap qalǵan shaǵyn sharýashy­lyq­tardyń kóbi seberge tuqym tappaı otyr. Onyń ústine tozyǵy jetken eski tehnıkasyna qajet qosalqy bólshektiń birneshe ese qymbattap ketýi de jyǵylǵanǵa judyryqtyń kebin keltirip tur.

Mysaly, Naýyrzym aýdanyn­da 2019 jyly qatty qurǵaq­shylyq bolyp, kúzde oratyn dán bolmaǵan soń kópte­gen sharýa qojalyǵy alqap­qa tehnıka shyǵarǵan joq. Bul jyly osy óńirdegi eń ozyq degen sharýashylyqtardyń ózi ekken egininiń 20 paıyzyn ǵana jınap aldy. 2020 jy­ly egin jaqsy shyqqanymen, 2021 jyly qurǵaqshylyq taǵy qaı­talanyp, alqaptyń aldy gek­taryna 3,5 sentnerden ǵana ónim berdi. Sharýashylyq bas­shy­larynyń birazy endi bıylǵy qymbatshylyqtyń kesirinen topyraqqa múlde dán sińire almaı qalamyz ba dep alańdaıdy.

Dıqandardyń kóbi kombaın-traktoryna qajet temir-tersektiń bárin Qostanaıdaǵy Karbyshev kóshesiniń bo­­ıynda qatar-qatar tizilgen dúkenderden satyp alady. Kóbine, kóktemde qaryzǵa alyp ketip, kúzde kelip esep aıyrysatyn. Bıyl bulaı bolmaıtyn syńaıly. Osy dúkenderdiń birine kirip kórip edik, dúkenshi syrt elderden taýar kelmeı jatqanyn aıtty.

– «NSh 100» gıdravlıkalyq sorǵysy qazir 300 myń teńge turady. Jalpy, gıdrav­lıkanyń bári 300 paıyzǵa qym­battap ketti. Soqa tisi eki ese, qalǵan­da­ry 50 paıyzdan 100 paıyzǵa deıin qymbattady. Qazir satatyn eshteńe joq. Azdaǵan qosalqy bólshek túrleri bar, biraq bizge olardy tek qolma-qol aqshaǵa ǵana beredi. Burynǵydaı satqan soń eseptesý toqtady. Kelgender baǵasyn surap, burylyp shyǵyp ketip jatyr. Qazir burynnan kele jatqan turaqty tutynýshylarymyzdyń kóbiniń aqshasy joq. Byltyrǵy qaryzdaryn qaıtara almaı júrgender kóp. Jaǵdaıdy túsine kór dep jalynady, bizdiń qolymyzdan ne keledi, ózimiz kiriptar bolyp qaldyq. Baǵa asqaqtap ketti, erteńgi saýdamyz qalaı bolaryn bilmeımiz. Qytaı da ja­byq. Jarty jyl buryn tapsyrys bergen taýardy áli ala almaı otyrmyz. Reseı de taýardyń kóbin ótkizbeı jatyr. Taýar bermeıdi. Bizge qaryz ta­ýar bermeıdi, sondyqtan biz de eshkimge qaryz bermeımiz, – dedi satýshy.

Al dıqandardyń kóbi bári jaǵalaı qymbattap jatqanda, bıdaı men un ónimderiniń de baǵasyn ósirý kerektigin aıtady. Munyń qısynyn Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanovtan surap kórdik.

– Eń aýyr tıetini, janarmaı, ty­ń­­­aıt­­­qysh, metall, tehnıkaǵa qa­jet­ti qo­­sal­qy bólshekter men qury­lys ma­terıal­­darynyń shekten tys qym­bat­tap ketýi. Munyń zardaby jalǵyz shaǵyn sharýashylyqtarǵa ǵana emes bizge de aýyr tıedi. Sondyqtan biz shyǵaratyn et, sút, nan ónimderi arzan bolmaýy kerek. Naryqtyń qatal zańy osyny talap etedi. О́ıtkeni eńbek ótelýi kerek qoı. Nan qymbat bolýy kerek. Qazir nannyń qadiri qashty. Burynǵy ata-ájelerimiz nandy baspa, tuzdy shashpa dep aıtyp otyrýshy edi. Qazirgiler aıaǵynyń astynda jatqan nandy taptap óte shyǵady. Nannyń qadirine nan qymbat bolǵanda ǵana jetemiz. Demek dándi-burshaqty, maıly daqyldar da qymbat bolýy kerek. Dıqandar sonda ǵana memleketke alaqan jaıýdy doǵaryp, qymbat ja­narmaı, qymbat tehnıka, qymbat tyńaıt­qyshtardy óz qarjysyna satyp ala bas­taıdy. Al turmysy tómen turǵyndarǵa arnaıy áleýmettik kartalar taǵaıyndap, olardyń arzan azyq-túlik satyp alýyna jaǵdaı jasalýy kerek. Mysaly, AQSh áleýmettik karta arqyly 20 mln halyqty arzan azyq-túlikpen qamtamasyz etip otyr. Bizge nege bulaı isteýge bolmaıdy? – deıdi tájirıbeli dıqan.

