Táýelsizdik jyldarynda til máselesine qatysty kóptegen zertteýler júrgizilip, monografııalar, oqýlyqtar jaryq kórdi. Tilshi-ǵalymdar tildiń mártebesine oraı ilkimdi jobalardy júzege asyrdy. Osy oraıda jıynnyń moderatory, Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Anar Fazyljan sońǵy eki jylda tiltanymdyq mektepter alańynyń iske qosylyp, lıngvıstıkada óz mektebin qalyptastyrǵan ǵalymdardyń murasyn nasıhattaý jumystarynyń nátıjeli iske asyp otyrǵandyǵyn jetkizdi. Til máselesin qozǵaǵan aıtýly is-shara tiltanymdyq mektep aıasyndaǵy mańyzdy kezdesýdiń birine aınaldy.
Sala mamandary kúsh-jigerin salyp eńbek etkenmen, qoǵamda til tóńiregindegi túıtkildi máseleniń sheshýi tarqamaı keledi. Osy jıynda UǴA prezıdenti, akademık Murat Jurynov «Adamdy taný úshin, birinshiden onyń tilin bilý kerek. Til – ulttyń basty kórsetkishi, ıdentıfıkasııasy», dep atap ótti.
«Qazaq tilin kóne ári baı tilderdiń biri retinde zerttegen V.Bartold, V.Radlov sııaqty shetel ǵalymdarynyń zertteýleri búginde qazaq tili jaıyndaǵy mazmundy derekter qoryn tolyqtyra túsedi. Al UǴA akademıkteri M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, N.Saýranbaev, Á.Qaıdarov, О́.Aıtbaev, t.b. basqa qazaqtyń birtýar ǵalymdarynyń bul saladaǵy eńbekteri ushan teńiz. Desek te salada kemshilik kóp. Egemendik alǵanymyzǵa otyz jyldan assa da, til tóńiregindegi ózekti máseleden aryla qoımadyq. KSRO ydyraǵannan keıin О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan, Baltyq jaǵalaýy, t.b. kóptegen elder týǵan tiline, tól mádenıetine den qoıdy. Alaıda osy kóshtiń sońynda turǵan Qazaqstan úshin óz tiline mán beretin ýaqyt jetti. Prezıdent Q.Toqaev aıqyndap bergen jańa baǵytymyzda birinshiden, tildik máselege mán bergen abzal. О́ıtkeni, Jańa Qazaqstan qurýdyń ózegi tildiń dárejesimen tyǵyz baılanysty», dep atap ótti M.Jurynov.
Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń vıse-prezıdenti, UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Kárimbek Qurmanálıev «Qazaq tili sózjasamynyń qalyptasýy, damýy men jańa baǵyttary» taqyrybyna jasaǵan baıandamasynda ózekti oılaryn ortaǵa salyp, ǵylymı tujyrymdarymen bólisti. Tildiń mártebesin kóterý turǵysynda minberlerden qoǵamǵa oı salyp júrgen til janashyry qazaq tilin ǵylym tiline aınaldyrýdyń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Ǵalym atap ótkendeı, kúni búginge deıin tom-tom monografııalar, oqý quraldary jazyldy. Úırený quraldarynyń barshylyǵyna qaramastan, kóp qazaq ana tilinde sóılemeı keledi. «UǴA Ulttyq baıandamasynda jyl saıyn Prezıdentke til máselesiniń ózekti máseleleri baıandalyp keledi. Aqparat quraldarynda til týraly turaqty aıdarlar jaryq kórýde. Alaıda til shubarlanyp, áleýmettik jelilerde kommýnıkasııa mádenıeti tómendep barady. Bılikke baratyn, shetelderde oqıtyn jastardyń basym kópshiligi ana tilin úırengisi kelmeıdi. Ulttyq biryńǵaı testileýde qazaq tili esepke alynbaıdy. Mundaı olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin bılik tili memlekettik til bolýy kerek», deıdi K.Qurmanálıev.
Osy oraıda akademık Q.Qurmanálıev pen professor J.Baltabaevanyń «Qazaq tilindegi sózjasamdyq uıa: teorııa jáne praktıka» oqý quralynyń qoǵam suranysyna oraı jaryq kórgenin aıta ketken abzal. Jıyn barysynda tanystyrylymy ótken monografııada ǵalymdar tilimizdegi túrli sózjasam tásilderi arqyly jasalǵan sózderdiń bári týyndy sózderge jatatyndyǵyn negizdeıdi. Týyndy sóz termıniniń mánin ashýǵa tyrysady. Bir negizgi túbirden taraǵan týyndy túbirlerdiń jıyntyǵy – sózjasamdyq uıanyń máni men mańyzyna mán beredi.