Shaǵyn sharýashylyqtar qosalqy bólshekke bir jazda 10-15 mln teńge jumsasa, 2-3 myń gektar jerge bıdaı sebetin orta sharýashylyqtar 30-40 mln teńgege deıin qarjy shyǵyndaıdy eken. Iаǵnı Reseı, Qytaı, Belarýs, Ýkraına elderindegi mashına bólshekterin shyǵa­ra­tyn kásiporyndar qazaqstandyq dı­qan­­­dardyń arqasynda jyl saıyn mıl­lıard­tap tabys taýyp otyr.

Byltyr Qostanaı oblysy dıqan­da­rynyń 60-65 paıyzy óte az ónim aldy. Reseı sol kezden bastap metall men qosalqy bólshekterdiń baǵasyn apta sa­­ıyn negizsiz ósire bastady. Kerek dúnıesi dál naýqan qyzar tusta qymbattap ketken dıqandar jer ıgerý úshin aldymen temir ıgerip úırený kerektigine kóz jetkizgendeı. Kóz ashqaly jer tyrmap, dán egip daǵdylanǵan dıqandar bastaryna qansha qıynshylyq túsip jatsa da jerden aıyrylǵysy kelmeıdi. Kerisinshe, tyǵyryqtan shyǵarar jol taýyp, sheteldiń temir-tersegine qarjy shashqansha, burynǵy mashına-traktor sheberhanalaryn qaıta tiriltip, usaq-túıek, qarapaıym qosalqy bólshekterdi ózimiz jasap úırenýimiz kerek deıdi.

Mashına-traktor sheberhanalary qaıta jańǵyra ma?

Buryn ár aýylda mashına-traktor sheberhanalary bolýshy edi. Egin sharýa­shy­lyǵymen aınalysatyn myń­daǵan aýyl soqanyń tisi sııaqty qarapaıym dú­nıelerdi ózderi jasap shyǵaratyn. Qa­lyń metaldy avtogenmen kesip-pi­­ship ká­dimgi ótkir tis daıyndaıtyn. Qa­zir munyń bári syrttan keledi. Qa­ra­­paıym kerek-jaraqtyń bárin jer­gilikti jerde jasaýǵa bolatynyn kánigi dı­qandar da aıtyp otyr. Dı­qan­dardyń ­aıt­ýyna qaraǵanda, ol úshin aýma­ǵyn at shaptyrymdaı etip úlken zaýyt salýdyń da qajeti joq. Aýdan ortalyqtarynda, iri aýyldarda tóńirek­tegi sharýashylyqtarǵa qyzmet kórsetetin shaǵyn sehtar men sheberhanalar ashyp, jergilikti sharýashylyqtar úshin jap­paı qarapaıym qosalqy ból­shek­ter men tyrma, jer óńdeıtin, jyr­­­tatyn, qopsytatyn, tipti bıdaı ushy­ryp, tazalaıtyn aýylsharýashylyq qu­­­­ral­dary men oǵan qajet qosalqy bu­ıym­dardy jasap shyǵarýǵa shyndap bet bu­rý kerek.

Máselen, Qytaı «bir úı – bir zaýyt» qaǵıdatymen jumys isteıtin shaǵyn kásiporyndardy qaptatyp, jappaı ónim shyǵara bastaǵan soń tez kóterildi. О́z­de­ri úıdiń ústińgi qabatynda turady, astynda mınızaýyt jumys istep jatady. Olar sharýashylyq órleýdi kásipkerlikti tirkeý men lısenzııa alýdy jeńildetýden bastady. Mamandardyń sózine súıensek, elimizdegi aýylsharýashylyq tehnıkalaryna kerek temir-tersek satyp alý úshin jyl saıyn mıllıardtaǵan qarjy syrtqa ketedi. Al eger qarapaıym usaq bólshekterdi jasap úırensek, qyrýar aqsha jergilikti jerde qalady. Tipti, óńirlerde shaǵyn zaýyttar men sehtar kóbeıse, olar damı kele túsken tabysyn óz ózin ınvestısııalaýǵa jumsaı bastaýy da bek múmkin. Bizde temirdi qamyrdaı ıleıtin qoly altyn sheberler kóp, solardyń áleýetin tıimdi paıdalana bilý kerek. Ol úshin shaǵyn óndirispen aınalysqysy keletinderge jaǵdaı jasaý paryz. Tipti, qosalqy bólshekter men aýyl sharýashylyǵynda paıdalanylatyn qural-saımandardy shyǵarýdy qoldaýǵa arnalǵan arnaıy memlekettik baǵdarlama iske qosylyp, mamandar osy salany damytýdyń joldaryn izdestirip, jonǵysh stanoktar satyp alýdy, olar aıaqtan turyp ketkenshe ónimderin sýbsıdııalaý máselelerin qarastyrýdy qolǵa alsa, nur ústine nur. Osylaısha, jergilikti sharýashylyqtar syrtqy táýel­dilikten aryla bastaıdy. Bul agro­bız­neske de, memleketke de paıdaly bolary sózsiz.

– Aýylsharýashylyq tehnıkalaryna qajet qosalqy bólshekterdi jasaý úshin aldymen stanokshy, frezershi, «aqyldy» stanoktarǵa arnalǵan sıfrly baǵdarlamalardy engize alatyn mamandardy daıarlaý kerek. Bizge eń bastysy, tehnıkalyq kadrlar, tómengi jáne orta býyndaǵy kadrlar jetispeıdi. Joǵarǵy býyndy kadrlar jetkilikti, biraq olar aldyńǵy ekeýinsiz nátıjeli jumys júrgize almaıdy. Al tómengi býyndy tehnıkalyq kadrlardy kásibı bilim beretin kolledjder daıarlaýy kerek. Jasyratyny joq, elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin qazaqtardy múmkindiginshe tehnıkalyq mamandyqtardan, tehnı­kalyq múmkindikterden aýlaq ustaý saıasaty júrdi. Tipti, osydan birne­she ǵasyr buryn Reseı patshalary bura­tana ha­lyq­tarǵa usta mamandyǵyn alýǵa tyıym salý týraly jarlyqtar shyǵaryp otyrǵan. Taǵy bir mysal, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastal­ǵan­da Batystaǵy zaýyttardyń kóbi Qazaq­stan­ǵa emes, Oral óńirine, Chelıabi, Sverdlov oblystaryna ornalastyryldy. Osynyń bári aldyn ala oılas­ty­rylyp jasalǵan dúnıeler. Iаǵnı kórshi eshqashan kúshti, qýatty bolmaý kerek degen qaǵıda boldy. Munyń tehnıkalyq bilimge, tehnologııalyq múm­kindikter men jańashyldyqtarǵa tike­leı qatysy bar. О́ıtkeni teriskeıdegi kórshi memleket úshin Qazaqstanda óndiris bolmaǵany tıimdi. Endi osy olqylyqtyń ornyn toltyrý kerek. Bul  – óte kúrdeli, óte mańyzdy másele. Biz bólshek qurastyrýdan bólshek shyǵarýǵa ótetin kezeńdi ótkizip almaýymyz kerek, – deıdi Qostanaı aýdanyndaǵy «Demetra» seriktestiginiń basshysy Baýyrjan Barsaqbaev.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtar bolsaq, tehnıkasy eski, sharýa­shy­lyǵy shaǵyn dıqandar qazirgi kúr­de­li kezeńde baǵasy aspandap ketken sheteldiń temir taýaryna telmirmeı-aq, jer­gilikti shaǵyn óndiris oshaqtaryn da­my­týdy qolǵa alǵan durys deıdi. Ol úshin aýyl-aýylda eskidegi MTM, tokar, frezer stanoktary bar sheberhanalar qaıta ashylyp, bolt, gaıka, shaıba, soqanyń júzi, tyrmanyń tisi sııaqty aýyl sharýashylyǵyna qajet usaq-túıek qarapaıym bólshek zat­tar­dy jasaýǵa umtylýy kerek. Al teh­nıka parkin sheteldik kombaın-trak­tormen ja­ńalap alǵan keıbir iri sharýashy­lyqtardyń basshylary mundaı sheberha­na­lardyń «Klass», «DjonDır» sııaqty ozyq tehnıkalarǵa arnalǵan qosalqy bólshekterdi shyǵara almaıtynyn aıtady.