Otandyq termıntaný men termınografııa salasyndaǵy zertteýler barysyna toqtalǵan UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Sherýbaı Qurmanbaıuly «Qazaq tilin ǵylym men qazirgi ozyq tehnologııanyń tiline aınaldyrǵysy keletin ǵylymı qaýym, ult zııalylary ǵana ulttyq termınqordy jetildirýge qyzmet etedi. HH ǵasyr basyndaǵy alash zııalylarynyń jankeshti eńbegi qazaq tiliniń ǵylym tili retinde qyzmet etýine arnaldy. Búgingi ulttyq zııaly qaýymnyń, sala mamandary men túrli ǵylym salasynda eńbek etip júrgen ǵalymdardyń aldynda da osyndaı mindet tur», dep atap ótti.
«Otyz jyldan astam ýaqytta til tóńireginde másele áli báseńdegen joq», dedi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Hangeldi Ábjanov. Ǵalymnyń aıtýynsha, tildiń máselesi Parlament, Úkimet qazaqsha sóılegende ǵana sheshiledi. «Mınıstrlerdiń, ákimderdiń qazaq tilinde óz dárejesinde sóıleı almaıtyny qynjyltady. Bul az bolsa, aǵylshyn tilin bilgenine qarap, tájirıbesi joq, ana tilin bilmeıtin jastardy basshylyq qyzmetterge qoıý úrdisi beleń alyp barady. Til máselesi sheshilmegennen keıin qoǵamda narazylyq ahýal da jalǵasa beretini anyq. Tarıhty túzetin halyq, zııaly qaýym men bılik desek, tildiń kósegesin kógertýde bıliktiń jaýapkershiligi joǵary. Búginde Qazaqstandy álem orys tildi memleket retinde qabyldaıtyny ókinishti. Osyǵan mán bermeı kelemiz. Prezıdent Joldaýda atap ótkendeı, Jańa Qazaqstan – ádiletti memleket. Al tilge ádilettilik bolmaı, qoǵam ádiletti bolmaıdy», deıdi tarıhshy.
A.Baıtursynov atyndaǵy Qazaq til bilimi kafedrasynyń meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Anar Salqynbaı ulttyq qundylyqtardy zerdeleýdiń mańyzyna toqtaldy. «Qoǵamda kóp aıtylǵanmen, tereń zerttele qoımaǵan gýmanıtarlyq ǵylymnyń qol jetkize almaı júrgen taqyryby – ulttyq qundylyq. Sát saıyn ózgerip, qubylyp turǵan álemde ózińdi tanyp, jeke basyńnynyń tulǵa retindegi qadirin arttyryp, qasıetińdi bilý basty qundylyq», dep atap ótti ǵalym.
Jeke adamdar arasynda qatynas, bilim, ǵylymnyń jetistigin kórsetetin qural retindegi tildiń róline toqtalǵan akademık Zeınep Bazarbaeva jahandaný dáýirinde ǵylymnyń bilimniń jáne memlekettik qyzmettiń barlyq salasynda sıfrlyq tehnologııalardy keńinen qoldaný qajettigi týyndap otyrǵanyn jetkizdi. «Tildi súıemeldeıtin tehnlogııalar «lıngvotehnologııa» degen jalpy ataýǵa biriktiriledi. Sıfrlandyrý úrdisi jalpy ǵylymdy damytyp, ońtaılandyryp qana qoımaı, gýmanıtarlyq salalardy damytýdyń mańyzdy alǵysharty bolyp tabylady. Til lıngvıstıkany zertteý nysany, qoǵamdyq qyzmetti úılestiretin jáne júıeleıtin kommýnıkatıvti qural. Tildi sıfrlyq tehnologııa dáýirine beıimdeý men damytý úshin onyń tehnıkalyq jetistikterin keńinen paıdalaný ýaqyt talaby», dedi Z.Bazarbaeva.
«Teorııa men praktıkany ushtastyrý memlekettik tildi meńgerýdiń kepiline» qatysty máseleni Abaı atyndaǵy QazUPÝ professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory J.Baltabaeva zerdelese, professor R. Avakova túrkitaný jáne til teorııasyna, al PhD M.Imanǵazına tildi damytýdyń ǵylymı teorııalyq negizderine toqtaldy. Ǵalymdar óz zertteýleri arqyly qazaq tiliniń baıyrǵy til retindegi mańyzyna toqtalyp, kemshilikterdi saralady. Osy oraıda jıynda bas qosqan ǵalymdar tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý úshin bılik tili qazaq tili bolýy qajet degen toqtamǵa keldi. Bılik qazaqsha sóılese, tildiń de kósegesi kógeretini anyq.