Úlgi alatyn sharýashylyqtar bar

Qostanaı óńirindegi birqatar iri serik­­tes­tikterdiń ózderiniń jeke sheber­ha­­nalary bar. Mundaı sharýa­shylyq­tar­dyń ilgeri isi ózgelerge úlgi bolsa ıgi. My­sa­ly, Meńdiqara aýdanyndaǵy «Qar­qyn» agrofırmasynyń sheberhanasy qysy-jazy toqtamaı jumys istep jatady. Sheberhananyń tokar, frezer stanoktary, basqa da tolyp jatqan za­ma­­naýı qurylǵylary bar. Ustahana, motor jóndeý sehy, elektr sehy jumys istep tur.

– Biz kóbine restavrasııalyq ju­mys­tar júrgizemiz. Restavrasııaǵa keletin bólshekterdiń bárin jonyp, túzep, qaıta qalpyna keltiremiz. Sondaı-aq topy^­raq qopsytatyn tyrmalardyń ketken tis­te­rin ózimiz jasap shyǵaramyz. Bizdiń teh­nıkalardyń bári sheteldiki. Olardyń qosalqy bólshekteri de óte qymbat. Son­dyq­tan qolymyzdan kelgenshe, qara­pa­ıym bólshekterdi, bekitkishter men baı­la­nystyrǵyshtardy ózimiz jasap alamyz, – dedi seriktestiktiń bas ınjeneri Iýrıı Býbnın.

Al Qostanaı aýdanyndaǵy «Demetra» seriktestiginiń sheberhanasyna kirgen eski «Kıroves» traktorlary on shaqty kúnnen keıin adam tanymastaı ózgerip, sý jańa bolyp shyǵady. Mundaǵy sheberler tipti «T-4» traktorlarynyń shynjyryn sheship tastap, dońǵalaq ornatyp alǵan.

– Qoldaǵy qarjyny bárine jetkize almaımyz. Sý jańa «MTZ 1221» satyp alý úshin kem degende 20 mln teńgeden astam aqsha kerek. Ony alatyn jaǵ­da­ıymyz joq. Taıaý kúnderi topyraq yl­­ǵalyn jabý jumystaryn bastaý kerek. Bul trak­torlar negizinen osy maq­­satqa paıda­lanylady. Sondyqtan baıaǵy keńes kezeńinen kele jatqan eski shyn­jyrtaban «T4» traktorlarynyń shyn­jyrlaryn sheship tastap, onyń ornyna dońǵalaq salyp aldyq. Tórt jyldan beri osy traktorlardy paıdalanyp jatyrmyz. Synnan súrinbeı ótti, tehnıkalyq múmkindigi jaǵynan 20 mln teńgelik «MTZ 1221» traktorlarynan asyp ketpese, kem túspeıdi. Byltyr eski «T4»-dyń naryqtaǵy baǵasy 300-400 myń teńge bolatyn. Onyń qosalqy ból­shekteri ári arzan ári tez tabylady, buzyla qalsa, jóndeý de ońaı. О́ıtkeni shyn­jyrtaban traktor sharýaǵa qolaısyz bolǵandyqtan, kóbi ony tek metall qa­byl­­daý oryndaryna ótkizip jatyr. Dál qa­zirgi jaǵdaıda bizge osy paıdaly. Bizde mundaı traktorlardyń tórteýi bar. Tyrma súırep, kóktemde ylǵaldyń betin jabýǵa, kúzde egin oryp alǵan soń, topy­raq qopsytýǵa yńǵaıly, ózimiz «Gıbrıd» dep at qoıyp aldyq, – dedi seriktestik bas­shysy.

Atalǵan seriktestik topyraq qop­sy­tatyn soqanyń úshkir qondyr­ǵy­laryn da ózi jasaıdy. Sheberhana­synda plazma stanogy jumys istep tur.

– Kerek nárseniń sulba-syzbasyn kompıýter arqyly baǵdarlamaǵa engi­ze­min. Ol úshin qalyń metall kerek. Stanok bárin kesip beredi. Mysaly, men topyraqty 6 sm tereńdikke deıin qop­­sytatyn soqanyń eki júzi men ók­she­­sin eki bólek jasap, bir-birine dá­ne­kerleı saldym, túk qıyndyǵy joq, – dedi joqtan bar qurap, eskiden jańa shyǵaryp otyrǵan dıqan.

Qostanaı oblysy